Πατερικές αναφορές στο ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗΣ 3:2

Ομιλία ΙΓ΄. Προτρεπτική στο άγιο βάπτισμα. Ο μεν σοφός Σολομών, διαχωρίζοντας τους καιρούς των πραγμάτων της ζωής και καθορίζοντας για το καθένα από όσα γίνονται τον κατάλληλο χρόνο, είπε: Για τα πάντα υπάρχει ο χρόνος τους, και καιρός για κάθε πράγμα· καιρός για να γεννηθεί κανείς και καιρός για να πεθάνει. Εγώ όμως, παραλλάσσοντας λίγο τη ρήση του σοφού, θα έλεγα, κηρύττοντάς σας το σωτήριο κήρυγμα, ότι είναι καιρός για να πεθάνει κανείς και καιρός για να γεννηθεί. Ποιος είναι όμως ο λόγος αυτής της αλλαγής; Διότι εκείνος μεν, μιλώντας για όσα υπόκεινται σε γένεση και φθορά, ακολουθώντας τη σωματική φύση, έθεσε τη γέννηση πριν από τον θάνατο (αφού είναι αδύνατον να δοκιμάσει τον θάνατο αυτός που δεν έχει προηγουμένως γεννηθεί)· εγώ όμως, επειδή πρόκειται να μιλήσω για την πνευματική αναγέννηση, προτάσσω τον θάνατο της ζωής. Διότι με το να πεθάνουμε ως προς τη σάρκα κατορθώνουμε να γεννηθούμε κατά το πνεύμα, όπως ακριβώς λέει και ο Κύριος: Εγώ θα θανατώσω και εγώ θα δώσω ζωή. Ας πεθάνουμε, λοιπόν, για να ζήσουμε. Ας νεκρώσουμε το φρόνημα της σάρκας, το οποίο δεν μπορεί να υποταχθεί στον νόμο του Θεού, ώστε το φρόνημα του πνεύματος να γίνει ισχυρό μέσα μας, από το οποίο πηγάζει φυσικά η ζωή και η ειρήνη. Ας συνταφούμε με τον Χριστό, ο οποίος πέθανε για εμάς, ώστε να συναναστηθούμε με Εκείνον που μας χάρισε την ανάσταση.

Είναι γεγραμμένο, ότι «Υπάρχει καιρός για κάθε πράγμα, και όλα είναι καλά στον καιρό τους.» Και επιπλέον, πώς δεν αξίζει να σκεφτούμε και το εξής; Άραγε, εάν κάποιος από αυτούς που βρίσκονται σε περίλαμπρη δόξα, και οι οποίοι τιμώνται με υπερβολικά αξιώματα, μας καλούσε να πάμε κοντά του για να συμμετάσχουμε σε μια γιορτή, την οποία θα επέλεγε να τελέσει για κάποιους από τους γνωστούς του, δεν θα προσέρχονταν οι συνδαιτυμόνες στην οικία του λαμπροί και με ωραία ενδύματα;

Και ομολογούσατε τη σωτήρια ομολογία, και καταδυόσασταν τρεις φορές στο νερό και αναδυόσασταν πάλι, υποδηλώνοντας με αυτό το σύμβολο την τριήμερη ταφή του Χριστού. Διότι, όπως ακριβώς ο Σωτήρας μας παρέμεινε τρεις ημέρες και τρεις νύχτες στην καρδιά της γης, έτσι κι εσείς, με την πρώτη ανάδυση μιμούσασταν την πρώτη ημέρα του Χριστού μέσα στη γη, και με την κατάδυση τη νύχτα. Επειδή, όπως αυτός που βρίσκεται στη νύχτα δεν βλέπει πλέον, ενώ αυτός που βρίσκεται στην ημέρα ζει στο φως, έτσι και στην κατάδυση, σαν να βρισκόσασταν στη νύχτα, δεν βλέπατε τίποτα, ενώ στην ανάδυση και πάλι βρισκόσασταν σαν να ήσασταν στην ημέρα. Και ταυτόχρονα πεθαίνατε και γεννιόσασταν, και εκείνο το σωτήριο νερό έγινε για εσάς και τάφος και μητέρα. Και ό,τι έχει πει ο Σολομών για άλλα ζητήματα, αυτό θα ταίριαζε σε εσάς. Διότι εκείνος μεν έλεγε: «Καιρός του γεννάν, και καιρός του αποθνήσκειν». Σε εσάς όμως συνέβη το αντίστροφο: καιρός του αποθνήσκειν, και καιρός του γεννάσθαι. Και ένας και μόνος καιρός υπήρξε δημιουργικός και των δύο αυτών, και η γέννησή σας συνέπεσε με τον θάνατο.

ΙΔʹ. Σπείρε όταν είναι ο καιρός, και συγκέντρωνε τη σοδειά, και άνοιγε τις αποθήκες, όταν είναι ο καιρός για αυτό, και φύτευε στην ώρα του, και ας τρυγιέται από εσένα το ώριμο σταφύλι, και βγες στο πέλαγος παίρνοντας θάρρος την άνοιξη, και τράβα το πλοίο στη στεριά, πάλι όταν αρχίζει ο χειμώνας και η θάλασσα αγριεύει. Και ας υπάρχει για εσένα καιρός πολέμου και ειρήνης, γάμου και αγαμίας, φιλίας και χωρισμού, εάν παραστεί ανάγκη για αυτόν, και γενικότερα για κάθε πράγμα, εάν πρέπει να πεισθούμε στον Σολομώντα. Και πρέπει να πεισθούμε· διότι η προτροπή του είναι ωφέλιμη. Πάντοτε, όμως, να εργάζεσαι για τη σωτηρία, και κάθε καιρός ας είναι για εσένα η καθορισμένη προθεσμία για το βάπτισμα. Εάν, προσπερνώντας πάντοτε το σήμερα, αναμένεις το αύριο, δεν καταλαβαίνεις ότι με τις μικρές αναβολές κλέβεσαι από τον Πονηρό, όπως είναι η συνήθειά του. «Σε εμένα δώσε το παρόν, στον Θεό το μέλλον· σε εμένα τη νεότητα, στον Θεό τα γηρατειά· σε εμένα τις ηδονές, σε Εκείνον την αχρηστία». Πόσο μεγάλος είναι ο κίνδυνος γύρω σου! Πόσα είναι τα απροσδόκητα περιστατικά!

ΙΕ΄. Εγώ, βέβαια, επαινώ και τον λόγο του Σολομώντα, ο οποίος, όπως για κάθε πράγμα, έτσι και για τον πόλεμο και την ειρήνη ορίζει τον κατάλληλο καιρό. Εκείνο μόνο θα προσθέσω: ότι πρέπει να τηρούμε τον καιρό και των δύο, επειδή και το να πολεμά κανείς είναι μερικές φορές καλό, σύμφωνα με τον δικό του νόμο και λόγο· εφόσον όμως είναι δυνατόν, πρέπει να κλίνουμε περισσότερο προς την ειρήνη· διότι αυτό είναι ανώτερο και πιο θεοειδές. Καθώς είναι άτοπο, στην ιδιωτική μεν ζωή να θεωρούμε την ομόνοια ως το άριστο, στη δημόσια δε να μην τη θεωρούμε ως το πλέον επωφελές.

ΛΟΓΟΣ ΣΤ΄. Ειρηνικός Α΄, επί τη ενώσει των μοναχών, μετά τη σιωπή, παρουσία του πατρός αυτού. Α΄. Η προθυμία μού λύνει τη γλώσσα, και περιφρονώ τον ανθρώπινο νόμο χάριν του νόμου του Πνεύματος· και παραχωρώ τον λόγο στην ειρήνη, ενώ προηγουμένως δεν τον είχα παραχωρήσει σε κανέναν. Διότι πρωτύτερα, όταν τα μέλη στασίαζαν εναντίον μας, και το μέγα και τίμιο σώμα του Χριστού διαιρούνταν και κατακοβόταν, ώστε παρά λίγο να διασκορπιστούν τα οστά μας στον άδη, σαν το βάθος της γης που σχίζεται από το άροτρο και σκορπίζεται στο χώμα, και αφού ο πονηρός κατέκοψε τον άτμητο, αμέριστο και εξ ολοκλήρου υφαντό χιτώνα, τον έκανε όλο δικό του, κατορθώνοντας μέσω ημών αυτό που δεν μπόρεσε να πετύχει μέσω εκείνων που σταύρωσαν τον Χριστό· τότε λοιπόν έθεσα φυλακή στα χείλη μου, τα οποία ούτως ή άλλως δεν ήσαν πρόθυμα για λόγο, διότι θεωρούσα ότι αποτελεί πνευματική τάξη το να καθαρίσω πρώτα τον εαυτό μου διά της έμπρακτης φιλοσοφίας, και έπειτα, ανοίγοντας το στόμα της διανοίας, να ελκύσω το Πνεύμα, και ύστερα να αναβλύσω αγαθό λόγο και να κηρύξω την τέλεια σοφία του Θεού ανάμεσα στους τέλειους. Και όπως υπάρχει κατάλληλος καιρός για κάθε πράγμα, μικρό και μεγάλο (διότι η ρήση του Σολομώντος είναι ορθή και λίαν εμπεριστατωμένη), έτσι, όσο κανένας άλλος, γνώριζα ότι υπάρχει καιρός και για τον λόγο και για τη σιωπή.

Αλλά είναι ίσως καιρός να παραθέσουμε με τη σειρά και την ίδια την εξέταση των θεόπνευστων λογίων. «Υπάρχει καιρός», λέγει, «για να γεννήσει κανείς και καιρός για να πεθάνει». Πολύ ορθά εξαρχής συνέδεσε στον λόγο του αυτή την αναγκαία συζυγία, ενώνοντας τον θάνατο με τη γέννηση· διότι ο θάνατος ακολουθεί κατ' ανάγκην τον τοκετό και κάθε γέννηση καταλήγει στη φθορά. Και τούτο, ώστε, με την αλληλένδετη παρουσίαση του θανάτου και της γέννησης, χρησιμοποιώντας σαν κάποιο κεντρί τη μνήμη του θανάτου, να αφυπνίσει εκείνους που βυθίζονται στην κατά σάρκα ζωή και αγαπούν τον παρόντα βίο, και να τους εγείρει προς τη φροντίδα των μελλόντων. Αυτά διδάσκει υπορρήτως μέσω των επιγραφών των πρώτων βιβλίων και ο φίλος του Θεού Μωυσής, ο οποίος έθεσε την Έξοδο αμέσως μετά τη Γένεση, ώστε όσοι διαβάζουν τους τίτλους να διδάσκονται τα σχετικά με τη ζωή τους μέσα από την ίδια τη σειρά των βιβλίων· διότι δεν είναι δυνατόν, ακούγοντας κανείς για γένεση, να μην αναλογιστεί αμέσως και την έξοδο. Αυτό ακριβώς φανερώνει ότι κατενόησε εδώ και ο μέγας Εκκλησιαστής, όταν παρουσιάζει τον θάνατο ως σύστοιχο με τη γέννηση. «Διότι υπάρχει καιρός», λέγει, «για να γεννήσει κανείς και καιρός για να πεθάνει». Ήλθε ο καιρός και γεννήθηκα, θα έλθει ο καιρός και θα πεθάνω.

Ας εξετάσουμε πάλι αυτό που ειπώθηκε. «Καιρός», λέει, «για να γεννήσει κανείς και καιρός για να πεθάνει». Είθε και σε μένα να συμβεί η εν καιρώ γέννηση και ο εύκαιρος θάνατος! Διότι κανείς δεν θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι αυτός ο ακούσιος πόνος του τοκετού και ο φυσιολογικός θάνατος παρουσιάζονται τώρα από τον Εκκλησιαστή ως κατόρθωμα αρετής· διότι ούτε ο τοκετός εξαρτάται από το θέλημα της γυναίκας, ούτε ο θάνατος από την προαίρεση εκείνων που πεθαίνουν. Και ό,τι δεν εξαρτάται από εμάς, κανείς δεν θα μπορούσε να το ορίσει ούτε ως αρετή ούτε ως κακία. Επομένως, πρέπει να κατανοήσουμε πνευματικά την εύκαιρη γέννηση και τον θάνατο που συμβαίνει την κατάλληλη στιγμή. Μου φαίνεται πως ώριμος τοκετός, και όχι έκτρωση, είναι όταν, όπως λέει ο Ησαΐας, αφού κυοφορήσει κανείς από τον θείο φόβο, γεννήσει μέσω των ωδινών της ψυχής τη δική του σωτηρία· διότι κατά κάποιον τρόπο γινόμαστε πατέρες του ίδιου μας του εαυτού, όταν μέσω της αγαθής προαιρέσεως πλάσουμε, γεννήσουμε και φέρουμε στο φως τον εαυτό μας. Αυτό δε το επιτυγχάνουμε με το να δεχθούμε μέσα μας τον Θεό, γινόμενοι τέκνα Θεού, τέκνα δυνάμεως και υιοί Υψίστου. Και αντιθέτως, αποβάλλουμε τον εαυτό μας και τον καθιστούμε ατελέσφορο και κενό, όταν δεν μορφωθεί μέσα μας, όπως λέει ο Απόστολος, η μορφή του Χριστού. Διότι ο άνθρωπος του Θεού, λέει, πρέπει να είναι άρτιος. Και άρτιος είναι οπωσδήποτε εκείνος, στον οποίο έχει εκπληρωθεί τελείως ο σκοπός της φύσεως.

Παρόμοιο με όσα ειπώθηκαν είναι και το επόμενο: «Καιρός», λέει, «για να φυτέψει κανείς, και καιρός για να ξεριζώσει το φυτεμένο». Γνωρίζουμε ποιος είναι ο γεωργός μας και τίνος γεώργιο είμαστε εμείς. Διότι το πρώτο το διδαχθήκαμε από τον Χριστό, ενώ το δεύτερο από τον δούλο του Χριστού, τον Παύλο. Διότι ο μεν Κύριος λέει: «Ο Πατέρας μου είναι ο γεωργός», ο δε απόστολος λέει προς εμάς: «Είστε γεώργιο του Θεού». Ο μέγας γεωργός, λοιπόν, γνωρίζει να φυτεύει μόνο τα αγαθά («Διότι φύτεψε ο Θεός παράδεισο στην Εδέμ προς ανατολάς»), ενώ τα αντίθετα προς τα αγαθά τα ξεριζώνει· διότι «κάθε φυτεία, την οποία δεν φύτεψε ο ουράνιος Πατέρας μου, θα ξεριζωθεί». Επομένως, η φαρισαϊκή κακία και απιστία, καθώς και η αγνωμοσύνη απέναντι στα θαύματα που επιτελέστηκαν από τον Κύριο, αυτά είναι τα φυτά που ξεριζώνονται. Διότι πρέπει να επικρατήσει το κήρυγμα της σωτηρίας, πρέπει να κηρυχθεί το Ευαγγέλιο σε όλο τον κόσμο, πρέπει «κάθε γλώσσα να ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός εις δόξαν του Θεού Πατρός». Επειδή, λοιπόν, αυτά πρέπει οπωσδήποτε να γίνουν, η απιστία που τώρα επικρατεί σε ορισμένους δεν προέρχεται από τη φυτεία του Πατέρα, αλλά από εκείνον που παρασπέρνει τα ζιζάνια ή από εκείνον που παραφυτεύει στον δεσποτικό αμπελώνα την κληματίδα των Σοδόμων.

Αυτό λοιπόν που διδαχθήκαμε εκεί στο Ευαγγέλιο από τη δεσποτική φωνή, αυτό διδαχθήκαμε τώρα και μέσα από το αίνιγμα του Εκκλησιαστή: ότι είναι ο ίδιος καιρός τόσο για να δεχθούμε το σωτήριο φυτό της πίστεως, όσο και για να ξεριζώσουμε το ζιζάνιο της απιστίας. Και αυτό που ειπώθηκε επιμέρους για το κατόρθωμα της πίστεως, λογικά θα μπορούσε κανείς να το κατανοήσει και για κάθε αρετή: είναι καιρός για να φυτέψουμε τη σωφροσύνη και να ξεριζώσουμε το φυτό της ακολασίας. Έτσι, όταν φυτεύεται η δικαιοσύνη, ξεριζώνεται το άδικο βλαστάρι, και το φυτό της ταπεινοφροσύνης ανέτρεψε την αλαζονεία, ενώ η αγάπη, όταν βλάστησε, εξήρανε το πονηρό δέντρο του μίσους. Όπως ακριβώς συμβαίνει και από την αντίθετη πλευρά: η αδικία, καθώς πληθύνεται, κατέψυξε την αγάπη, και σε όλα τα άλλα ισχύει ο ίδιος τρόπος. Ώστε, για να μη χρονοτριβούμε αναφέροντάς τα ένα προς ένα, δεν θα σφάλουμε αν τα κατανοήσουμε με παρόμοιο τρόπο.

Υπάρχει καιρός για να γεννηθεί κανείς και καιρός για να πεθάνει. Γιατί θλίβεσαι για τον θάνατο; Μήπως συνέβη απροσδόκητα; Μήπως παρά τις ελπίδες; Ήλθε στην κατάλληλη στιγμή, ίσως επειδή ήταν αναγκαίο να συμβεί. Το να πεθάνει κανείς νωρίτερα, πώς και με ποιον τρόπο άραγε να είναι κατάλληλο;

Υπάρχει καιρός για να φυτεύει κανείς, και καιρός για να ξεριζώνει αυτό που φυτεύτηκε. Έπειτα, αυτό το επιβεβαιώνει από τα ίδια τα φυτά· μήπως πρέπει κανείς διαρκώς να φυτεύει, ή μήπως πρέπει αυτά να παραμένουν για πάντα στη θέση τους; Διότι, όπως ακριβώς εσύ δεν επιτρέπεις να παραμένουν τα γερασμένα αμπέλια, αλλά τα ξεριζώνεις, έτσι ενεργεί και ο Θεός· αποτελεί τη φυσική ακολουθία των πραγμάτων, μην θλίβεσαι. Δες πόσο χρήσιμο είναι το βιβλίο και πόσο συντελεί στην ψυχική ευθυμία.

Εκείνος που επιθυμεί να βλάψει άλλον, πρώτα βλάπτει τον ίδιο του τον εαυτό. Σε συμφέρει να πίνεις κρασί και να τρως κρέας, και να μην καταβροχθίζεις με την καταλαλιά τις σάρκες των αδελφών. ΤΙΤΛΟΣ Γʹ. —Περί του καιρού· ότι πρέπει να εξαγοράζουμε τον καιρό, και ότι τα πάντα έχουν τον καιρό τους για να λέγονται και να γίνονται. «Υπάρχει καιρός για κάθε πράγμα κάτω από τον ήλιο. Καιρός για να γεννήσει κανείς, και καιρός για να πεθάνει. Καιρός για να φυτέψει, και καιρός για να ξεριζώσει αυτό που φυτεύτηκε.

Δηλαδή, κανένα από τα ορατά και ανθρώπινα πράγματα δεν διαρκεί αιώνια, αλλά όλα, με την κίνηση του χρόνου και την εναλλαγή των καιρών, υφίστανται διαδοχικά τη φθορά. Διότι 2-8. Καιρός να γεννήσει κανείς και καιρός να πεθάνει, καιρός να φυτέψει και καιρός να ξεριζώσει το φυτεμένο, καιρός να σκοτώσει και καιρός να θεραπεύσει, καιρός να γκρεμίσει και καιρός να οικοδομήσει, καιρός να κλάψει και καιρός να γελάσει, καιρός να θρηνήσει και καιρός να χορέψει, καιρός να πετάξει λίθους και καιρός να συγκεντρώσει λίθους, καιρός να εναγκαλιστεί και καιρός να απομακρυνθεί από τον εναγκαλισμό, καιρός να αναζητήσει και καιρός να χάσει, καιρός να φυλάξει και καιρός να πετάξει, καιρός να σκίσει και καιρός να ράψει, καιρός να σιωπά και καιρός να μιλά, καιρός να αγαπήσει και καιρός να μισήσει, καιρός πολέμου και καιρός ειρήνης.

Είναι προφανές ότι ολόκληρος ο βίος μας είναι γεμάτος από αντιθέσεις· γεννήσεις, και έπειτα θανάτους· φύτευση δέντρων, και έπειτα εκκοπή· θανατώσεις και θεραπείες· κατεδάφιση οικιών και ανοικοδόμησή τους· κλαυθμούς και γέλωτες· θρήνους και χορούς· ρίψη λίθων και συγκέντρωσή τους· και άλλοτε μεν κάποιος ενώθηκε με γυναίκα, άλλοτε δε χώρισε από αυτήν· και τη μια στιγμή αναζήτησε κάτι, ενώ την άλλη το έχασε· και τη μια το φύλαξε, ενώ την άλλη το απέρριψε· και άλλοτε μεν έσχισε, άλλοτε δε επιδιόρθωσε· σιώπησε, και έπειτα μίλησε· αγάπησε, και έπειτα μίσησε· και άλλοτε μεν πολέμησε, άλλοτε δε ειρήνευσε, καθώς τα πράγματα γρήγορα μεταβάλλονται από τα αισθητά αγαθά στα ομοίως αντίθετά τους. Λοιπόν, 9. Ποιο είναι το περίσσευμα εκείνου που εργάζεται σε όσα ο ίδιος μοχθεί;