Πατερικές αναφορές στο ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗΣ 2:8

Τι θα μπορούσες να πεις στον Ιερεμία, ο οποίος μέσα στον πόνο του κατακρίνει ακόμη και τη μητέρα του για τη γέννησή του, και μάλιστα για σφάλματα άλλων; «Τα είδα όλα», λέει ο Εκκλησιαστής, «όλα τα ανθρώπινα τα εξέτασα με τον λογισμό μου: τον πλούτο, την τρυφή, την εξουσία, την άστατη δόξα, τη σοφία που περισσότερο διαφεύγει παρά κατακτάται, πάλι την τρυφή, πάλι τη σοφία, επιστρέφοντας κυκλικά πολλές φορές στα ίδια, τις ηδονές της γαστέρας, τους κήπους, το πλήθος των υπηρετών, το πλήθος των κτημάτων, τους οινοχόους και τις οινοχόους, τους τραγουδιστές και τις τραγουδίστριες, τα όπλα, τους δορυφόρους, τα έθνη που υποτάσσονταν, τους φόρους που συλλέγονταν, την αλαζονεία της βασιλείας, όσα είναι περιττά στον βίο, όσα ανήκουν στα αναγκαία, πράγματα με τα οποία ξεπέρασα όλους τους προγενέστερους βασιλείς· και τι απομένει μετά από όλα αυτά;»

«Διότι», λέει, «απέκτησα πολλά βόδια και πρόβατα», καθώς στην ίδια μοίρα και τα μεν και τα δε είχαν υποταχθεί στην εξουσία του. Έπειτα, μετά από αυτά, η εξομολόγηση προχωρά μεθοδικά προς τα μεγαλύτερα αμαρτήματα· διότι καταγγέλλει εναντίον του εαυτού του τη ρίζα όλων των κακών, η οποία είναι η φιλαργυρία. Και λέει επί λέξει τα εξής: «Συγκέντρωσα για τον εαυτό μου και ασήμι και χρυσό». Διότι, σε τι έβλαπτε το χρυσάφι, αναμεμειγμένο με το χώμα και διασκορπισμένο σε εκείνους τους τόπους, στους οποίους από την αρχή είχε τοποθετηθεί από τον Κτίστη; Μήπως ο Δημιουργός έκανε τη γη να σου οφείλει κάτι περισσότερο από τους καρπούς της; Δεν σου παραχώρησε μόνο τους καρπούς των δέντρων και τους σπόρους για τροφή; Γιατί ξεπερνάς τα όρια της εξουσίας σου; Ή απόδειξε ότι σου έχουν επιτραπεί και αυτά από τον Κτίστη, ώστε να εξορύσσεις και να ανασκάπτεις και να λιώνεις με τη φωτιά το υπέδαφος και να συγκεντρώνεις εκείνα που δεν εσκόρπισες. Βέβαια, ίσως κάποιος να μην θεωρήσει ούτε καν αμάρτημα το να συγκεντρώνει κανείς για τον εαυτό του με αυτόν τον τρόπο πλούτη από τα μέταλλα της γης. Αλλά επειδή προστίθεται στη φράση, ότι συγκέντρωσε «περιουσίες βασιλέων και χωρών», η πρόθεση της συγκέντρωσης πλούτου δεν μπορεί πλέον να θεωρηθεί ανεύθυνη και αθώα.

Διότι, όπως ακριβώς είναι δυνατόν στη βασιλική εξουσία να συγκεντρώνει από τις χώρες τον πλούτο των χρημάτων, δηλαδή να επιβάλλει φόρους, να εισπράττει δέκατα και να αναγκάζει τους υπηκόους της να εισφέρουν χρήματα, έτσι λέει ότι έχει συγκεντρώσει και το χρυσάφι και το ασήμι. Πλην όμως, είτε έτσι είτε αλλιώς, ευχαρίστως θα ήθελα να μάθω τι περισσότερο θα αποκομίσει εκείνος που συγκεντρώνει τέτοιου είδους ύλες. Ας δεχθούμε υποθετικά ότι ο πλούτος δεν έρχεται στους φιλοχρήματους με τη μνα, τη δραχμή ή το τάλαντο, αλλά ότι τα πάντα μετατρέπονται γι' αυτούς μαζικά σε χρυσό. Ας υποθέσουμε ότι η γη, η άμμος, τα βουνά, οι πεδιάδες, οι κοιλάδες, τα πάντα έχουν μεταβληθεί ακαριαία σε αυτή την ύλη. Τι θα προσθέσουν αυτά στην ευδαιμονία της ζωής; Εάν βλέπει στα πάντα εκείνο που τώρα βλέπει σε μικρή ποσότητα, ποιο από τα αγαθά της ψυχής ή ποιο από τα επιδιωκόμενα για το σώμα θα αποκτηθεί μέσω μιας τέτοιας περιουσίας; Άραγε, τι ελπίδα θα υπάρχει μέσω αυτής, ώστε αυτός που ζει μέσα σε τόσο χρυσό να γίνει σοφός, οξυδερκής, θεωρητικός, επιστήμων, φίλος του Θεού, σώφρων, καθαρός, απαθής, αμέτοχος και απρόσβλητος από καθετί που παρασύρει προς την κακία; Ή μήπως αυτό όχι, αλλά είναι δυνατόν να κάνει το σώμα να φαίνεται όμορφο και να παρατείνει τη ζωή σε πολλές εκατονταετίες, αγέραστο, άνοσο και ανώδυνο, αποκτώντας όλα όσα επιδιώκονται για τον ένσαρκο βίο;

«Συγκέντρωσα για τον εαυτό μου και άργυρο και χρυσό». Αλλά για τον λόγο αυτόν, εκείνος που σοφά διαπαιδαγωγεί τον βίο συμπεριέλαβε και αυτά στον κατάλογο όσων εξομολογείται, ώστε οι άνθρωποι, μαθαίνοντας από εκείνον που μέσω της πείρας το έχει καταδικάσει, ότι δηλαδή και τούτο είναι ένα από όσα καταδικάζονται ως άτοπα, να προφυλαχθούν από την προσβολή του κακού πριν το δοκιμάσουν εμπειρικά· όπως ακριβώς είναι εφικτό να διασχίσει κανείς αβλαβώς τους ληστρικούς και θηριώδεις τόπους, πληροφορούμενος εκ των προτέρων για εκείνους που κινδύνευσαν σε αυτούς προηγουμένως.

Πολύ ορθά ο θείος απόστολος ορίζει το πάθος της φιλαργυρίας, διακηρύσσοντας ότι αυτή είναι η ρίζα όλων των κακών. Διότι, όπως ακριβώς εάν σε κάποιο μέρος του σώματος εισρεύσει διεφθαρμένος και σηπτικός χυμός και δημιουργηθεί φλεγμονή στο σημείο, είναι απολύτως αναγκαίο το υγρό που συσσωρεύτηκε να ξεσπάσει σε κάποιο απόστημα και φθορά, καθώς το πύον κατατρώει την επιφάνεια, έτσι και σε όσους εισρεύσει η νόσος της φιλοχρηματίας, το πάθος τις περισσότερες φορές καταλήγει στην ακολασία. Για τον λόγο αυτόν, προσθέτει στην αφθονία του χρυσού και του αργύρου την ασχημοσύνη που ακολουθεί ως επακόλουθο της προηγούμενης νόσου. Διότι λέγει: «Απέκτησα για τον εαυτό μου τραγουδιστές και τραγουδίστριες, τις τρυφές των συμποσίων, άρρενες και θήλεις οινοχόους». Ήρκεσε και μόνο η αναφορά αυτών των ονομάτων για να στηλιτεύσει το πάθος, στο οποίο άνοιξε τον δρόμο η νόσος για τα χρήματα. Ω, τι άτοπη επιτήδευση! Πόσο αθρόα ορμά το ρεύμα των ηδονών, κατακλύζοντας τις ψυχές σαν διπλοί χείμαρροι, μέσω της ακοής και της όρασης, ώστε το κακό και να βλέπεται και να ακούγεται. Το τραγούδι καταστρέφει την ακοή, το θέαμα καταβάλλει την όραση. Από τη μία πλευρά, ο θηλυπρεπής ήχος, μέσω της έκλυτης αρμονίας των τραγουδιών, εισάγει μαζί του στην καρδιά τα πάθη· από την άλλη πλευρά, το θέαμα, σαν μια πολεμική μηχανή που προσβάλλει τα μάτια εκείνου ο οποίος έχει ήδη παραλύσει από τα τραγούδια, καταστρέφει την ψυχή.

Το να ασχολείται κανείς με τα μάταια. Και ποια είναι τα μάταια, παρά όλα τα παρόντα; Για τα οποία λέει ο Εκκλησιαστής: «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης». Αλλά θα πει κάποιος: Αν είναι μάταια και ματαιότητα, για ποιο σκοπό έγιναν; Αν είναι έργα του Θεού, πώς είναι μάταια; Και γίνεται πολύς λόγος γι' αυτά. Αλλά άκουσε, αγαπητέ: Δεν ονόμασε τα έργα του Θεού μάταια, μη γένοιτο· ούτε ο ουρανός είναι μάταιος, ούτε η γη είναι μάταιη, μη γένοιτο· ούτε ο ήλιος, ούτε η σελήνη και τα άστρα, ούτε το σώμα μας. Διότι όλα αυτά είναι πάρα πολύ καλά. Τότε λοιπόν τι είναι μάταιο; Ας ακούσουμε τον ίδιο τον Εκκλησιαστή να λέει: «Φύτεψα για τον εαυτό μου αμπέλια, απέκτησα τραγουδιστές και τραγουδίστριες, κατασκεύασα δεξαμενές υδάτων, απέκτησα ποίμνια και κοπάδια, συγκέντρωσα χρυσό και άργυρο· και είδα ότι όλα είναι ματαιότητα»· και πάλι: «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης». Άκουσε και τον Προφήτη που λέει: «Θησαυρίζει και δεν γνωρίζει για ποιον τα συγκεντρώνει». Σύμφωνα με αυτό, ματαιότης ματαιοτήτων είναι τα λαμπρά οικοδομήματα, ο πολύς και άφθονος χρυσός, τα πλήθη των δούλων που περιφέρονται επιδεικτικά στην αγορά, η αλαζονεία και η κενοδοξία, η υπεροψία και ο κομπασμός. Διότι όλα αυτά είναι μάταια· επειδή δεν έχουν γίνει από τον Θεό, αλλά έχουν δημιουργηθεί από εμάς.

Γνωρίζω ότι προοιωνίζονται και εκείνοι που λέγουν: «Ας φάμε και ας πιούμε, διότι αύριο πεθαίνουμε». Αλλά αναλογίσου ότι: «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης»· δεν το λέγω εγώ, αλλά ο ίδιος που απέκτησε την πείρα όλων των πραγμάτων, αυτός τα λέγει: «Έκτισα για τον εαυτό μου οικίες, φύτεψα για τον εαυτό μου αμπελώνες, κατασκεύασα για τον εαυτό μου δεξαμενές υδάτων, απέκτησα οινοχόους άνδρες και γυναίκες»· και έπειτα από όλα αυτά τι ακριβώς λέγει; «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης». Ας πενθήσουμε λοιπόν, αγαπητοί, ας πενθήσουμε, για να γελάσουμε πραγματικά, για να χαρούμε πραγματικά στον καιρό της ειλικρινούς χαράς. Διότι αυτή μεν η παρούσα χαρά είναι οπωσδήποτε αναμεμειγμένη με λύπη, και ποτέ δεν είναι δυνατόν να τη βρει κανείς εντελώς καθαρή· εκείνη όμως είναι ειλικρινής και άδολη, και δεν περιέχει τίποτα το ύπουλο, ούτε κάτι το αναμεμειγμένο· εκείνη τη χαρά ας γευθούμε, εκείνην ας επιδιώξουμε. Με άλλον τρόπο όμως δεν είναι δυνατόν να την επιτύχουμε, παρά μόνο εάν στην παρούσα ζωή δεν επιλέγουμε τα ευχάριστα, αλλά τα ωφέλιμα, και εάν θλιβόμαστε λιγάκι με τη θέλησή μας, και εάν υπομένουμε με ευχαριστία όλα όσα συμβαίνουν. Διότι έτσι θα μπορέσουμε να επιτύχουμε και τη βασιλεία των ουρανών, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία, και τα εξής.

δʹ. Άκουσε τι λέει ο Σολομών, ο οποίος απέκτησε έμπρακτη πείρα των παρόντων πραγμάτων: «Οικοδόμησα για τον εαυτό μου σπίτια», λέει, «φύτεψα κήπους και παραδείσους, αμπελώνες και δεξαμενές υδάτων, απέκτησα ασήμι και χρυσό, πήρα στην υπηρεσία μου τραγουδιστές και τραγουδίστριες, ποίμνια και κοπάδια βοοειδών». Διότι κανένας δεν έζησε με τόση τρυφηλότητα, κανένας δεν υπήρξε τόσο ένδοξος, κανένας τόσο σοφός, κανένας τέτοιος άρχοντας, κανένας δεν είδε όλα τα πράγματα να εξελίσσονται τόσο πολύ σύμφωνα με τις επιθυμίες του. Τι συνέβη λοιπόν; Δεν αποκόμισε κανένα όφελος από αυτά. Αλλά τι λέει ύστερα από όλα αυτά; «Ματαιότης ματαιοτήτων», λέει, «τα πάντα ματαιότης»· και όχι απλώς ματαιότητα, αλλά σε υπερβολικό βαθμό. Ας τον πιστέψουμε, σας παρακαλώ, αυτόν που έφτασε στη γνώση μέσα από την εμπειρία του· ας τον πιστέψουμε, και ας αφοσιωθούμε στα πράγματα εκείνα, όπου δεν υπάρχει πλέον ματαιότητα, όπου υπάρχει η αλήθεια, όπου τα πάντα είναι σταθερά και βέβαια, όπου τα πάντα είναι οικοδομημένα πάνω στην πέτρα, όπου δεν υπάρχει γήρας, ούτε παρέλευση, όπου τα πάντα ανθίζουν, όπου τα πάντα ακμάζουν, όπου τίποτα δεν παλιώνει, ούτε γερνάει, ούτε πλησιάζει στον αφανισμό. Ας ποθήσουμε, παρακαλώ, αληθινά τον Θεό, όχι από τον φόβο της γέεννας, αλλά από την επιθυμία της βασιλείας.

Διότι δοκίμασε κάθε είδος τρυφής, και επινόησε κάθε λογής τρόπους ψυχαγωγίας, και βρήκε ποικίλες και πολύτροπες ιδέες τέρψεων, και διηγούμενος αυτά έλεγε: Έχτισα για τον εαυτό μου οίκους, φύτεψα για τον εαυτό μου αμπελώνες, έφτιαξα για τον εαυτό μου κήπους και παραδείσους, έφτιαξα για τον εαυτό μου δεξαμενές υδάτων, απέκτησα δούλους και δούλες, και απέκτησα δούλους γεννημένους μέσα στο σπίτι μου· απέκτησα κοπάδια βοοειδών και προβάτων· συγκέντρωσα ασήμι και χρυσάφι άφθονο σαν την άμμο· απέκτησα τραγουδιστές και τραγουδίστριες, άνδρες και γυναίκες οινοχόους. Τι έκανε λοιπόν αυτός ο ίδιος μετά από τόση περιουσία χρημάτων, κτημάτων, τρυφής και ανέσεως; «Μακάρισα», λέγει, «τους πεθαμένους περισσότερο από τους ζωντανούς, και θεώρησα καλύτερο από αυτούς εκείνον που δεν έχει γεννηθεί ακόμη». Πράγματι αξιόπιστος είναι αυτός ο κατήγορος της τρυφής, ο οποίος εκφέρει τέτοια κρίση γι' αυτήν. Διότι, εάν κάποιος από εκείνους που έχουν ζήσει μέσα στην πενία και τη φτώχεια εξέφερε αυτήν την κρίση κατά της τρυφής, θα φαινόταν ότι την κατηγορεί όχι από γνώση της αλήθειας, αλλά εξαιτίας της απειρίας του· όταν όμως εκείνος που την έχει γευθεί εξ ολοκλήρου και έχει διερευνήσει κάθε οδό της, αυτός την απαξιώνει, τότε η κατηγορία είναι πλέον υπεράνω πάσης υποψίας. Ίσως νομίζετε ότι ο λόγος μας έχει απομακρυνθεί από την παρούσα υπόθεση· αλλά εάν προσέξουμε, θα διαπιστώσουμε ότι τα όσα ελέχθησαν συνδέονται απολύτως με αυτήν. Διότι, κατά τις εορτές της μνήμης των μαρτύρων, είναι αναγκαίο και επακόλουθο να κάνουμε και λόγο περί φιλοσοφίας.

Απέκτησα δούλους και δούλες, και είχα δούλους γεννημένους στην οικία μου, και μάλιστα απέκτησα μεγάλη περιουσία από κοπάδια βοοειδών και προβάτων, ξεπερνώντας όλους όσους υπήρξαν πριν από εμένα στην Ιερουσαλήμ. Συγκέντρωσα, επίσης, για τον εαυτό μου άργυρο και χρυσό, καθώς και τα πλούτη των βασιλέων και των χωρών. Εξασφάλισα για τον εαυτό μου άνδρες και γυναίκες ωδούς, και τις απολαύσεις των υιών των ανθρώπων, άνδρες και γυναίκες οινοχόους· και δεν στέρησα την καρδιά μου από καμία ευφροσύνη. Και ιδού, τα πάντα είναι ματαιότητα και προαίρεση του πνεύματος. Μάταιο δε είναι το χωρίς κέρδος και ανώφελο· και τέτοια ακριβώς είναι όσα φαντάζουν ως τερπνά του βίου.

Γνωρίζω ότι το θεωρούν και ως οιωνό εκείνοι που λένε: «Ας φάμε και ας πιούμε, διότι αύριο πεθαίνουμε». Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης. Δεν το λέω εγώ αυτό, αλλά εκείνος που απέκτησε την πείρα όλων των πραγμάτων τα λέει αυτά: «Έκτισα για τον εαυτό μου σπίτια, φύτεψα αμπελώνες, κατασκεύασα δεξαμενές υδάτων, απέκτησα οινοχόους άνδρες και γυναίκες». Και τι λοιπόν προέκυψε μετά από όλα αυτά; Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης. Ας πενθήσουμε λοιπόν, αγαπητοί μου, ας πενθήσουμε, για να γελάσουμε πραγματικά, για να χαρούμε αληθινά στον καιρό της ειλικρινούς χαράς. Διότι σε τούτη εδώ τη χαρά είναι οπωσδήποτε αναμειγμένη η λύπη, και ποτέ δεν είναι δυνατόν να τη βρει κανείς καθαρή. Εκείνη όμως είναι εντελώς ειλικρινής και άδολη, και δεν έχει τίποτα το ύπουλο, ούτε κάτι αναμειγμένο σε αυτήν· εκείνη τη χαρά ας γευθούμε, εκείνην ας επιδιώξουμε. Διαφορετικά, δεν είναι δυνατόν να την επιτύχουμε, παρά μόνον εάν επιλέγουμε εδώ όχι τα ευχάριστα, αλλά τα ωφέλιμα, και εάν θλιβόμαστε για λίγο εκούσια, και εάν υπομένουμε τα πάντα με ευχαριστία. Διότι έτσι θα μπορέσουμε να επιτύχουμε και τη βασιλεία των ουρανών, την οποία είθε όλοι μας να αξιωθούμε να κληρονομήσουμε, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, μαζί με τον οποίο ανήκει η δόξα στον Πατέρα, καθώς και στο Άγιο Πνεύμα, νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Όντας δε αμφιρρεπής, όπως ειπώθηκε, θέλησα να αποκτήσω πείρα των αισθητών απολαύσεων. Και εμεγάλυνα το έργο μου, οικοδόμησα για τον εαυτό μου οίκους, φύτεψα για τον εαυτό μου αμπελώνες, έφτιαξα για εμένα κήπους και παραδείσους, και φύτεψα σε αυτούς κάθε λογής καρποφόρο δέντρο· κατασκεύασα δεξαμενές υδάτων για να ποτίζω από αυτές δάσος που βλαστάνει δέντρα· απέκτησα δούλους και δούλες, και είχα δούλους γεννημένους στον οίκο μου· απέκτησα επίσης μεγάλη περιουσία από κοπάδια βοδιών και προβάτων, περισσότερη από όλους όσοι υπήρξαν πριν από εμένα στην Ιερουσαλήμ· συγκέντρωσα για τον εαυτό μου ακόμη άργυρο και χρυσό, καθώς και τις περιουσίες των βασιλέων και των χωρών· απέκτησα τραγουδιστές και τραγουδίστριες, και τις απολαύσεις των υιών των ανθρώπων, άνδρες και γυναίκες οινοχόους· και έγινα μεγάλος και αυξήθηκα περισσότερο από όλους όσοι υπήρξαν πριν από εμένα στην Ιερουσαλήμ.