Πατερικές αναφορές στο ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗΣ 3:4

Είναι γεγραμμένο, ότι «Υπάρχει καιρός για κάθε πράγμα, και όλα είναι καλά στον καιρό τους.» Και επιπλέον, πώς δεν αξίζει να σκεφτούμε και το εξής; Άραγε, εάν κάποιος από αυτούς που βρίσκονται σε περίλαμπρη δόξα, και οι οποίοι τιμώνται με υπερβολικά αξιώματα, μας καλούσε να πάμε κοντά του για να συμμετάσχουμε σε μια γιορτή, την οποία θα επέλεγε να τελέσει για κάποιους από τους γνωστούς του, δεν θα προσέρχονταν οι συνδαιτυμόνες στην οικία του λαμπροί και με ωραία ενδύματα;

ΙΔʹ. Σπείρε όταν είναι ο καιρός, και συγκέντρωνε τη σοδειά, και άνοιγε τις αποθήκες, όταν είναι ο καιρός για αυτό, και φύτευε στην ώρα του, και ας τρυγιέται από εσένα το ώριμο σταφύλι, και βγες στο πέλαγος παίρνοντας θάρρος την άνοιξη, και τράβα το πλοίο στη στεριά, πάλι όταν αρχίζει ο χειμώνας και η θάλασσα αγριεύει. Και ας υπάρχει για εσένα καιρός πολέμου και ειρήνης, γάμου και αγαμίας, φιλίας και χωρισμού, εάν παραστεί ανάγκη για αυτόν, και γενικότερα για κάθε πράγμα, εάν πρέπει να πεισθούμε στον Σολομώντα. Και πρέπει να πεισθούμε· διότι η προτροπή του είναι ωφέλιμη. Πάντοτε, όμως, να εργάζεσαι για τη σωτηρία, και κάθε καιρός ας είναι για εσένα η καθορισμένη προθεσμία για το βάπτισμα. Εάν, προσπερνώντας πάντοτε το σήμερα, αναμένεις το αύριο, δεν καταλαβαίνεις ότι με τις μικρές αναβολές κλέβεσαι από τον Πονηρό, όπως είναι η συνήθειά του. «Σε εμένα δώσε το παρόν, στον Θεό το μέλλον· σε εμένα τη νεότητα, στον Θεό τα γηρατειά· σε εμένα τις ηδονές, σε Εκείνον την αχρηστία». Πόσο μεγάλος είναι ο κίνδυνος γύρω σου! Πόσα είναι τα απροσδόκητα περιστατικά!

ΙΕ΄. Εγώ, βέβαια, επαινώ και τον λόγο του Σολομώντα, ο οποίος, όπως για κάθε πράγμα, έτσι και για τον πόλεμο και την ειρήνη ορίζει τον κατάλληλο καιρό. Εκείνο μόνο θα προσθέσω: ότι πρέπει να τηρούμε τον καιρό και των δύο, επειδή και το να πολεμά κανείς είναι μερικές φορές καλό, σύμφωνα με τον δικό του νόμο και λόγο· εφόσον όμως είναι δυνατόν, πρέπει να κλίνουμε περισσότερο προς την ειρήνη· διότι αυτό είναι ανώτερο και πιο θεοειδές. Καθώς είναι άτοπο, στην ιδιωτική μεν ζωή να θεωρούμε την ομόνοια ως το άριστο, στη δημόσια δε να μην τη θεωρούμε ως το πλέον επωφελές.

ΛΟΓΟΣ ΣΤ΄. Ειρηνικός Α΄, επί τη ενώσει των μοναχών, μετά τη σιωπή, παρουσία του πατρός αυτού. Α΄. Η προθυμία μού λύνει τη γλώσσα, και περιφρονώ τον ανθρώπινο νόμο χάριν του νόμου του Πνεύματος· και παραχωρώ τον λόγο στην ειρήνη, ενώ προηγουμένως δεν τον είχα παραχωρήσει σε κανέναν. Διότι πρωτύτερα, όταν τα μέλη στασίαζαν εναντίον μας, και το μέγα και τίμιο σώμα του Χριστού διαιρούνταν και κατακοβόταν, ώστε παρά λίγο να διασκορπιστούν τα οστά μας στον άδη, σαν το βάθος της γης που σχίζεται από το άροτρο και σκορπίζεται στο χώμα, και αφού ο πονηρός κατέκοψε τον άτμητο, αμέριστο και εξ ολοκλήρου υφαντό χιτώνα, τον έκανε όλο δικό του, κατορθώνοντας μέσω ημών αυτό που δεν μπόρεσε να πετύχει μέσω εκείνων που σταύρωσαν τον Χριστό· τότε λοιπόν έθεσα φυλακή στα χείλη μου, τα οποία ούτως ή άλλως δεν ήσαν πρόθυμα για λόγο, διότι θεωρούσα ότι αποτελεί πνευματική τάξη το να καθαρίσω πρώτα τον εαυτό μου διά της έμπρακτης φιλοσοφίας, και έπειτα, ανοίγοντας το στόμα της διανοίας, να ελκύσω το Πνεύμα, και ύστερα να αναβλύσω αγαθό λόγο και να κηρύξω την τέλεια σοφία του Θεού ανάμεσα στους τέλειους. Και όπως υπάρχει κατάλληλος καιρός για κάθε πράγμα, μικρό και μεγάλο (διότι η ρήση του Σολομώντος είναι ορθή και λίαν εμπεριστατωμένη), έτσι, όσο κανένας άλλος, γνώριζα ότι υπάρχει καιρός και για τον λόγο και για τη σιωπή.

Διότι δεν έχει περάσει ακόμη τόσος πολύς χρόνος στο μεταξύ, ώστε να συνηθίσει η διάνοια στο κακό· είναι ακόμη νωπό στην ψυχή το πάθος (και ίσως θα παραμένει πάντα νωπός στη ζωή μας ο πόνος), ακόμη ταράζεται η καρδιά μας και, σαν κάποια θάλασσα που φουρτουνιάζει από τη λαίλαπα της συμφοράς, αναταράσσεται από τα βάθη της, ακόμη φουσκώνουν οι λογισμοί καθώς αναβράζουν στη μνήμη των κακών. Εφόσον λοιπόν η ψυχή βρίσκεται σε αστάθεια από έναν τέτοιο κλύδωνα, πώς είναι δυνατόν να προχωρήσει ευθεία ο λόγος, ενώ δοκιμάζεται από το πάθος της λύπης σαν από κάποια καταιγίδα; Αλλά επειδή πρέπει να υπακούσω σε αυτόν που προστάζει, δεν γνωρίζω πώς θα χειριστώ τον λόγο· διότι δεν μπορώ να μαντέψω τη σκέψη του διδασκάλου. Ή μήπως επιθυμεί κάπως να ικανοποιήσει το πάθος και με πιο φορτισμένα λόγια να προκαλέσει τα δάκρυα στην εκκλησία; Και αν έχει αυτό κατά νου, ορθά, κατά τη δική μου τουλάχιστον κρίση, πράττει και τούτο· διότι πρέπει οπωσδήποτε, όπως ακριβώς επιδιώκουμε με προθυμία την απόλαυση των αγαθών, έτσι και απέναντι στα λυπηρά που συμβαίνουν να στεκόμαστε με τον αρμόζοντα τρόπο· διότι τούτο συμβουλεύει και ο Εκκλησιαστής: «Καιρός», λέει, «να γελάσει κανείς και καιρός να κλάψει». Διότι μέσα από αυτά μαθαίνουμε ότι πρέπει να διαθέτουμε την ψυχή μας κατάλληλα προς την εκάστοτε κατάσταση· ρέουν τα πράγματα ομαλά; Είναι η κατάλληλη στιγμή για να ευφραινόμαστε· μεταβλήθηκε η χαρά σε κατήφεια; Αρμόζει να μετατρέψουμε και εμείς την ευθυμία σε δάκρυ.

«Καιρός για κλάμα και καιρός για γέλιο». Αυτός ο λόγος αποσαφηνίζεται από την ευαγγελική φωνή που προήλθε από το πρόσωπο του Κυρίου, η οποία λέει: «Μακάριοι οι πενθούντες, διότι αυτοί θα παρηγορηθούν». Τώρα, λοιπόν, είναι ο καιρός του κλάματος, ενώ ο καιρός του γέλιου επιφυλάσσεται μέσω της ελπίδας· διότι η παρούσα κατήφεια θα γίνει μητέρα της ελπιζόμενης ευφροσύνης. Και ποιος δεν θα αναλώνε ολόκληρο τον βίο του μέσα σε θρήνους και σκυθρωπότητα, εάν αποκτούσε επίγνωση του εαυτού του και κατανοούσε την κατάστασή του, δηλαδή τι είχε και τι έχασε, καθώς και σε ποια κατάσταση βρισκόταν αρχικά η ανθρώπινη φύση και σε ποια βρίσκεται στο παρόν; Τότε δεν υπήρχε θάνατος, απουσίαζε η ασθένεια, και το «δικό μου» και το «δικό σου», αυτά τα πονηρά λόγια, είχαν εξοριστεί από τη ζωή των πρώτων ανθρώπων.

Αυτό δε που ακολουθεί είναι σαν επανάληψη των προειρημένων. Διότι, αφού ομίλησε για τον κατάλληλο καιρό των δακρύων και του γέλωτος, πρόσθεσε: «Καιρός του κόψασθαι και καιρός του ορχήσασθαι», το οποίο δεν είναι τίποτε άλλο παρά επίταση καθενός εκ των μνημονευθέντων. Διότι ο εμπαθής και εσωτερικός θρήνος ονομάζεται κοπετός από τη Γραφή. Ωσαύτως δε και η όρχηση σημαίνει την επίταση της ευφροσύνης, καθώς μάθαμε κάτι τέτοιο και στο Ευαγγέλιο, όπου λέγει: «Σας παίξαμε αυλό και δεν χορέψατε, θρηνήσαμε και δεν εκόψασθε». Έτσι, η ιστορία αναφέρει ότι έγινε κοπετός από τους Ισραηλίτες κατά τη μετάσταση του Μωυσή, και ότι ο Δαβίδ χόρεψε προπορευόμενος της Κιβωτού, όταν την επανέφερε από τους αλλοφύλους, χωρίς να εμφανίζεται με το σύνηθες σχήμα του. Διότι λέγει ότι αυτός έψαλλε σιγά κάποια από τα εναρμόνια μέλη κρούοντας το μουσικό όργανο, και ότι ακολουθούσε τον ρυθμό με το πόδι του και, με την εύρυθμη κίνηση του σώματος, φανέρωνε σε όλους την εσωτερική του διάθεση. Επειδή λοιπόν ο άνθρωπος είναι διπλός, εννοώ από ψυχή και σώμα, διπλή είναι και η ζωή, η οποία ενεργείται αναλόγως στο καθένα από αυτά τα στοιχεία μέσα μας· καλό θα ήταν, ενώ θρηνούμε με κοπετό στη σωματική ζωή (και είναι πολλές οι αφορμές των θρήνων σε τούτο τον βίο), να προετοιμάζουμε για την ψυχή την εναρμόνια όρχηση. Διότι, όσο περισσότερο σκυθρωπιάζει ο βίος εξαιτίας της κατήφειας, τόσο περισσότερο συγκεντρώνονται στην ψυχή οι αφορμές της ευφροσύνης.

Και πάλι αλλού λέει: «Ο θάνατος των αμαρτωλών είναι πονηρός». Βλέπεις ότι και αυτό ανήκει στα ενδιάμεσα πράγματα, και ότι δεν είναι ούτε απόλυτα καλό ούτε απόλυτα κακό, αλλά εξαρτάται από την προαίρεση εκείνων που το δέχονται; Γι’ αυτό ακριβώς και ο σοφότατος Σολομών, επισημαίνοντας τη χρησιμότητα αυτών των ενδιάμεσων πραγμάτων και φιλοσοφώντας γύρω από αυτά, αποδεικνύοντας ότι δεν είναι απόλυτα το ένα καλό και το άλλο κακό, αλλά ότι με τον κατάλληλο καιρό γίνονται καλά, ακόμη κι αν φαίνονται δυσβάσταχτα όταν δεν συμβαίνουν την κατάλληλη στιγμή, έλεγε: «Υπάρχει καιρός για κλάμα και καιρός για γέλιο, καιρός για να ζήσει κανείς και καιρός για να πεθάνει». Διότι ούτε η χαρά είναι πάντοτε και παντού καλή, αλλά υπάρχουν περιπτώσεις όπου αποβαίνει βλαβερή· ούτε η θλίψη είναι πάντοτε και παντού καλή, αλλά υπάρχουν περιπτώσεις όπου γίνεται θανατηφόρα και ολέθρια. Και επιβεβαιώνοντας ακριβώς αυτό το γεγονός, ο Παύλος έλεγε: «Η κατά Θεόν λύπη κατεργάζεται μετάνοια που οδηγεί στη σωτηρία, για την οποία κανείς δεν μετανιώνει· ενώ η λύπη του κόσμου κατεργάζεται θάνατο».

Καιρός για να θανατώνει κανείς και καιρός για να θεραπεύει. Και αυτά είναι αντίθετα μεταξύ τους. Και ποιος είναι ο καιρός της θανάτωσης; Όπως, για παράδειγμα, όταν πρόκειται για τους πονηρούς. Ενώπιον του Θεού υπάρχει καιρός και για το ένα και για το άλλο. Καιρός για να κατεδαφίζει κανείς και καιρός για να οικοδομεί, καιρός για να κλαίει και καιρός για να γελάει. Και ποιος καιρός είναι άκαιρος; Όταν το γέλιο είναι άκαιρο και ανώφελο. Διότι, αν υπάρχει καιρός για εκείνα τα γενικά, πολύ περισσότερο υπάρχει για τούτα εξαιτίας εκείνων· δεν είναι άραγε αυτά απλώς τυχαία περιστατικά; Και αυτά τα όρισε ο Θεός: να μη γελάμε πάντοτε, για να μην οδηγηθούμε σε πνευματική χαλάρωση, και να μην κλαίμε πάντοτε, για να μην καταρρεύσουμε.

Ποιος είναι αυτός ο καιρός; Ο φωτισμός της φιλοπτωχίας. Ποιος είναι αυτός ο καιρός; Ο πορισμός της μετανοίας. Τώρα είναι καιρός ευπρόσδεκτος, τώρα είναι ημέρα σωτηρίας. Αυτά ακριβώς γράφει και ο Εκκλησιαστής λέγοντας: Καιρός να κλάψουμε για την αμαρτία, και καιρός να γελάσουμε με τη σωτηρία.

Να γελάσεις, αλλά να μην περιγελάσεις· διότι άλλο πράγμα είναι το επιπόλαιο γέλιο, και άλλο το ωφέλιμο. Και για να βεβαιωθείς ότι δεν ψεύδομαι λέγοντας αυτά, λάβε την απόδειξη από τις ίδιες τις θείες Γραφές. Διότι για εκείνον που γελά επιπόλαια, άκουσε τη Σοφία που λέει: «Ο άφρων πράττει το κακό γελώντας»· ενώ για εκείνον που γελά συνετά και ωφέλιμα, άκουσε τον Ιώβ που λέει: «Δεν θα λάβει κανένα δώρο από τον ασεβή, ενώ το αληθινό στόμα θα το γεμίσει με γέλιο». Πολύ σωστά, λοιπόν, έλεγε ο Εκκλησιαστής: «Υπάρχει καιρός για κλάμα και καιρός για γέλιο». Καιρός να κλάψουμε για την αμαρτία, και καιρός να ευφρανθούμε για τη δικαιοσύνη· διότι «δίκαιος είναι ο Κύριος, και αγάπησε τη δικαιοσύνη». Καιρός να διαρρήξουμε την έχθρα, και καιρός να συνάψουμε την αγάπη· υπακούοντας στον μακάριο Παύλο που λέει: «Ο ήλιος ας μη δύει επάνω στον θυμό σας». Καιρός να ξεριζώσουμε την ασέβεια, και καιρός να φυτέψουμε την ευσέβεια. Όλα αυτά τα φανέρωνε και ο Κύριός μας στον προφήτη Ιερεμία, όταν αναφερόμενος στη γεμάτη αγκάθια χώρα των Ιουδαίων, του έλεγε: «Ιδού, σε εγκαθιστώ σήμερα για να ξεριζώνεις και να φυτεύεις, να κατασκάπτεις και να ανοικοδομείς»· να ξεριζώνεις την πολυθεΐα, και να φυτεύεις τη μοναρχία του Θεού· να κατασκάπτεις και να ανοικοδομείς· να κατασκάπτεις τα ειδωλολατρικά σεβάσματα, και να ανοικοδομείς τους ευκτήριους οίκους των μαρτύρων.

Αμάρτησα βαρέως, λέγει· δεν τολμώ από μόνος μου να εξιλεώσω τον Θεό· εσείς, ως μεσίτες, πρεσβεύσατε υπέρ εμού. Ορθώς, λοιπόν, έλεγε ο Εκκλησιαστής: «Καιρός να κλάψει κανείς και καιρός να γελάσει»· καιρός να κλάψουν εκείνοι που πάσχουν από ανίατες νόσους, και καιρός να γελάσουν εκείνοι που αγαπούν τη μετάνοια. Διότι έτσι έκλαψε ο μέγας Ιωσήφ, ωσάν να είχε πεισθεί με το προφητικό του βλέμμα από τον μακάριο Δαβίδ που λέγει: «Εκείνοι που σπέρνουν με δάκρυα, θα θερίσουν με αγαλλίαση». Έσπειρε, λοιπόν, και ο Ιωσήφ τα δάκρυα της φιλαδελφίας, και εθέρισε τον στέφανο της βασιλείας. Διότι όλοι γνωρίζετε σαφώς πως, μετά από εκείνη την παράδοξη αναγνώριση, όταν ο Ιωσήφ αντίκρισε τους αδελφούς του, δεν θέλησε να τους ονειδίσει. Μα ποιοι αδελφοί ήσαν αυτοί; Εκείνοι που διέρρηξαν, όσο εξαρτιόταν από τους ίδιους, τη δωδεκάσειρη αλυσίδα της αδελφοσύνης;

Δηλαδή, κανένα από τα ορατά και ανθρώπινα πράγματα δεν διαρκεί αιώνια, αλλά όλα, με την κίνηση του χρόνου και την εναλλαγή των καιρών, υφίστανται διαδοχικά τη φθορά. Διότι 2-8. Καιρός να γεννήσει κανείς και καιρός να πεθάνει, καιρός να φυτέψει και καιρός να ξεριζώσει το φυτεμένο, καιρός να σκοτώσει και καιρός να θεραπεύσει, καιρός να γκρεμίσει και καιρός να οικοδομήσει, καιρός να κλάψει και καιρός να γελάσει, καιρός να θρηνήσει και καιρός να χορέψει, καιρός να πετάξει λίθους και καιρός να συγκεντρώσει λίθους, καιρός να εναγκαλιστεί και καιρός να απομακρυνθεί από τον εναγκαλισμό, καιρός να αναζητήσει και καιρός να χάσει, καιρός να φυλάξει και καιρός να πετάξει, καιρός να σκίσει και καιρός να ράψει, καιρός να σιωπά και καιρός να μιλά, καιρός να αγαπήσει και καιρός να μισήσει, καιρός πολέμου και καιρός ειρήνης.

Είναι προφανές ότι ολόκληρος ο βίος μας είναι γεμάτος από αντιθέσεις· γεννήσεις, και έπειτα θανάτους· φύτευση δέντρων, και έπειτα εκκοπή· θανατώσεις και θεραπείες· κατεδάφιση οικιών και ανοικοδόμησή τους· κλαυθμούς και γέλωτες· θρήνους και χορούς· ρίψη λίθων και συγκέντρωσή τους· και άλλοτε μεν κάποιος ενώθηκε με γυναίκα, άλλοτε δε χώρισε από αυτήν· και τη μια στιγμή αναζήτησε κάτι, ενώ την άλλη το έχασε· και τη μια το φύλαξε, ενώ την άλλη το απέρριψε· και άλλοτε μεν έσχισε, άλλοτε δε επιδιόρθωσε· σιώπησε, και έπειτα μίλησε· αγάπησε, και έπειτα μίσησε· και άλλοτε μεν πολέμησε, άλλοτε δε ειρήνευσε, καθώς τα πράγματα γρήγορα μεταβάλλονται από τα αισθητά αγαθά στα ομοίως αντίθετά τους. Λοιπόν, 9. Ποιο είναι το περίσσευμα εκείνου που εργάζεται σε όσα ο ίδιος μοχθεί;