Πατερικές αναφορές στο ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗΣ 3:1

Γι' αυτόν τον λόγο έγινε άνθρωπος, ώστε, κρυπτόμενος και διαφεύγοντας την προσοχή του εχθρού, να ελευθερώσει τον αιχμάλωτο. Όσα βέβαια κέρδισαν οι νεοφώτιστοι τα αναφέραμε, αγαπητοί· πρέπει όμως να οδηγήσουμε στην τράπεζα εκείνους που τρέφονται ακόμη με γάλα, διότι υπάρχει κατάλληλος καιρός για κάθε πράγμα, για την εδραίωση των πιο αναγκαίων πραγμάτων. Ζήλεψε αυτούς, ω κατηχούμενε, και μην αγαπήσεις τη δουλεία, μη μείνεις στα δεσμά της αμαρτίας, μην καθυστερείς μέσα στην αιχμαλωσία. Κατέβα λοιπόν από τους ώμους της μητέρας σου και προσέλθε στη στερεά τροφή.

Διότι τέτοια είναι η τακτική και εκείνων που ληστεύουν τα σπίτια των ανθρώπων. Επειδή, αν δεν τους βρουν απασχολημένους, δεν μπορούν να τους καταβάλουν. Πάντοτε να θυμάσαι τον Εκκλησιαστή που λέει: «Υπάρχει καιρός για κάθε πράγμα», και να λες στον εαυτό σου: Θα κάνω προς το παρόν, με φόβο Θεού, το έργο που βρίσκεται μπροστά μου, και έπειτα θα αφιερώσω χρόνο για να κάνω τον λογαριασμό μαζί σου, όχι με τη δική μου σοφία, αλλά με τη δύναμη και την ενέργεια του Θεού, ο οποίος ερευνά καρδιές και νεφρούς. Ας είναι δε αυτός για σένα ο κατάλληλος καιρός, δηλαδή της πρωινής και της εσπερινής ώρας, για τη διάκριση των λογισμών, ως προς το πώς πέρασε η νύχτα ή η ημέρα. Και αν διαπιστώσεις κάποιο σφάλμα, σπεύσε να το διορθώσεις, με τη βοήθεια του Χριστού.

Ερώτηση ΡΙΓ΄. Εάν μπορεί αυτός που του έχει ανατεθεί η φροντίδα των ψυχών να τηρήσει το «εάν δεν στραφείτε και δεν γίνετε σαν τα παιδιά», δεδομένου ότι έχει να συναναστραφεί με πολλά και διάφορα πρόσωπα. Απόκριση. Καθώς ο σοφότατος Σολομών έχει πει, «υπάρχει καιρός για κάθε πράγμα», πρέπει να γνωρίζουμε ότι και για την ταπεινοφροσύνη, και για την εξουσία, και για τον έλεγχο, και για την παράκληση, και για τη φειδώ, και για την παρρησία, και για τη χρηστότητα, και για την αυστηρότητα, και γενικώς για το κάθε τι, υπάρχει ο δικός του κατάλληλος καιρός. Ώστε, άλλοτε μεν να επιδεικνύει κανείς τα έργα της ταπεινοφροσύνης και να μιμείται στην ταπείνωση τα παιδιά, και μάλιστα όταν είναι καιρός για την απόδοση αμοιβαίων τιμών και καθηκόντων, και για την εξυπηρέτηση ή την περιποίηση του σώματος, όπως δίδαξε ο Κύριος· άλλοτε δε να χρησιμοποιεί την εξουσία, την οποία έδωσε ο Κύριος για πνευματική οικοδομή και όχι για καθαίρεση, όταν η ανάγκη απαιτεί την παρρησία.

Ομιλία ΙΓ΄. Προτρεπτική στο άγιο βάπτισμα. Ο μεν σοφός Σολομών, διαχωρίζοντας τους καιρούς των πραγμάτων της ζωής και καθορίζοντας για το καθένα από όσα γίνονται τον κατάλληλο χρόνο, είπε: Για τα πάντα υπάρχει ο χρόνος τους, και καιρός για κάθε πράγμα· καιρός για να γεννηθεί κανείς και καιρός για να πεθάνει. Εγώ όμως, παραλλάσσοντας λίγο τη ρήση του σοφού, θα έλεγα, κηρύττοντάς σας το σωτήριο κήρυγμα, ότι είναι καιρός για να πεθάνει κανείς και καιρός για να γεννηθεί. Ποιος είναι όμως ο λόγος αυτής της αλλαγής; Διότι εκείνος μεν, μιλώντας για όσα υπόκεινται σε γένεση και φθορά, ακολουθώντας τη σωματική φύση, έθεσε τη γέννηση πριν από τον θάνατο (αφού είναι αδύνατον να δοκιμάσει τον θάνατο αυτός που δεν έχει προηγουμένως γεννηθεί)· εγώ όμως, επειδή πρόκειται να μιλήσω για την πνευματική αναγέννηση, προτάσσω τον θάνατο της ζωής. Διότι με το να πεθάνουμε ως προς τη σάρκα κατορθώνουμε να γεννηθούμε κατά το πνεύμα, όπως ακριβώς λέει και ο Κύριος: Εγώ θα θανατώσω και εγώ θα δώσω ζωή. Ας πεθάνουμε, λοιπόν, για να ζήσουμε. Ας νεκρώσουμε το φρόνημα της σάρκας, το οποίο δεν μπορεί να υποταχθεί στον νόμο του Θεού, ώστε το φρόνημα του πνεύματος να γίνει ισχυρό μέσα μας, από το οποίο πηγάζει φυσικά η ζωή και η ειρήνη. Ας συνταφούμε με τον Χριστό, ο οποίος πέθανε για εμάς, ώστε να συναναστηθούμε με Εκείνον που μας χάρισε την ανάσταση.

Επειδή όμως μερικοί, με την πρόφαση των προσευχών και της ψαλμωδίας, αποφεύγουν τις εργασίες, πρέπει να γνωρίζουν ότι, ενώ για διάφορα άλλα πράγματα υπάρχει ξεχωριστός καιρός για το καθένα, σύμφωνα με τον Εκκλησιαστή που λέει: «Υπάρχει καιρός για κάθε πράγμα»· για την προσευχή όμως και την ψαλμωδία, όπως άλλωστε και για πολλά άλλα, κάθε καιρός είναι κατάλληλος. Ώστε, την ώρα που κινεί κανείς τα χέρια του για τις εργασίες, πότε με τη γλώσσα, όταν αυτό είναι δυνατό και κυρίως όταν είναι χρήσιμο για την οικοδομή της πίστεως, και πότε, εάν αυτό δεν είναι δυνατό, με την καρδιά, να ανυμνεί τον Θεό με ψαλμούς και ύμνους και ωδές πνευματικές. Όπως έχει γραφεί, να εκπληρώνει την προσευχή και κατά τη διάρκεια του έργου· ευχαριστώντας μεν Εκείνον που έδωσε και τη δύναμη των χεριών για τα έργα και τη σοφία της διανοίας για την απόκτηση της γνώσης, και ο Οποίος μας χάρισε την ύλη, τόσο εκείνη των εργαλείων όσο και εκείνη που χρησιμοποιείται στις τέχνες τις οποίες τυχόν εξασκούμε· προσευχόμενοι δε να κατευθυνθούν τα έργα των χεριών μας προς τον σκοπό της ευαρεστήσεως του Θεού.

Και ας μην πει κανείς ότι δεν πρέπει να απευθύνουμε λόγια παρηγοριάς και νουθεσίας σε όσους πράττουν κάτι φαύλο. Διότι λέγω πως, αν μεν κάποιος φέρνει αποτέλεσμα, ας τα προσφέρει· αν όμως όχι, ας παραχωρήσει προς το παρόν τη θέση του στον χρόνο. Διότι υπάρχει κατάλληλος χρόνος για κάθε πράγμα, όπως πιστεύει ο Σολομών. Γι' αυτό πρέπει κανείς να απευθύνει στους ανθρώπους λόγους που ενδυναμώνουν την ψυχή πριν από την κακοπάθεια, ώστε, αν ποτέ επέλθει κάτι φαύλο, ο νους, όντας εκ των προτέρων οπλισμένος, να μπορέσει με τον ορθό λογισμό να αντέξει το συμβάν. Όθεν, φίλε Κλήμη, εάν θέλεις να γνωρίσεις όσα σχετίζονται με τον Θεό, από τον Κύριο και Θεό και Σωτήρα ημών Ιησού Χριστό, ο οποίος διδάσκει τη γνώση στον άνθρωπο, από αυτόν και μόνο μπορείς να μάθεις, διότι μόνος αυτός γνωρίζει την αλήθεια. Διότι από τους άλλους εάν κάποιος γνωρίζει κάτι, το έχει λάβει από αυτόν ή από τους μαθητές του.

Επομένως, ας μην αποδεχτούμε καμία ώρα ούτε ημέρα ούτε καιρό ως πρόξενο είτε λύπης είτε φυσικής χαράς, όσον αφορά τη δική τους φύση, ή όπως αλλιώς θα μπορούσε κάποιος να το εκφράσει χωρίς να σφάλει. Αντίθετα, ας δεχτούμε την ωφέλεια που προέρχεται από την ώρα ή τον καιρό, και από τα αντίθετα τη βλάβη, όταν, πλησιάζοντας είτε με σύνεση είτε με άγνοια, συναντούμε καταστάσεις ευχάριστες ή εκείνες που δεν είναι τέτοιες. Για να εξηγήσω τι εννοώ: «Υπάρχει καιρός για κάθε πράγμα», όπως έχει γραφτεί, και το μεν να γνωρίζει κανείς τους καιρούς είναι εξαιρετικά ωφέλιμο, ενώ το να τους αγνοεί είναι πάρα πολύ επιζήμιο. Διότι δεν πρέπει να ταξιδεύει κανείς με πλοίο τον χειμώνα, ενώ το να το κάνει αυτό το καλοκαίρι δεν δείχνει έλλειψη παιδείας. Έχοντας λοιπόν αυτή τη διάθεση απέναντι σε αυτά, ας αναθέσουμε τα πηδάλια της ζωής μας στον Θεό, τον κυβερνήτη των πάντων. Διότι, εάν σύμφωνα με την αψευδή φωνή του Σωτήρος, αυτό το μικρό και ευτελές σπουργίτι δεν πρόκειται ποτέ να πέσει σε παγίδα χωρίς το θέλημα του Θεού και Πατρός, πώς θα μπορούσε ο άνθρωπος, που έχει τιμηθεί τόσο πολύ και έχει λάβει την κυριαρχία πάνω σε όλα, να πάθει κάτι είτε ενάντια στη θέλησή του είτε σύμφωνα με την επιθυμία του, εάν η πρόνοια δεν προκαλούσε το καθένα από αυτά αναλόγως με τον τρόπο που έχει ζήσει ο καθένας;

Λέγω, λοιπόν, ότι πρέπει πριν από όλα τα άλλα να σκεφτόμαστε και να γνωρίζουμε σαφώς εκείνο, ότι σύμφωνα με τα γεγραμμένα, «Υπάρχει καιρός για κάθε πράγμα», και όλα είναι καλά στον καιρό τους. Ήταν, λοιπόν, παρών ωφέλιμα ο Κύριος σε αυτόν τον κόσμο κατά τους κατάλληλους καιρούς με σάρκα· και πάλι, στον πρέποντα καιρό, που ήταν εναρμονισμένος με τις θείες οικονομίες που επιτελούνταν για το καθένα από τα πράγματα, ωφέλιμα ανέβηκε προς τον Πατέρα. Και δεν θα κατηγορηθεί καθόλου, ως μη απολύτως επωφελές, το ότι συμπαρευρισκόταν με τους μαθητές Του, εξαιτίας της αναγκαίας αναχώρησης που συνέβη αργότερα, ούτε βεβαίως θα κατακριθεί καθόλου η χρησιμότητα της αναχώρησής Του, εξαιτίας του συμφέροντος που προέκυπτε από την παρουσία Του· διότι το καθένα από τα δύο έλαβε χώρα ωφέλιμα στον πρέποντα καιρό. Και για να αναπτύξουμε εν συντομία το νόημα αυτού του ζητήματος, ώστε να το καταστήσουμε πιο κατανοητό στους αδελφούς, εμπρός ας αναφέρουμε, ανασκοπώντας συνοπτικά με τον λόγο μας, τον σκοπό της ένσαρκης οικονομίας του Μονογενούς, και επιπλέον την ωφέλεια της αναχώρησής Του.

Και πώς θα ήταν αξιοθαύμαστη η ομολογία του Πέτρου, αν δεν είχε τίποτα το βαθύ και κρυμμένο, και το οποίο να είναι αθέατο στους πολλούς; Διότι τι ακριβώς του αποκάλυψε ο Θεός και Πατέρας; Ότι είναι άνθρωπος; Είναι αυτό θεοδίδακτο μυστήριο; Γι' αυτό θαυμάστηκε και αξιώθηκε τόσο εξαιρετικών τιμών; Διότι άκουσε: «Μακάριος είσαι, Σίμωνα, γιε του Ιωνά.» Αλλά θαυμάστηκε, και πολύ δικαίως. Για ποια αιτία; Διότι αυτόν που είδε με τη δική μας ανθρώπινη μορφή, αυτόν πίστεψε ότι είναι ο Χριστός του Πατέρα, δηλαδή ο Λόγος που προήλθε από την ουσία Του, ο οποίος σαρκώθηκε και έγινε άνθρωπος. <Αυτός δε τους επιτίμησε και παρήγγειλε να μην το πουν σε κανέναν.> (A f. 136 b) Όταν ο μαθητής ομολόγησε την πίστη του, ο Κύριος τους επιτίμησε, ώστε να μην πουν σε κανέναν ότι αυτός είναι ο Χριστός. Και όμως, δεν έπρεπε μάλλον οι μαθητές να τον κηρύττουν παντού; Διότι αυτό ήταν το έργο εκείνων που είχαν επιλεγεί από αυτόν για αποστολή· αλλά, όπως λέει η ιερή Γραφή, υπάρχει καιρός για κάθε πράγμα. Έπρεπε στα δικά του κηρύγματα να ακολουθήσουν αυτά που έλειπαν από όσα ήδη είχαν επιτελεστεί· και αυτά ήταν ο σταυρός, το πάθος, ο κατά σάρκα θάνατος, η εκ νεκρών ανάσταση· το μεγάλο και αληθινά εξαίσιο σημείο, μέσω του οποίου μαρτυρήθηκε ότι ο Εμμανουήλ είναι αληθινός Θεός και Υιός κατά φύση του Θεού και Πατέρα.

Λοιπόν, τόσες και τέτοιες ακτίνες υπερλάμπουν για εμάς, και ανατέλλει το φως της θείας μας εορτής, και πάλι η λαμπρή πανήγυρις μας ελκύει προς τον εαυτό της. Αφενός, μας συμβουλεύει πιο μεγαλόφωνα ότι πρέπει να απομακρυνόμαστε από τα πιο αισχρά πράγματα, λέγοντας: «Λουστείτε και γίνετε καθαροί, αφαιρέστε τις πονηρίες από τις ψυχές σας». Διότι, εάν ο συγγραφέας των Παροιμιών είναι σοφός όταν λέει: «Υπάρχει χρόνος για τα πάντα και καιρός για κάθε πράγμα», πώς δεν θα ομολογούσαμε ευλόγως ότι αυτός ο καιρός είναι εχθρός κάθε πονηρίας; Και ότι μας καλεί μόνο σε εκείνα που γνωρίζουν να τιμούν τον θείο νόμο, και δίνει θάρρος σε όσους τα εφαρμόζουν ότι ακολουθούν την επιλογή της θείας εύνοιας. Εκείνοι, λοιπόν, που επιλέγουν να είναι αγωνοθέτες στον παρόντα βίο, και αγοράζουν αυτόν τον τίτλο με μεγάλη δαπάνη χρημάτων, ορίζοντας τον ιδρώτα ως πεδίο άμιλλας για τους νέους, τιμούν μεν τον νικητή με διάφορα πλούσια έπαθλα, όμως η χάρη αυτών που δίνονται είναι μικρή και προσφέρει απόλαυση μόνο σε αυτήν εδώ τη ζωή. Αντιθέτως, ο Θεός, ο αγωνοθέτης των δικαίων, χαρίζει στους ευσεβείς εκείνα που μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν.

Επομένως θα βαδίσει προς αυτήν ορθά· και θα αποφεύγει παντού να φαίνεται ότι εκτρέπεται από τον σκοπό που μας αρμόζει, απέχοντας από μάταιες διηγήσεις και έχοντας την προθυμία να φέρει στο μέσο την κατάλληλη στιγμή εκείνα που θεωρεί καλό να πει και που θα ωφελήσουν τους ακροατές. Λοιπόν, όπως λέει το θείο λόγιο, υπάρχει καιρός για κάθε πράγμα. Και αν υπάρχει κάποιος άλλος καιρός κατάλληλος για εμάς, ο παρών είναι ο πλέον αρμόδιος για την ανάγκη του κηρύγματος. Ήδη λοιπόν η πανεύφημη εορτή μας, ολοκληρώνοντας τον ετήσιο κύκλο της, έφτασε στις θύρες μας, και σχεδόν, περνώντας το κατώφλι, εγκαθίσταται στις ψυχές όλων. Θα ήταν, όπως μου φαίνεται, εξαιρετικά άτοπο, οι μεν Ιουδαίοι, που καυχώνται για τον νόμο, τη σκιά και τον τύπο, να προαναγγέλλουν τις δικές τους εορτές με τους ήχους των σαλπίγγων· εμείς δε, που προτιμήσαμε τα καλύτερα από αυτά που έχουν εκείνοι, και που με ορθή και δίκαιη κρίση επικυρώσαμε ότι πρέπει να προκρίνουμε την αλήθεια από τα σχήματα, να φανεί ότι υπολειπόμαστε πολύ σε σύγκριση με τη δική τους προθυμία σε αυτό το θέμα, εάν, λέγοντας ο ένας στον άλλον να σωπαίνει, καθίσουμε ήσυχα και παραδώσουμε στη σιωπή αυτήν την τόσο επίσημη εορτή, παρόλο που ο Θεός λέει: «Σαλπίστε με σάλπιγγα κατά τη νεομηνία, κατά την επίσημη ημέρα της εορτής σας». Ας έλθει λοιπόν στο μέσο μας ο λόγος, για να αναγγείλει την επίσημη ημέρα της εορτής με επίσημο κήρυγμα.

ΛΟΓΟΣ Ε'. α'. Υπάρχει καιρός για κάθε πράγμα, λέει η θεία Γραφή· και μου φαίνεται ότι έχει εξετάσει άριστα τη φύση των πραγμάτων. Διότι τίποτα δεν την βλάπτει τόσο, όσο το να αστοχεί κανείς ως προς τον κατάλληλο καιρό. Επομένως, επειδή ακριβώς κανείς δεν θα αρνηθεί ότι αυτό είναι φαύλο, αλλά οπωσδήποτε θα συμφωνήσει κάθε συνετός άνθρωπος, είναι ανάγκη να θεωρούμε το αντίθετο ως την καλύτερη επιλογή, εννοώ δηλαδή τον κατάλληλο καιρό για όλα και αυτόν που ταιριάζει σε κάθε πράγμα. Ο παρών καιρός, λοιπόν, είναι καιρός εορτής, και είναι πάλι επιβεβλημένο να υπακούμε στη θεία Γραφή: «Σαλπίστε με σάλπιγγα κατά τη νεομηνία, κατά την εύσημη ημέρα της εορτής σας». Έπειτα, ποιος καιρός θα αναλάμψει σε εμάς πιο επίσημος από τον παρόντα; Και τι είναι τόσο περιφανές, όσο η πανεύφημη εορτή μας, η οποία αναδεικνύει ως όντως αληθινή Νεομηνία τον νέο για εμάς αιώνα της ελεύσεως του Σωτήρος; «Κατά τον οποίο τα πάντα έγιναν καινούργια, και τα παλαιά παρήλθαν», όπως λέει ο Παύλος. Ας ηχήσει, λοιπόν, η σάλπιγγα της Εκκλησίας, και με χαρά ας εκπέμψει πάλι σε εμάς το ετήσιο κήρυγμα.

Είναι γεγραμμένο, ότι «Υπάρχει καιρός για κάθε πράγμα, και όλα είναι καλά στον καιρό τους.» Και επιπλέον, πώς δεν αξίζει να σκεφτούμε και το εξής; Άραγε, εάν κάποιος από αυτούς που βρίσκονται σε περίλαμπρη δόξα, και οι οποίοι τιμώνται με υπερβολικά αξιώματα, μας καλούσε να πάμε κοντά του για να συμμετάσχουμε σε μια γιορτή, την οποία θα επέλεγε να τελέσει για κάποιους από τους γνωστούς του, δεν θα προσέρχονταν οι συνδαιτυμόνες στην οικία του λαμπροί και με ωραία ενδύματα;

ΙΔʹ. Σπείρε όταν είναι ο καιρός, και συγκέντρωνε τη σοδειά, και άνοιγε τις αποθήκες, όταν είναι ο καιρός για αυτό, και φύτευε στην ώρα του, και ας τρυγιέται από εσένα το ώριμο σταφύλι, και βγες στο πέλαγος παίρνοντας θάρρος την άνοιξη, και τράβα το πλοίο στη στεριά, πάλι όταν αρχίζει ο χειμώνας και η θάλασσα αγριεύει. Και ας υπάρχει για εσένα καιρός πολέμου και ειρήνης, γάμου και αγαμίας, φιλίας και χωρισμού, εάν παραστεί ανάγκη για αυτόν, και γενικότερα για κάθε πράγμα, εάν πρέπει να πεισθούμε στον Σολομώντα. Και πρέπει να πεισθούμε· διότι η προτροπή του είναι ωφέλιμη. Πάντοτε, όμως, να εργάζεσαι για τη σωτηρία, και κάθε καιρός ας είναι για εσένα η καθορισμένη προθεσμία για το βάπτισμα. Εάν, προσπερνώντας πάντοτε το σήμερα, αναμένεις το αύριο, δεν καταλαβαίνεις ότι με τις μικρές αναβολές κλέβεσαι από τον Πονηρό, όπως είναι η συνήθειά του. «Σε εμένα δώσε το παρόν, στον Θεό το μέλλον· σε εμένα τη νεότητα, στον Θεό τα γηρατειά· σε εμένα τις ηδονές, σε Εκείνον την αχρηστία». Πόσο μεγάλος είναι ο κίνδυνος γύρω σου! Πόσα είναι τα απροσδόκητα περιστατικά!

ΚΑ΄. Αυτός, λοιπόν, ασχολούνταν με αυτά, και επαινούσε τη ρήση του Σολομώντα, ο οποίος φιλοσόφησε ότι υπάρχει ο κατάλληλος καιρός για κάθε πράγμα. Και για τον λόγο αυτόν αποκρύφτηκε για λίγο, τόσο όσο χρειαζόταν για να αποφύγει τον καιρό του πολέμου, ώστε να εμφανιστεί και πάλι μαζί με τον ερχομό της ειρήνης· πράγμα που πράγματι συνέβη λίγο αργότερα. Ο άλλος όμως, βρίσκοντας πλέον μεγάλη ερημία από εκείνον που θα τον εμπόδιζε, κατατρέχει την Αίγυπτο και λεηλατεί τη Συρία με την ισχύ της ασέβειας· καταλαμβάνει δε και από την Ανατολή όσα μπορούσε, προσεταιριζόμενος πάντοτε το ασθενές στοιχείο, όπως ακριβώς οι χείμαρροι παρασύρουν όσα ρέουν μαζί τους, και προσκολλώμενος στους πιο επιπόλαιους ή τους πιο δειλούς. Και οικειοποιείται την απλότητα του βασιλιά· διότι έτσι ονομάζω εγώ την επιπολαιότητα, σεβόμενος την ευσέβειά του. Διότι, αν πρέπει να ειπωθεί η αλήθεια, είχε μεν ζήλο, αλλά όχι κατ' επίγνωσιν.

Εξάλλου, ακόμη και αν εξετάζαμε αυτό, ποιος υπήρξε τόσο ευχάριστος στις συναναστροφές, απ' όσο μπορώ να γνωρίζω εγώ που τον έζησα από κοντά περισσότερο από κάθε άλλον; Ποιος ήταν πιο χαριτωμένος στις διηγήσεις του; Ποιος ήξερε να αστειεύεται τόσο παιδαγωγικά και ποιος να επιπλήττει τόσο ήπια; Και ούτε την επίπληξη να την μετατρέπει σε θράσος ούτε την άνεση σε ασυδοσία, αλλά να αποφεύγει την αμετρία και των δύο, χρησιμοποιώντας τα αμφότερα με σύνεση και στην κατάλληλη στιγμή, σύμφωνα με τους νόμους του Σολομώντα, ο οποίος όρισε πως για κάθε πράγμα υπάρχει ο κατάλληλος καιρός.

Προς τον Ευγένιο «Υπάρχει καιρός για κάθε πράγμα», λέει ο Εκκλησιαστής· γι' αυτό «έβαλα φρουρά στο στόμα μου», όταν ήταν καιρός, και «ιδού, δεν θα εμποδίσω τα χείλη μου», επειδή τώρα είναι ο καιρός γι' αυτό. Διότι «σιώπησα», λέει η Γραφή· μήπως όμως θα σιωπώ για πάντα; Σιώπησα μεν για τον εαυτό μου, θα μιλήσω όμως στους άλλους. Κι εκείνοι, αν μεν πουν όσα πρέπει, έχει καλώς· ειδάλλως, θα κλείσουμε και τα αυτιά μας.

Και δεν το λέω αυτό επειδή θεωρώ ότι δεν πρέπει να θυμόμαστε πάντοτε τον Θεό. Ας μη μας κατακρίνουν πάλι αυτοί που είναι πάντοτε εύκολοι και βιαστικοί. Διότι πρέπει να θυμόμαστε τον Θεό περισσότερο και από το να αναπνέουμε· και, αν είναι δυνατόν να το πούμε αυτό, δεν πρέπει να κάνουμε τίποτε άλλο παρά μόνον αυτό. Κι εγώ ανήκω σε εκείνους που επαινούν τον λόγο, ο οποίος παραγγέλλει να μελετούμε ημέρα και νύχτα, και το βράδυ και το πρωί και το μεσημέρι να διηγούμαστε, και να ευλογούμε τον Κύριο σε κάθε καιρό· αν μάλιστα πρέπει να πούμε και τον λόγο του Μωυσή, και όταν πλαγιάζουμε, και όταν σηκωνόμαστε, και όταν οδοιπορούμε, και οτιδήποτε άλλο κι αν πράττουμε, πρέπει με τη μνήμη αυτή να διαπλάθουμε τον εαυτό μας προς την καθαρότητα. Ώστε, δεν εμποδίζω τη συνεχή μνήμη του Θεού, αλλά το να θεολογεί κανείς· ούτε τη θεολογία, σαν να ήταν κάτι ασεβές, αλλά το παράκαιρο αυτής· ούτε τη διδασκαλία, αλλά την αμετρία. Ή μήπως το πολύ μέλι και ο κορεσμός προκαλούν εμετό, παρόλο που είναι μέλι, και για κάθε πράγμα υπάρχει ο κατάλληλος καιρός, όπως φαίνεται σωστό και στον Σολομώντα και σε μένα, και το καλό δεν είναι καλό όταν δεν γίνεται με τον σωστό τρόπο, όπως ακριβώς ένα άνθος τον χειμώνα είναι εντελώς παράκαιρο, και για τις γυναίκες ο ανδρικός στολισμός, ή για τους άνδρες ο γυναικείος, και στο πένθος η γεωμετρία, και στο συμπόσιο το δάκρυ, και μόνο σε αυτό το ζήτημα θα περιφρονήσουμε τον καιρό, όπου περισσότερο από οπουδήποτε αλλού πρέπει να τιμάται το επίκαιρο;

ΙΕ΄. Εγώ, βέβαια, επαινώ και τον λόγο του Σολομώντα, ο οποίος, όπως για κάθε πράγμα, έτσι και για τον πόλεμο και την ειρήνη ορίζει τον κατάλληλο καιρό. Εκείνο μόνο θα προσθέσω: ότι πρέπει να τηρούμε τον καιρό και των δύο, επειδή και το να πολεμά κανείς είναι μερικές φορές καλό, σύμφωνα με τον δικό του νόμο και λόγο· εφόσον όμως είναι δυνατόν, πρέπει να κλίνουμε περισσότερο προς την ειρήνη· διότι αυτό είναι ανώτερο και πιο θεοειδές. Καθώς είναι άτοπο, στην ιδιωτική μεν ζωή να θεωρούμε την ομόνοια ως το άριστο, στη δημόσια δε να μην τη θεωρούμε ως το πλέον επωφελές.

ΛΟΓΟΣ ΣΤ΄. Ειρηνικός Α΄, επί τη ενώσει των μοναχών, μετά τη σιωπή, παρουσία του πατρός αυτού. Α΄. Η προθυμία μού λύνει τη γλώσσα, και περιφρονώ τον ανθρώπινο νόμο χάριν του νόμου του Πνεύματος· και παραχωρώ τον λόγο στην ειρήνη, ενώ προηγουμένως δεν τον είχα παραχωρήσει σε κανέναν. Διότι πρωτύτερα, όταν τα μέλη στασίαζαν εναντίον μας, και το μέγα και τίμιο σώμα του Χριστού διαιρούνταν και κατακοβόταν, ώστε παρά λίγο να διασκορπιστούν τα οστά μας στον άδη, σαν το βάθος της γης που σχίζεται από το άροτρο και σκορπίζεται στο χώμα, και αφού ο πονηρός κατέκοψε τον άτμητο, αμέριστο και εξ ολοκλήρου υφαντό χιτώνα, τον έκανε όλο δικό του, κατορθώνοντας μέσω ημών αυτό που δεν μπόρεσε να πετύχει μέσω εκείνων που σταύρωσαν τον Χριστό· τότε λοιπόν έθεσα φυλακή στα χείλη μου, τα οποία ούτως ή άλλως δεν ήσαν πρόθυμα για λόγο, διότι θεωρούσα ότι αποτελεί πνευματική τάξη το να καθαρίσω πρώτα τον εαυτό μου διά της έμπρακτης φιλοσοφίας, και έπειτα, ανοίγοντας το στόμα της διανοίας, να ελκύσω το Πνεύμα, και ύστερα να αναβλύσω αγαθό λόγο και να κηρύξω την τέλεια σοφία του Θεού ανάμεσα στους τέλειους. Και όπως υπάρχει κατάλληλος καιρός για κάθε πράγμα, μικρό και μεγάλο (διότι η ρήση του Σολομώντος είναι ορθή και λίαν εμπεριστατωμένη), έτσι, όσο κανένας άλλος, γνώριζα ότι υπάρχει καιρός και για τον λόγο και για τη σιωπή.

Ομιλία ΣΤ΄ Για τα πάντα υπάρχει χρόνος και καιρός για κάθε πράγμα κάτω από τον ουρανό· αυτή είναι η αρχή για τη θεωρία των λογίων που έχουμε ενώπιόν μας. Δεν είναι μικρός ο κόπος της εξέτασης, αλλά και το κέρδος που προκύπτει από τον κόπο είναι αντάξιο αυτού του κόπου. Διότι ίσως ο σκοπός όσων ερευνήθηκαν από εμάς στα πρώτα μέρη του βιβλίου φανερώνεται κυρίως σε τούτο το μέρος, όπως θα αποδείξει ο λόγος καθώς θα προχωράει με τη σειρά. Στους προηγούμενους λόγους καταδικάστηκαν τα πάντα ως μάταια, όσα δηλαδή επιδιώκονται στον ανθρώπινο βίο χωρίς κανένα ψυχικό κέρδος. Υποδείχθηκε το αγαθό, προς το οποίο πρέπει να προσβλέπουμε με τα μάτια που βρίσκονται στο κεφάλι μας, και σε εκείνους που προβάλλουν τη σωματική απόλαυση αντιπαρατέθηκε η τροφή της σοφίας. Απομένει να γνωρίσουμε πώς θα μπορούσε κάποιος να ζήσει σύμφωνα με την αρετή, αποκτώντας μέσω του λόγου σαν μια τέχνη και μέθοδο για την επιτυχή πορεία του βίου. Αυτά, λοιπόν, είναι όσα μας εξαγγέλλει στα προοίμια η προκείμενη εξέταση των λογίων, κατά την οποία αποφαίνεται ότι για τα πάντα υπάρχει χρόνος και καιρός για κάθε πράγμα κάτω από τον ουρανό. Διότι, εάν κάποιος εγκύψει στο βάθος του νοήματος, θα βρει να εμπεριέχεται πολλή φιλοσοφία σε αυτά τα λόγια, θεωρητική αλλά και συμβουλευτική για τα όσα μας συμφέρουν. Και για να γίνει από εμάς με λίγα λόγια μια προσέγγιση προς τη θεωρία του ρητού, έτσι θα διακρίνουμε τον λόγο: από τα όντα, άλλα είναι υλικά και αισθητά, και άλλα νοητά και άυλα.

Διότι λέγει ότι δύο είναι τα κριτήρια του καλού στον βίο για καθετί με το οποίο ασχολούμαστε με σπουδή σε αυτή τη ζωή: η συμμετρία και η κατάλληλη στιγμή. Και αυτό ακριβώς διδάσκει τώρα λέγοντας: «Στα πάντα υπάρχει χρόνος και καιρός για κάθε πράγμα». Πρέπει δε, αντί για τον χρόνο, να εννοήσουμε το μέτρο, διότι σε καθετί που γίνεται συνεκτείνεται και ο χρόνος. Αυτά λοιπόν είναι τα κριτήρια του καλού. Το εάν βέβαια έχουν γενική εφαρμογή για κάθε κατόρθωμα αρετής, δεν το ισχυρίζομαι ακόμη, μέχρις ότου η πορεία του λόγου το αποδείξει. Ότι όμως το μεγαλύτερο μέρος της εύτακτης ζωής κατορθώνεται με μία τέτοια προσοχή, ο καθένας θα μπορούσε να το κατανοήσει. Διότι ποιος δεν γνωρίζει ότι και η αρετή είναι ένα μέτρο που καθορίζεται από τη μεσότητα των άκρων που εξετάζονται παράλληλα; Επειδή δεν θα μπορούσε να υπάρξει αρετή που είτε υπολείπεται του πρέποντος μέτρου είτε το υπερβαίνει, όπως για παράδειγμα στην περίπτωση της ανδρείας, της οποίας η μεν έλλειψη γίνεται δειλία, η δε υπερβολή γίνεται θράσος. Γι' αυτό τον λόγο και μερικοί από τους εκπροσώπους της έξω σοφίας, οι οποίοι ίσως έγιναν κλέφτες των δικών μας αληθειών, έχοντας μοιράσει μεταξύ τους το νόημα που υποδηλώνεται σε αυτό το ρητό, ο μεν ένας συμβούλευσε με απόφθεγμα να μην υπάρχει καμία έλλειψη, ο δε άλλος απέτρεψε την υπερβολή· διότι ο ένας αποφάνθηκε ότι «Μέτρον ἄριστον», ενώ ο άλλος νομοθέτησε το «Μηδὲν ἄγαν». Και αποδεικνύεται και από τα δύο, ότι και το να μην φτάσει κανείς το επιζητούμενο μέτρο της αρετής συγκαταλέγεται στα κατακριτέα, αλλά και το να υπερβεί τη συμμετρία είναι απορριπτέο.

Διότι εάν, όπως υπάρχει καιρός για κάθε πράγμα, κατά τον Σολομώντα, και χρόνος για τα πάντα, έτσι και αν κάποιος αναζητά τον κατάλληλο καιρό για την εργασία της αρετής, αυτός είναι ο καιρός: αυτή η Τεσσαρακοστή των ημερών. Και αν βέβαια ολόκληρος ο βίος των ανθρώπων είναι κατάλληλος για την απόκτηση της σωτηρίας, πολύ περισσότερο είναι αυτός ο καιρός της νηστείας· επειδή και ο αρχηγός και χορηγός της σωτηρίας μας, ο Χριστός, από τη νηστεία έκανε την αρχή και στο στάδιο αυτής κατεπάλαισε και καταντρόπιασε τον δημιουργό των παθών, τον διάβολο, που του επιτέθηκε με κάθε τρόπο. Διότι, όπως ακριβώς η ακράτεια της γαστέρας, εφόσον καταστρέφει τις αρετές, είναι γεννήτρια της εμπαθείας, έτσι και η εγκράτεια, επειδή εξαλείφει τους μολυσμούς της ακράτειας, είναι γεννήτρια της απαθείας. Και αν η ακράτεια προξενεί και προξένησε τα πάθη ενώ δεν υπήρχαν ακόμη μέσα μας, πώς δεν θα τα αυξήσει και δεν θα τα στηρίξει όταν ήδη υπάρχουν, όπως ακριβώς η νηστεία θα τα μειώσει και θα τα αφανίσει; Είναι δε συζευγμένες μεταξύ τους η νηστεία και η εγκράτεια, έστω κι αν άλλοτε η μία και άλλοτε η άλλη υπερτερεί κατάλληλα για εκείνους που τις εφαρμόζουν με σύνεση.

Για τα πάντα υπάρχει χρόνος, και καιρός για κάθε πράγμα κάτω από τον ουρανό. Εδώ διδασκόμαστε ούτε να θλιβόμαστε για τα δεινά ούτε να χαιρόμαστε για τα καλά. Διότι δεν συμβαίνει, βεβαίως, όπως όταν εμείς ταραζόμαστε και λέμε ότι «συνέβη αυτό, άρα συμβαίνει εξαιτίας της αμαρτίας μας», αλλά τέτοια φύση έχει ο βίος· και δεν πρέπει να αγανακτούμε απέναντι στη φύση. Όπως δεν δυσανασχετούμε κατά τον χειμώνα, ούτε κατά το καλοκαίρι, έτσι δεν πρέπει να δυσανασχετούμε ούτε με τις παρούσες καταστάσεις· διότι το καθένα πρέπει να γίνει και το καθένα έχει τον καιρό του. Να μη θλίβεσαι σαν να πρόκειται για κάτι παράδοξο· όπως τα κακά, έτσι και τα καλά είναι ανάγκη να συμβούν· ή μάλλον δεν είναι κακά, αλλά έτσι φαίνονται, όπως δηλαδή πρέπει κανείς να χαίρεται, αλλά και να λυπάται. Και δες από πού επιβεβαιώνει τον λόγο του· το κάνει αυτό από όσα συμβαίνουν σε εμάς τους ίδιους, δείχνοντας ότι γίνονται κατ' ανάγκην. Δεν είναι πάντοτε καλό το να οικοδομεί κανείς, ούτε πάντοτε το να φυτεύει, αλλά υπάρχουν περιπτώσεις όπου ισχύει και το αντίθετο, και όχι μόνο το καλό. Και αρχίζει από τα πλέον βασικά και από εκείνο που αποτελεί την κατεξοχήν αιτία των ηδονών και της αθυμίας.

Πολλή είναι η αστάθεια στον παρόντα βίο, πολλή η ελευθερία μετά την αναχώρηση από εδώ. Επειδή, δηλαδή, το πράγμα φαινόταν να είναι φρικτό, φιλοσοφεί για τον θάνατο εξαιτίας της συμφοράς, αποδεικνύοντας ότι αυτός είναι καλύτερος από τη ζωή για εκείνους που βρίσκονται σε οδύνες. «Υπάρχει πολλή ισοτιμία», λέει, «εκεί, δεν υπάρχει φόβος μεταβολής όπως εδώ. Συμβαίνει αναγκαία σε όλους, κυριαρχεί σε όλους ομοίως· είναι εμπόδιο των κακών, λύση της ταλαιπωρίας. Όσα θεωρούνται δεινά, έχουν λυθεί.» Διότι για ποιο λόγο, λέει, έχει δοθεί φως σε όσους έχουν πικρία ψυχής, και ζωή στις ψυχές που βρίσκονται σε οδύνες; Και πάλι εδώ τα λόγια δεν ανήκουν σε κάποιον που κατηγορεί, μη γένοιτο, αλλά σε κάποιον που αναζητά και πονάει. Διότι όσα δεν λέγονται με την ίδια διάνοια, δεν πρέπει να τα εκλαμβάνουμε με τον ίδιο τρόπο, όπως ακριβώς, όταν κάποιος σοφός λέει: «για ποιο λόγο υπήρξαν χρήματα στον άφρονα;», τίποτε άλλο δεν δηλώνεται εδώ, παρά ότι ήταν ανάξιος. Από αυτό μαθαίνουμε ότι όχι μόνο η ζωή, αλλά και ο θάνατος έχει δημιουργηθεί για κάποια ωφέλεια, εφόσον είναι τόσο ποθητός. Εκείνοι που επιθυμούν διακαώς, λέει, τον θάνατο και δεν τον βρίσκουν. Γι' αυτό λέει ο Εκκλησιαστής: «υπάρχει καιρός για κάθε πράγμα», και πάλι: «ω θάνατε, πόσο γλυκιά είναι η θύμησή σου». Αυτά δε τα λέει, ώστε, όταν ακούσεις τη γυναίκα του να τον συμβουλεύει: «πες κάποιον λόγο και πέθανε», να μην νομίσεις ότι εξαιτίας της φιλοζωίας του δεν τον είπε, αλλά από ευσέβεια. Διότι αυτός που θεωρούσε τον θάνατο τόσο ποθητό και πίστευε ότι ήταν κάποιο μεγάλο αγαθό, ενώ του ήταν δυνατόν να τον βρει, δεν το τόλμησε.

Από αυτό μαθαίνουμε ότι όχι μόνο η ζωή, αλλά και ο θάνατος έχει δημιουργηθεί για σκοπό ωφέλιμο, εφόσον είναι τόσο ποθητός· συνεχίζει λοιπόν: «Εκείνοι που λαχταρούν τον θάνατο και δεν τον βρίσκουν, που σκάβουν γι' αυτόν όπως για θησαυρούς· και γίνονται περιχαρείς εάν τον πετύχουν». Γι' αυτό λέει: «Υπάρχει καιρός για κάθε πράγμα». Και πάλι: «Ω θάνατε, πόσο πικρή είναι η θύμησή σου σε άνθρωπο που ζει ειρηνικά με τα υπάρχοντά του, σε άνδρα αμέριμνο και που ευοδώνεται στα πάντα, και που έχει ακόμη τη δύναμη να δεχθεί τροφή!». Και πάλι: «Ω θάνατε, πόσο καλή είναι η κρίση σου για τον άνθρωπο που βρίσκεται σε ανάγκη και του οποίου μειώνεται η δύναμη, στον υπέργηρο, και σε αυτόν που περισπάται για τα πάντα, που δυστροπεί και που έχει χάσει την υπομονή του». Γι' αυτό και ο Ιώβ, ενώ βρίσκεται μέσα σε συμφορές, επιθυμεί τον θάνατο και λέει αυτά, ώστε, όταν ακούσεις τη γυναίκα του να τον συμβουλεύει: «Πες έναν λόγο προς τον Κύριο και πέθανε», να μην νομίσεις ότι από προσκόλληση στη ζωή (φιλοζωία) δεν τον είπε, αλλά από ευσέβεια. Διότι αυτός που θεωρούσε τον θάνατο τόσο ποθητό για τον εαυτό του, και τον νόμιζε ως ένα μεγάλο αγαθό, αν και μπορούσε να τον βρει, δεν το τόλμησε. «Ο θάνατος είναι ανάπαυση για τον άνθρωπο· διότι ο Θεός τον περιέκλεισε από παντού». Αυτή είναι μια απόφαση· εάν λοιπόν είναι ανάπαυση, για ποιο λόγο δεν προστρέχουν σε αυτόν οι περισσότεροι; Διότι γι' αυτό ακριβώς ο Θεός έκανε τη ζωή ποθητή σε εμάς, για να μην προστρέχουμε στον θάνατο. «Διότι ο φόβος για τον οποίο ανησυχούσα ήλθε σε εμένα, και εκείνο που φοβόμουν με συνάντησε».

Μερικοί βέβαια είπαν ότι οι δαίμονες ενεργούν ενάντια σε άλλους δαίμονες. Εγώ όμως γνώρισα ότι όλοι επιζητούν την δική μας απώλεια. Κάθε πνευματικής εργασίας, τόσο της ορατής όσο και της νοερής, προηγείται η κατάλληλη πρόθεση και ο άριστος πόθος, τα οποία επιτελούνται με τη συνεργεία του Θεού. Διότι, αν δεν τεθούν πρώτα αυτά ως θεμέλιο, το δεύτερο εκ φύσεως δεν μπορεί να ακολουθήσει. Αν υπάρχει κατάλληλος καιρός για κάθε πράγμα κάτω από τον ουρανό, όπως λέει ο Εκκλησιαστής, μέσα σε όλα αυτά συγκαταλέγονται και τα πράγματα της δικής μας ιερής πολιτείας. Επομένως, ας εξετάσουμε, αν νομίζετε καλό, και σε κάθε καιρό ας αναζητήσουμε όσα αρμόζουν στον καιρό. Διότι υπάρχει οπωσδήποτε στους αγωνιζομένους καιρός απάθειας, εξαιτίας της νηπιότητος, εννοώ, αυτών που αγωνίζονται. Καιρός για δάκρυα και καιρός σκληροκαρδίας. Καιρός υποταγής και καιρός επιταγής. Καιρός νηστείας και καιρός μεταλήψεως. Καιρός πολέμου με το εχθρικό σώμα και καιρός νεκρώσεως της πυρώσεως. Καιρός χειμώνα για την ψυχή και καιρός γαλήνης για τον νου. Καιρός εγκάρδιας λύπης και καιρός πνευματικής χαράς. Καιρός διδασκαλίας και καιρός ακροάσεως. Καιρός μολυσμών, ίσως εξαιτίας της οιήσεως, και καιρός καθάρσεως δια μέσου της ταπεινώσεως. Καιρός πάλης και καιρός ασφαλούς ανέσεως. Καιρός ησυχίας και καιρός απερίσπαστου περισπασμού. Καιρός αέναης προσευχής και καιρός ανυπόκριτης διακονίας.

Αυτή είναι η ζωή, που νίκησε τον κόσμο· πώς λοιπόν δεν είναι καλό να μη χωρίζεται κανείς από το καλό; Δεν μίλησε λοιπόν άτοπα ο Πέτρος· αλλά, επειδή όλα είναι καλά στον καιρό τους και υπάρχει κατάλληλος καιρός για κάθε πράγμα, όπως αποφθέχθηκε ο Σολομών, έπρεπε το καλό να μην περιοριστεί μόνο σε εκείνους που βρίσκονταν εκεί, αλλά να διαχυθεί και να φθάσει σε όλους, δηλαδή στους πιστεύοντες, ώστε να είναι περισσότεροι εκείνοι που θα μετέχουν στην ευεργεσία. Και αφού αυτό επρόκειτο να το φέρουν εις πέρας ο σταυρός, το πάθος και ο θάνατος, δεν ήταν καλό να παραμείνει εκεί Αυτός που με το ίδιο Του το αίμα επρόκειτο να εξαγοράσει το δικό Του πλάσμα, για το οποίο άλλωστε και σαρκώθηκε. Αν παραμένατε στο όρος Θαβώρ, δεν θα είχε εκπληρωθεί η υπόσχεση προς εσένα. Διότι δεν θα είχες γίνει κλειδούχος της βασιλείας· δεν θα είχε ανοίξει ο παράδεισος στον ληστή· δεν θα είχε καταργηθεί η αλαζονική τυραννία του θανάτου· δεν θα είχαν παραδοθεί προς λεηλασία τα βασίλεια του Άδη· δεν θα είχαν ελευθερωθεί οι πατριάρχες, οι προφήτες και οι δίκαιοι από τα βάθη του Άδη· δεν θα είχε ντυθεί η ανθρώπινη φύση την αφθαρσία.

Β΄. Περί καιρού· ότι υπάρχει καιρός για κάθε πράγμα. Γ΄. Περί καρτερίας και επιμονής· ότι η καρτερικότητα επιτυγχάνει τα επιζητούμενα. Δ΄. Περί κάλλους και ευπρέπειας του σώματος· ότι ο Θεός δεν αναπαύεται σε αυτά, αλλά στην ωραιότητα της ψυχής.

Αν η σκηνή είναι σκιά και τύπος τύπου, πώς ο νόμος παραγγέλλει να μην εικονογραφούμε; Αλλά δεν έχουν έτσι τα πράγματα, δεν είναι έτσι· μάλλον «υπάρχει καιρός για κάθε πράγμα». Παλαιότερα, βέβαια, ο Θεός, ο οποίος είναι ασώματος και δεν έχει σχήμα, δεν εικονιζόταν με κανέναν τρόπο, τώρα όμως που ο Θεός φανερώθηκε με σάρκα και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους, εικονίζω το ορατό του Θεού. Δεν προσκυνώ την ύλη, αλλά προσκυνώ τον Δημιουργό της ύλης, αυτόν που έγινε ύλη για χάρη μου και καταδέχθηκε να κατοικήσει μέσα στην ύλη και μέσω της ύλης κατεργάστηκε τη σωτηρία μου, και δεν θα πάψω να σέβομαι την ύλη, μέσω της οποίας έχει κατεργαστεί η σωτηρία μου. Τη σέβομαι όμως όχι ως θεό — άπαγε! διότι πώς θα μπορούσε να είναι θεός αυτό που έλαβε την ύπαρξή του από το μη ον; — αν και το σώμα του Θεού έγινε αμετάβλητα Θεός εξαιτίας της καθ' υπόστασιν ενώσεως, αφού έγινε ό,τι ακριβώς και εκείνο που το έχρισε, παραμένοντας ταυτόχρονα αυτό που ήταν κατά τη φύση του: σάρκα εμψυχωμένη με λογική και νοερή ψυχή, η οποία έχει αρχή δημιουργίας και δεν είναι άκτιστη. Την υπόλοιπη ύλη όμως τη σέβομαι και την τιμώ, διότι μέσω αυτής πραγματοποιήθηκε η σωτηρία μου, ως πλήρη θείας ενέργειας και χάριτος. Ή μήπως δεν είναι ύλη το τρισόλβιο και τρισμακάριστο ξύλο του σταυρού; Ή δεν είναι ύλη το σεπτό και άγιο όρος, ο τόπος του Κρανίου;

ΙΩΑΝΝΟΥ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟΥ ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΥ ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΝΗΣΤΕΙΩΝ. Προς τον ευλογημένο και γνήσιο δούλο του Χριστού, κύριο Κομητά, πνευματικό αδελφό, Ιωάννης ο ελάχιστος. Μεταξύ των πολλών και άπειρων δωρεών που έχουν δοθεί στους ανθρώπους από τον Θεό, εξαίρετο και πρώτο καθίσταται το δώρο της φρονήσεως. Διότι αυτή αποτελεί τη διάκριση μεταξύ του αγαθού και του κακού· και εκείνος που διακρίνει άριστα, επιλέγει άριστα και το συμφέρον, έχοντας τον ορθό λόγο ως ηνίοχο όσων του είναι υποταγμένα. Ώριμος καρπός αυτής της φρονήσεως είναι εκείνο το ρητό του Σολομώντος, «Υπάρχει καιρός για κάθε πράγμα»· με τον λόγο αυτό να δηλώνει το εξής, ότι το παν είναι το αγαθό· διότι το κακό δεν ανήκει στα όντα, αλλά μάλλον αποτελεί απομάκρυνση και αναίρεση του αγαθού.

Πάντως, επειδή στον μεν αγαθό άνθρωπο που ζει καθ' ομοίωσιν του Θεού, ο Ίδιος έδωσε σοφία ώστε με τις διδασκαλίες του να φωτίζει και τους άλλους, γνώση ώστε να φωτίζεται ο ίδιος, και ευφροσύνη ώστε να μην καταπίπτει από τις επιφορές των ακούσιων πόνων, αλλά πάντοτε να χαίρεται εξαιτίας της ελπίδας της μελλοντικής μισθαποδοσίας· στον δε αμαρτωλό παραχώρησε να περισπάται με τις βιοτικές μέριμνες και να αποκτά περισσότερα από όσα έχει ανάγκη, ώστε έστω και από τα περισσεύματα να παρέχει τα αναγκαία για το σώμα στον αγαθό που ζει κατά μίμηση του Θεού. Και μολονότι κατά θεία οικονομία η προσήλωση του ματαιόφρονος στην πλεονεξία αποβαίνει προς ικανοποίηση των σωματικών αναγκών του ενάρετου, εντούτοις ο άνθρωπος αυτός κοπιάζει ανωφελώς, μην αποβλέποντας σε τίποτε άλλο παρά στο να πλεονεκτεί παντοτινά. Μάταια δε, όπως ελέχθη, κοπιάζει, διότι: 1. Για τα πάντα υπάρχει χρόνος, και καιρός για κάθε πράγμα κάτω από τον ήλιο.

α΄. Το ότι υπάρχει κατάλληλος καιρός για κάθε πράγμα μας το επιβεβαιώνει εκείνο το σοφό ρητό του Σολομώντα, το οποίο ρυθμίζει τον βίο και καθοδηγεί τον άνθρωπο προς το καλό και το ωφέλιμο, ώστε οι άνθρωποι να μην αποτολμούν πάντα την ανάληψη πράξεων, ενεργώντας παράλογα και ακαίρως, ούτε να χειρίζονται όσα σκέφτονται επιπόλαια και άτακτα, περιπίπτοντας απερίσκεπτα σε πολλά απροσδόκητα και σφαλερά. Και το «υπάρχει καιρός για σιωπή και καιρός για ομιλία», λέει, συγκαταλέγεται σε όσα έχει απαριθμήσει ο παιδαγωγικός αυτός λόγος, ώστε να εκπαιδευόμαστε όχι μόνο στο να πράττουμε όταν πρέπει, αλλά και στο να μιλάμε την κατάλληλη στιγμή, και επιπλέον να γνωρίζουμε το μέτρο σε καθετί που πράττουμε ή λέμε. Εάν βεβαίως το «παν μέτρον άριστον» θεωρείται ορθό, φαίνεται πως ανήκει στα αναγκαία· με τον λογισμό να επιστατεί σε όλα με σύνεση και με απόλυτη αρμονία, και να διακρίνει πάντοτε όσα συμφέρουν, και όχι αυτά που απλώς έτσι φαίνονται. Καθοδηγούμενοι λοιπόν και εμείς από αυτά, και υπακούοντας σε αυτές τις ωφέλιμες και ιερές νουθεσίες, και ανατρεφόμενοι με τα υπόλοιπα παιδεύματα των θείων διδαγμάτων, θεωρήσαμε σωστό να τα διακρίνουμε με τον καλύτερο τρόπο, με γνώση και με τον πρέποντα λογισμό· γνωρίζοντας ότι άλλος είναι ο καιρός της σιωπής και άλλος της ομιλίας, και να μην διακατεχόμαστε από τόση αμάθεια ή αυθάδεια, ώστε σε περιπτώσεις που πρέπει να βάζουμε φρουρά στο στόμα, να αφήνουμε τη γλώσσα μας ανεξέλεγκτη.

Διότι πώς είναι δυνατόν να ασχολείται κανείς με τη ζωγραφική εικόνας στις προκείμενες ομιλίες; Επειδή γνώριζε και ο ίδιος οπωσδήποτε ότι υπάρχει κατάλληλος καιρός για κάθε πράγμα, και ως προς αυτό τουλάχιστον δεν πρέπει να κατακριθεί για αμέλεια. Αλλά ούτε βέβαια η μία τέχνη θα μετατραπεί σε άλλη τέχνη· μεταξύ των οποίων διακρίνεται ιδιαίτερα η μεγάλη διαφορά τους, και είναι ιδιόρρυθμος ο τρόπος που αρμόζει σε αυτές, όπως μπορεί να παρατηρήσει κανείς εδώ. Ούτε βέβαια η λογογραφία θα μεταπέσει σε ζωγραφική ή θα συμβεί το αντίστροφο· διότι από αυτούς που τις ασκούν, οι μεν γνωρίζουν να τιμούν με τον λόγο τους επαινούμενους, χωρίς να χρειάζονται την ύλη των χρωμάτων, ενώ οι άλλοι φροντίζουν να αποδίδουν με χρώματα τη δόξα σε αυτούς, χωρίς να χρησιμοποιούν την επιστήμη των λόγων. Και οι δύο, κάνοντας χρήση των κατάλληλων περιστάσεων και μεθόδων, επιτελούν το χρήσιμο έργο τους: οι μεν, μελετώντας επιμελώς την ωραιοέπεια των λόγων, την τέρψη της ευγλωττίας και την ποικιλία και κομψότητα των νοημάτων, διαθέτουν την πειστικότητα, ενώ οι δε, καλλιεργώντας το λαμπερό και εύχρωμο των ποικίλων βαφών, που σκορπούν χάρη στα εξωραϊζόμενα, αποκτούν την ελκυστικότητα με τις μορφές και τα σχήματα που διαλάμπουν.

Ο δε αοίδιμος Θεόδωρος, αγωνιζόμενος κατά των εικονομάχων και καταγράφοντας την ομολογία της δικής του πίστεως, λέει τα εξής: η δε αρχή του λόγου του είναι «Το ότι υπάρχει κατάλληλος καιρός για κάθε πράγμα, μας το επιβεβαιώνει εκείνο το σοφό ρητό του Σολομώντα»: «Το ποια είναι η ομολογία ημών των χριστιανών και περί τίνος πρόκειται, είναι καιρός να το εκφράσω όσο το δυνατόν πιο συνοπτικά. Εμείς λοιπόν, σύμφωνα με όσα μας παρέδωσαν οι απ' αρχής αυτόπτες μάρτυρες και υπηρέτες του Λόγου, και εκείνοι που τους διαδέχθηκαν, οι θεοφάντορες και θείοι διδάσκαλοί μας, πιστεύουμε σε έναν Θεό Πατέρα παντοκράτορα, δημιουργό και Κύριο όλων των ορατών και αοράτων, άναρχο, αόρατο, ακατάληπτο, αναλλοίωτο, ατελεύτητο. Και σε έναν Κύριο Ιησού Χριστό, τον μονογενή Υιό του, ο οποίος εξέλαμψε ανάρχως και προ πάντων των αιώνων από την πατρική ουσία. Και σε ένα Πνεύμα Άγιο, το οποίο προέρχεται από τον Θεό και Πατέρα, και το οποίο αναγνωρίζεται ως Θεός και συνδοξάζεται μαζί με τον Πατέρα και τον Υιό, ως συμφυές και συναΐδιο. Δοξάζοντας μεν την Τριάδα στις υποστάσεις, δηλαδή στα πρόσωπα, και διατηρώντας για το καθένα από αυτά αμιγείς και ασύγχυτες τις διακριτικές τους ιδιότητες, εφόσον αυτές με κανέναν τρόπο δεν μεταβάλλονται ούτε μετακινούνται·»

Διότι έφτασε η ώρα της κατήχησης, έφτασε ο όρθρος, κάποια άλλη ακολουθία, το ανάγνωσμα, ο βίος κάποιου αγίου, και πάλι επανέρχεται στον εαυτό του αυτός που είχε παραπατήσει. Είμαστε η βοήθεια ο ένας για τον άλλον, οχυρωνόμαστε με διάφορους τρόπους, και όντως δεν βρίσκει χώρο εναντίον μας ο διάβολος, εφόσον έχουμε τη βοήθεια του Θεού. Ελάτε λοιπόν, τέκνα μου, απεκδυθείτε, σαν να ξεκινάτε τώρα πάλι, κάθε δικό σας θέλημα, και ας σπεύσει ο καθένας στη διακονία του, και κανείς ας μην κάνει το έργο του Κυρίου με αμέλεια, φοβούμενος την κατάρα εναντίον εκείνου που καταφρονεί και γογγύζει. Και ο έφορος ας επιβλέπει, και εκείνος που αναθέτει ας δίνει εντολές σύμφωνα με το θέλημα του Θεού, και ο υπήκοος ας κινείται μιμούμενος τον Χριστό, και εκείνος που επιτηρεί ας επιτηρεί. Όλοι σας να εργάζεστε, τηρώντας κάθε φορά τις κατάλληλες περιστάσεις. Είναι καιρός για εργασία; Εργαστείτε. Είναι καιρός για ησυχία; Ησυχάστε. Είναι καιρός για προσευχή; Προσευχηθείτε με καθαρότητα. Κλάψτε, χύστε δάκρυα, διότι έχουμε κληθεί σε πένθος. Αν πάλι είναι καιρός για τροφή, ας μεταλάβουμε με ευχαριστία από τα παρατιθέμενα. Είναι καιρός για ομιλία; Ας μιλήσουμε με σύνεση. Διότι υπάρχει κατάλληλος καιρός για κάθε πράγμα, όπως λένε τα λόγια του Θεού. Και εκείνος που αναστρέφεται έτσι, πορεύεται στον σωστό δρόμο: όταν τρώει, λογίζεται σαν να μην τρώει, όταν κοιμάται, βρίσκεται σαν να μην κοιμάται, όταν μιλάει, θεωρείται σαν να μη μιλάει. Και οτιδήποτε άλλο παρόμοιο, μπορούν να το αντιληφθούν όσοι είναι θεοδίδακτοι.

Έτσι πολύ περισσότερο και ο μοναχός, είτε είναι προϊστάμενος είτε υποτακτικός, ερημίτης είτε λαυριώτης, έγκλειστος είτε στυλίτης, από τα έργα της επαγγελίας του. Διότι όποιος δεν είναι έτσι, μόνο κατ' όνομα λέγεται, ενώ στην πράξη έχει αποξενωθεί, και αλίμονο, λέει, στον άνθρωπο εκείνο, του οποίου το όνομα είναι ανώτερο από την πολιτεία του. Γι' αυτό, ας εγκαταλείψουμε όλα τα θελήματά μας· ας προσκολληθούμε περισσότερο στα θεία προστάγματα, στους ιερούς νόμους, αποκτώντας πνευματική επίγνωση· στο λόγο, στην κίνηση, στο βάδισμα, στην απάντηση, κατά τις εισόδους και τις εξόδους, όχι μόνο από το μοναστήρι, αλλά και από την εκκλησία και την τράπεζα, αθόρυβα και χωρίς σύγχυση, και μάλιστα κατά την ώρα μετά τον κανόνα ή τα απόδειπνα· και μακάρι να μη βρω κανέναν να μιλάει ασκόπως, ή να γελάει, ή να ψιθυρίζει, ή να ψέλνει τροπάρια. Επιτηρώντας έχω σκοπό να επιβλέπω διασχίζοντας το μοναστήρι σε τέτοιες ώρες· διότι υπάρχει κατάλληλος καιρός για κάθε πράγμα. Είναι καιρός για ομιλία; Μιλήστε. Είναι καιρός για σιωπή; Σιωπήστε. Για ψαλμωδία; Ψάλτε. Για μελέτη; Μελετήστε. Όσα όμως δεν γίνονται στον κατάλληλο καιρό είναι άκαιρα και άτακτα, και τα άκαιρα και άτακτα γίνονται αιτίες διάλυσης και απώλειας. Επομένως, δεν εισάγουμε καμία καινοτομία, ούτε σας καταπιέζουμε, αλλά μάλλον επιθυμούμε να έχετε ευθυμία και να χαίρεστε.

ΚΑΤΗΧΗΣΗ ΠΘ' ΟΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΜΕ ΚΑΘΕ ΠΡΟΘΥΜΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΑΙΡΕΣΗ ΝΑ ΚΑΤΕΡΓΑΖΟΜΑΣΤΕ ΤΗ ΣΩΤΗΡΙΑ ΜΑΣ Αδελφοί και πατέρες, «υπάρχει καιρός για κάθε πράγμα», σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί. Καιρός όμως για να κατεργαζόμαστε τη σωτηρία μας είναι διαρκώς και πάντοτε. Διότι λέει ο Απόστολος: «Πάντοτε να χαίρεστε, αδιαλείπτως να προσεύχεστε, για το καθετί να ευχαριστείτε». Σε αυτά λοιπόν τα τρία κατορθώματα περικλείεται η σωτηρία μας. Διότι το να χαίρεται κανείς πάντοτε προξενεί δικαιοσύνη, το να προσεύχεται αδιαλείπτως δεν δίνει τόπο στον διάβολο εναντίον μας, και το να ευχαριστεί πάντοτε είναι ξεκάθαρη απόδειξη της αγάπης προς τον Θεό. Ρυθμίζοντας λοιπόν τη ζωή μας από παντού με αυτούς τους κανόνες, ας γινόμαστε ευάρεστοι στον Κύριο, χωρίς να μικροψυχούμε καθόλου, ούτε να παραλύουμε από ραθυμία στις διακονίες, στις ψαλμωδίες και στα εργόχειρά μας. Αντιθέτως, με κάθε μακροθυμία να επιτελούμε τα πάντα, «ως καλοί οικονόμοι της ποικίλης χάριτος του Θεού». Δεν βλέπουμε τους στρατιώτες, πώς εκστρατεύουν μαζί με τον βασιλιά με κάθε προθυμία; Και προς τι; Προς πολέμους, προς σφαγές, προς θανάτους. Και όμως, για την παρούσα δόξα και τον παροδικό πλούτο προχωρούν προς όλα με προθυμία.