Πατερικές αναφορές στο ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗΣ 3:5

Διότι, λέει, αγάπησέ την, για να σε αγκαλιάσει· και πάλι ο Εκκλησιαστής αναφέρει: «Καιρός για εναγκαλισμό, και καιρός απομακρύνσεως από τον εναγκαλισμό». Διότι τα μεν σώματα μολύνονται με τις ακάθαρτες περιπτύξεις· η ψυχή όμως, μέσα από την περίπτυξη της σοφίας, ενωνόμενη καθ' ολοκληρίαν μαζί της, γεμίζει από αγιασμό και καθαρότητα. Έτσι, λοιπόν, χαρίζει πνευματική αίσθηση στον νέο. Και πώς δημιουργεί την ορθή σκέψη; Όταν λέει: «Δεν θα ωφελήσουν τα υπάρχοντα κατά την κακή ημέρα». Διότι θέτει στην καρδιά σου την ενθύμηση για εκείνη την ημέρα, κατά την οποία το πλήθος των χρημάτων δεν θα σε βοηθήσει, ούτε θα σε λυτρώσει από την αιώνια κόλαση. Ή όταν λέει: «Οι άκακοι θα κληρονομήσουν τη γη»· εκείνη τη γη, της οποίας κληρονόμοι είναι και οι πράοι, σύμφωνα και με τον Ψαλμωδό που λέει: «Οι δε πράοι θα κληρονομήσουν τη γη»· αλλά και σύμφωνα με τον μακαρισμό του Κυρίου: «Μακάριοι, λέει, οι πράοι, διότι αυτοί θα κληρονομήσουν τη γη»· και πάλι: «Οι σοφοί θα κληρονομήσουν δόξα».

Είναι γεγραμμένο, ότι «Υπάρχει καιρός για κάθε πράγμα, και όλα είναι καλά στον καιρό τους.» Και επιπλέον, πώς δεν αξίζει να σκεφτούμε και το εξής; Άραγε, εάν κάποιος από αυτούς που βρίσκονται σε περίλαμπρη δόξα, και οι οποίοι τιμώνται με υπερβολικά αξιώματα, μας καλούσε να πάμε κοντά του για να συμμετάσχουμε σε μια γιορτή, την οποία θα επέλεγε να τελέσει για κάποιους από τους γνωστούς του, δεν θα προσέρχονταν οι συνδαιτυμόνες στην οικία του λαμπροί και με ωραία ενδύματα;

ΙΔʹ. Σπείρε όταν είναι ο καιρός, και συγκέντρωνε τη σοδειά, και άνοιγε τις αποθήκες, όταν είναι ο καιρός για αυτό, και φύτευε στην ώρα του, και ας τρυγιέται από εσένα το ώριμο σταφύλι, και βγες στο πέλαγος παίρνοντας θάρρος την άνοιξη, και τράβα το πλοίο στη στεριά, πάλι όταν αρχίζει ο χειμώνας και η θάλασσα αγριεύει. Και ας υπάρχει για εσένα καιρός πολέμου και ειρήνης, γάμου και αγαμίας, φιλίας και χωρισμού, εάν παραστεί ανάγκη για αυτόν, και γενικότερα για κάθε πράγμα, εάν πρέπει να πεισθούμε στον Σολομώντα. Και πρέπει να πεισθούμε· διότι η προτροπή του είναι ωφέλιμη. Πάντοτε, όμως, να εργάζεσαι για τη σωτηρία, και κάθε καιρός ας είναι για εσένα η καθορισμένη προθεσμία για το βάπτισμα. Εάν, προσπερνώντας πάντοτε το σήμερα, αναμένεις το αύριο, δεν καταλαβαίνεις ότι με τις μικρές αναβολές κλέβεσαι από τον Πονηρό, όπως είναι η συνήθειά του. «Σε εμένα δώσε το παρόν, στον Θεό το μέλλον· σε εμένα τη νεότητα, στον Θεό τα γηρατειά· σε εμένα τις ηδονές, σε Εκείνον την αχρηστία». Πόσο μεγάλος είναι ο κίνδυνος γύρω σου! Πόσα είναι τα απροσδόκητα περιστατικά!

ΙΕ΄. Εγώ, βέβαια, επαινώ και τον λόγο του Σολομώντα, ο οποίος, όπως για κάθε πράγμα, έτσι και για τον πόλεμο και την ειρήνη ορίζει τον κατάλληλο καιρό. Εκείνο μόνο θα προσθέσω: ότι πρέπει να τηρούμε τον καιρό και των δύο, επειδή και το να πολεμά κανείς είναι μερικές φορές καλό, σύμφωνα με τον δικό του νόμο και λόγο· εφόσον όμως είναι δυνατόν, πρέπει να κλίνουμε περισσότερο προς την ειρήνη· διότι αυτό είναι ανώτερο και πιο θεοειδές. Καθώς είναι άτοπο, στην ιδιωτική μεν ζωή να θεωρούμε την ομόνοια ως το άριστο, στη δημόσια δε να μην τη θεωρούμε ως το πλέον επωφελές.

ΛΟΓΟΣ ΣΤ΄. Ειρηνικός Α΄, επί τη ενώσει των μοναχών, μετά τη σιωπή, παρουσία του πατρός αυτού. Α΄. Η προθυμία μού λύνει τη γλώσσα, και περιφρονώ τον ανθρώπινο νόμο χάριν του νόμου του Πνεύματος· και παραχωρώ τον λόγο στην ειρήνη, ενώ προηγουμένως δεν τον είχα παραχωρήσει σε κανέναν. Διότι πρωτύτερα, όταν τα μέλη στασίαζαν εναντίον μας, και το μέγα και τίμιο σώμα του Χριστού διαιρούνταν και κατακοβόταν, ώστε παρά λίγο να διασκορπιστούν τα οστά μας στον άδη, σαν το βάθος της γης που σχίζεται από το άροτρο και σκορπίζεται στο χώμα, και αφού ο πονηρός κατέκοψε τον άτμητο, αμέριστο και εξ ολοκλήρου υφαντό χιτώνα, τον έκανε όλο δικό του, κατορθώνοντας μέσω ημών αυτό που δεν μπόρεσε να πετύχει μέσω εκείνων που σταύρωσαν τον Χριστό· τότε λοιπόν έθεσα φυλακή στα χείλη μου, τα οποία ούτως ή άλλως δεν ήσαν πρόθυμα για λόγο, διότι θεωρούσα ότι αποτελεί πνευματική τάξη το να καθαρίσω πρώτα τον εαυτό μου διά της έμπρακτης φιλοσοφίας, και έπειτα, ανοίγοντας το στόμα της διανοίας, να ελκύσω το Πνεύμα, και ύστερα να αναβλύσω αγαθό λόγο και να κηρύξω την τέλεια σοφία του Θεού ανάμεσα στους τέλειους. Και όπως υπάρχει κατάλληλος καιρός για κάθε πράγμα, μικρό και μεγάλο (διότι η ρήση του Σολομώντος είναι ορθή και λίαν εμπεριστατωμένη), έτσι, όσο κανένας άλλος, γνώριζα ότι υπάρχει καιρός και για τον λόγο και για τη σιωπή.

ΟΜΙΛΙΑ Ζ΄ «Καιρός να ρίχνει κανείς λίθους και καιρός να συγκεντρώνει λίθους». Ο ταξίαρχος της εκκλησιαστικής δυνάμεως αύξησε ήδη, με όσα δίδαξε, την ισχύ των ακροατών, ώστε να μπορούν και να πλήττουν τους αντιπάλους αλλά και να εξασφαλίζουν τα εφόδια για τη ρίψη. Διότι εκείνα για τα οποία προηγουμένως εκπαιδευτήκαμε, μέσω των οποίων μάθαμε να εφαρμόζουμε σε όλα το μέτρο του χρόνου και να καθιστούμε την κατάλληλη ευκαιρία κριτήριο του καλού για το κάθε τι, μας οδηγούν σε αυτήν τη δύναμη, ώστε να τονωθεί ο βραχίονας της ψυχής μας και να ρίχνουμε εύστοχα κατά του εχθρού τους λίθους που τον εξολοθρεύουν, και έπειτα να ανακτούμε αυτούς με τους οποίους χτυπούμε τον πολέμιο, ώστε να έχουμε πάντοτε τη δυνατότητα να κατατροπώνουμε τον αντίπαλο με αυτούς τους ίδιους. Εκείνοι λοιπόν που προσβλέπουν μόνο στο γράμμα και στέκονται στην πρόχειρη κατανόηση των λεγομένων, ίσως να εφαρμόσουν στα παρόντα ρητά τον νόμο του Μωυσή, όπου ο νόμος διατάσσει τον λιθοβολισμό εάν κάποιοι συλλαμβάνονταν να παρανομούν· όπως ακριβώς διδαχθήκαμε και από την ίδια την ιστορία, τόσο στην περίπτωση εκείνων που αμάρτησαν ως προς το Σάββατο και εκείνου που έκλεψε τα ιερά, όσο και στα άλλα παραπτώματα, για τα οποία ο νόμος επέταξε την τιμωρία διά των λίθων.

Εγώ όμως, εάν ο Εκκλησιαστής δεν θεωρούσε εύκαιρη και τη συγκέντρωση λίθων, για την οποία κανένας νόμος δεν δίνει εντολή ούτε κάποια ιστορική πράξη υποδεικνύει κάτι παρόμοιο, θα συμφωνούσα με όσους ερμηνεύουν το ρητό μέσω του νόμου, ότι δηλαδή τότε είναι ο καιρός για τη ρίψη λίθων, όταν κάποιος είτε παραβιάσει το Σάββατο είτε υπεξαιρέσει κάτι από τα αφιερώματα. Τώρα όμως η προσθήκη του ότι πρέπει πάλι να συγκεντρωθούν οι λίθοι, πράγμα που από κανέναν νόμο δεν ορίζεται, μας οδηγεί σε άλλη έννοια, ώστε να μάθουμε ποιο είναι αυτό το είδος λίθων, το οποίο μετά τη ρίψη πρέπει να γίνει πάλι κτήμα εκείνου που τους έριξε.

Διότι, εφόσον ρίχνουμε τις πέτρες στον κατάλληλο καιρό, διδασκόμαστε πάλι να τις συγκεντρώνουμε στον κατάλληλο καιρό. Μου φαίνεται λοιπόν ότι δεν πρέπει να εκλαμβάνουμε ούτε τον νόμο τόσο κατά γράμμα, σύμφωνα με την πρόχειρη έννοιά του. Διότι τι το θεοπρεπές και μέγα διαφαίνεται στην επιφανειακή κατανόηση των γεγραμμένων; Εάν κάποιος συνελήφθη να συλλέγει φρύγανα το Σάββατο, έπρεπε εξαιτίας αυτού να λιθοβοληθεί ο άνθρωπος, εφόσον δεν διαφαίνεται καμία αδικία στο παράπτωμά του; Διότι ποιον αδικούσε συλλέγοντας, για τις ανάγκες της φωτιάς, μερικά κλαδάκια που βρίσκονταν τυχαία σκορπισμένα στην έρημο; Διότι δεν κατηγορείται ότι αφαίρεσε ξένη ιδιοκτησία, ώστε να θεωρηθεί εύλογο να τιμωρηθεί η αδικία, αλλά κάτι που ήταν ελεύθερα διαθέσιμο σε όλους γίνεται για αυτόν η αιτία του λιθοβολισμού. Επειδή όμως το έπραξε αυτό κατά την ημέρα του Σαββάτου, γι' αυτό τον λόγο καταδικάζεται ως κακοποιός. Ποιος δεν γνωρίζει ότι καθετί που πράττεται κρίνεται από τη δική του φύση, εάν είναι δηλαδή κακό ή όχι, ενώ ο χρόνος κατά τον οποίο εκτελείται η πράξη θεωρείται ως κάτι το εξωτερικό ως προς τη φύση του γινομένου; Διότι τι το κοινό έχει το χρονικό διάστημα με αυτό που επιτελείται εκ της δικής μας προαιρέσεως; Εάν κάποιος μας ρωτήσει τι είναι ημέρα, οπωσδήποτε θα απαντήσουμε ότι είναι η παρουσία του ήλιου πάνω από τη γη, και ως μέτρο της ορίζουμε τον όρθρο και την εσπέρα.

Επειδή, λοιπόν, ο νόμος δεν έχει τεθεί για ένα μέρος, αλλά για ολόκληρο τον άνθρωπο, δεν θα τηρήσουμε τον νόμο μένοντας άπραγοι ως προς ένα μόνο από τα μέλη μας, ούτε θα παραβούμε το πρόσταγμα λειτουργώντας σύμφωνα με τη φύση με τα υπόλοιπα αισθητήρια. Όμως ο νόμος προέρχεται από τον Θεό, και κανένα από τα προστάγματα του Θεού δεν είναι τέτοιο, ώστε είτε να είναι παρά φύσιν είτε να αποδεικνύεται ξένο προς τη λογική της αρετής, και η παράλογη αδράνεια δεν αποτελεί αρετή. Πρέπει, επομένως, να αναζητήσουμε ποιο είναι το νόημα του παραγγέλματος για την αργία του Σαββάτου. Εγώ, λοιπόν, ισχυρίζομαι ότι ένας είναι ο σκοπός κάθε θεόδοτης νομοθεσίας: να καθαρίσει από τα έργα της κακίας όσους αποδέχθηκαν τον νόμο, και κάθε νόμος που αποτρέπει τα απαγορευμένα προστάζει να σαββατίζουμε απέχοντας από τα πονηρά έργα. Αυτό υποδεικνύουν οι πλάκες, αυτό η λευιτική διάταξη, αυτό η ακρίβεια του Δευτερονομίου: το να παραμένουμε εμείς αδρανείς και άπραγοι ως προς εκείνα των οποίων η πράξη συνιστά κακία. Αν, λοιπόν, κάποιος εκλαμβάνει τον νόμο με αυτόν τον τρόπο, ότι δηλαδή ο άνθρωπος πρέπει να παραμένει αδρανής ως προς την κακία, τότε κι εγώ συμφωνώ ότι ο σοφός Εκκλησιαστής ορίζει καιρό για τη ρίψη λίθων εναντίον εκείνου που συγκεντρώνει ξύλα για τον εαυτό του, ώστε με αυτούς τους λίθους να εμποδίζεται η συλλογή των φρυγάνων της κακίας, τα οποία συγκεντρώνονται ως καύσιμη ύλη για το πυρ. Εάν όμως κάποιος παραμένει προσκολλημένος στο ψιλό γράμμα, δεν γνωρίζω πώς θα μπορούσε να αναγνωρίσει το θεοπρεπές μέσα στον νόμο.

Επομένως, πρέπει να κατανοήσουμε ποιοι είναι οι λίθοι που ρίχνονται εναντίον ενός τέτοιου ανθρώπου, ώστε να μην ολοκληρωθεί η σπουδή για τη συλλογή των ξύλων. Και τι είναι τα ξύλα, με τα οποία θα ανάψει η φωτιά για εκείνον που τα συγκέντρωσε; Πάντως, αυτά δεν είναι καθόλου ασαφή σε όποιον κατανοεί έστω και ελάχιστα τους μυστικούς λόγους. Διότι, εάν ορθώς ο Απόστολος ονομάζει την πονηρή οικοδομή «ξύλα και καλάμια και χόρτα», επειδή τέτοιου είδους οικοδομήματα κατά τον καιρό της κρίσεως γίνονται φωτιά, και η φωνή του Ευαγγελίου λέει ότι το άχυρο ετοιμάζεται για τη φωτιά, και αποφάνθηκε ότι η άκαρπη κληματίδα είναι κατάλληλη μόνο για τη φωτιά, τότε καθίσταται σαφές ότι τα ξύλα που συγκεντρώνονται για την ετοιμασία της φωτιάς είναι τα μάταια επιτηδεύματα αυτού του βίου. Και αυτός που λιθοβολείται την κατάλληλη στιγμή είναι εκείνος, τον οποίο, εάν κανείς τον θεωρήσει ως τον λογισμό που ρέπει προς τα κακά, δεν θα έσφαλλε ως προς το ορθό. Πρέπει οπωσδήποτε να κατανοήσουμε ότι οι λογισμοί που αναιρούν την κακία είναι αυτοί οι λίθοι που σφενδονίζονται εύστοχα από τον Εκκλησιαστή, οι οποίοι πρέπει πάντοτε και να εξακοντίζονται και να συγκεντρώνονται. Αφενός μεν να εξακοντίζονται για την καθαίρεση εκείνου που υψώνεται εναντίον της ζωής μας, αφετέρου δε να συγκεντρώνονται, ώστε ο κόλπος της ψυχής να είναι πάντοτε πλήρης από τέτοια εφόδια, για να είναι έτοιμη η βολή εναντίον του εχθρού, σε περίπτωση που αυτός σκεφθεί κάποια άλλη επιβουλή εναντίον μας. Από πού, λοιπόν, θα συγκεντρώσουμε τους λίθους, με τους οποίους θα καταλιθοβολήσουμε τον εχθρό; Άκουσα την προφητεία που λέει: «Λίθοι άγιοι κυλίονται επί της γης».

Αυτοί, λοιπόν, θα μπορούσαν να είναι οι λόγοι που φθάνουν σε εμάς από τη θεόπνευστη Γραφή, τους οποίους πρέπει να συγκεντρώνουμε στον κόλπο της ψυχής, ώστε την κατάλληλη στιγμή να τους χρησιμοποιούμε εναντίον εκείνων που μας θλίβουν. Η ρίψη τους και εξοντώνει τον εχθρό, και δεν αποχωρίζεται από το δεξί χέρι εκείνου που τους ρίχνει. Διότι εκείνος που με τον λίθο της σωφροσύνης καταβάλλει τον ακόλαστο λογισμό –τον λογισμό που μέσω των ηδονών συλλέγει φρύγανα ως ύλη για τη φωτιά– και εκείνον κατατρόπωσε με τη ρίψη, αλλά και φέρει πάντοτε το όπλο στο χέρι του. Έτσι και η δικαιοσύνη γίνεται λίθος εναντίον της αδικίας, και την εξοντώνει, ενώ ταυτόχρονα φυλάσσεται στον κόλπο εκείνου που την εξαπέλυσε. Με τον ίδιο τρόπο, όλα όσα νοούνται προς το καλύτερο γίνονται αναιρετικά των χειρότερων και δεν αποχωρίζονται από εκείνον που κατορθώνει την αρετή. Έτσι συμβαίνει, σύμφωνα με τον δικό μας λόγο, να υπάρχει καιρός για να ρίξει κανείς λίθους και καιρός για να συγκεντρώσει λίθους, ώστε και πάντοτε να εξαπολύουμε τις αγαθές ρίψεις για να λιθοβολούμε τα χείρονα, αλλά και ποτέ να μην μας εγκαταλείπει η αφθονία τέτοιων όπλων.

Η επόμενη στη σειρά ρήση καθορίζει τον κατάλληλο και τον ακατάλληλο καιρό για κάποιον εναγκαλισμό. Η φράση έχει ως εξής: «Καιρός για εναγκαλισμό και καιρός απομάκρυνσης από τον εναγκαλισμό». Αυτά τα νοήματα δεν θα μπορούσαν να μας γίνουν κατανοητά με άλλον τρόπο, εάν δεν ερμηνευθεί πρώτα η λέξη μέσα από την Αγία Γραφή, ώστε να μας γίνει σαφές για ποιο πράγμα συνηθίζει να χρησιμοποιεί ο θεόπνευστος λόγος τον όρο του εναγκαλισμού. Ο μέγας Δαβίδ, λοιπόν, μέσω της ψαλμωδίας μάς βροντοφωνάζει λέγοντας: «Κυκλώσατε τη Σιών και εναγκαλιστείτε την»· και ο ίδιος ο Σολομών, όταν περιέγραφε την εσωτερική ένωση εκείνου που διάκειται με πνευματικό έρωτα προς τη Σοφία, λέει και διάφορα άλλα, μέσω των οποίων επιτυγχάνεται η συναφειά μας με την αρετή, και προσθέτει το εξής: «Τίμησέ την, για να σε εναγκαλιστεί». Εάν, λοιπόν, ο Δαβίδ μάς παραγγέλλει να εναγκαλιζόμαστε τη Σιών, και ο Σολομών είπε ότι όσοι τίμησαν τη Σοφία εναγκαλίζονται από αυτήν, ίσως δεν σφάλλουμε ως προς την ορθή έννοια, μαθαίνοντας το πράγμα για το οποίο είναι κατάλληλος καιρός για εναγκαλισμό. Διότι η Σιών είναι όρος που δεσπόζει πάνω από την Άκρα των Ιεροσολύμων. Εκείνος, επομένως, που σε προτρέπει να την εναγκαλιστείς, σε παρακινεί να συμφυθείς με την υψηλή πολιτεία, ώστε να φτάσεις στην ίδια την ακρόπολη των αρετών, την οποία υποδηλώνει αινιγματικά με το όνομα της Σιών· ενώ εκείνος που σε συνοικίζει με τη Σοφία, σου ευαγγελίζεται τον εναγκαλισμό που πρόκειται να δεχθείς από αυτήν.

Επομένως, είναι καιρός να εναγκαλιστούμε τη Σιών και να εναγκαλιστούμε από τη Σοφία, καθώς το μεν όνομα της Σιών υποδηλώνει το υψηλό της πνευματικής πολιτείας, η δε Σοφία σημαίνει από μόνη της κάθε επιμέρους αρετή. Εάν, λοιπόν, μέσα από τα όσα ειπώθηκαν γνωρίσαμε τον κατάλληλο καιρό του εναγκαλισμού, μέσα από τα ίδια διδαχθήκαμε από ποια πράγματα ο χωρισμός είναι ωφελιμότερος της συμφύσεως. Διότι λέγει: «Καιρός του να απομακρυνθείς από τον εναγκαλισμό». Εκείνος που έχει οικειωθεί την αρετή, έχει αποξενωθεί από τη σχέση με την κακία. Διότι, ποια κοινωνία μπορεί να υπάρχει μεταξύ φωτός και σκότους ή μεταξύ Χριστού και Βελίαρ; Ή πώς είναι δυνατόν κάποιος που δουλεύει σε δύο αντίθετους κυρίους να είναι αφοσιωμένος και στους δύο; Διότι η αγάπη προς τον έναν δημιουργεί μίσος προς τον άλλον. Όταν, λοιπόν, η αγαπητική διάθεση προσκολληθεί στο καλό (και αυτός είναι ο κατάλληλος καιρός), ακολουθεί οπωσδήποτε η αποξένωση από το αντίθετό του. Αν αγάπησας αληθινά τη σωφροσύνη, μίσησες οπωσδήποτε το αντίθετό της. Αν ατενίζεις με έρωτα την καθαρότητα, βδελύχθηκες προφανώς τη δυσωδία του βούρκου. Αν προσκολλήθηκες στο αγαθό, απομακρύνθηκες οπωσδήποτε από την προσκόλληση στο πονηρό. Εάν, πάλι, κάποιος αναγάγει τη σημασία του εναγκαλισμού στην περιβολή του πλούτου, και αυτός ο λόγος υποδεικνύει ποιον πλούτο είναι αγαθό να περιβάλλεται κανείς και την περιβολή ποιων κτημάτων πρέπει να αποπέμπει. Γνωρίζω ως επιδιωκόμενο θησαυρό εκείνον που είναι κρυμμένος στον αγρό, και όχι εκείνον που είναι φανερός σε όλους.

Καιρός για εναγκαλισμό· αναφέρεται στον γάμο. Καιρός για να αναζητήσει κανείς και καιρός για να χάσει. Και όμως, αυτό συμβαίνει εξαιτίας της δικής μας ραθυμίας. «Μην το νομίζεις αυτό», λέει. Υπάρχει καιρός που πρέπει να χάσεις. Το λέει αυτό είτε για να μην πενθούμε, είτε για να εγκαταλείπουμε τα πράγματα και με τη θέλησή μας· υπάρχουν περιπτώσεις όπου το να μην αναζητήσει κανείς είναι το κατάλληλο, αλλά είναι καλύτερο να χάσει.

Δηλαδή, κανένα από τα ορατά και ανθρώπινα πράγματα δεν διαρκεί αιώνια, αλλά όλα, με την κίνηση του χρόνου και την εναλλαγή των καιρών, υφίστανται διαδοχικά τη φθορά. Διότι 2-8. Καιρός να γεννήσει κανείς και καιρός να πεθάνει, καιρός να φυτέψει και καιρός να ξεριζώσει το φυτεμένο, καιρός να σκοτώσει και καιρός να θεραπεύσει, καιρός να γκρεμίσει και καιρός να οικοδομήσει, καιρός να κλάψει και καιρός να γελάσει, καιρός να θρηνήσει και καιρός να χορέψει, καιρός να πετάξει λίθους και καιρός να συγκεντρώσει λίθους, καιρός να εναγκαλιστεί και καιρός να απομακρυνθεί από τον εναγκαλισμό, καιρός να αναζητήσει και καιρός να χάσει, καιρός να φυλάξει και καιρός να πετάξει, καιρός να σκίσει και καιρός να ράψει, καιρός να σιωπά και καιρός να μιλά, καιρός να αγαπήσει και καιρός να μισήσει, καιρός πολέμου και καιρός ειρήνης.

Είναι προφανές ότι ολόκληρος ο βίος μας είναι γεμάτος από αντιθέσεις· γεννήσεις, και έπειτα θανάτους· φύτευση δέντρων, και έπειτα εκκοπή· θανατώσεις και θεραπείες· κατεδάφιση οικιών και ανοικοδόμησή τους· κλαυθμούς και γέλωτες· θρήνους και χορούς· ρίψη λίθων και συγκέντρωσή τους· και άλλοτε μεν κάποιος ενώθηκε με γυναίκα, άλλοτε δε χώρισε από αυτήν· και τη μια στιγμή αναζήτησε κάτι, ενώ την άλλη το έχασε· και τη μια το φύλαξε, ενώ την άλλη το απέρριψε· και άλλοτε μεν έσχισε, άλλοτε δε επιδιόρθωσε· σιώπησε, και έπειτα μίλησε· αγάπησε, και έπειτα μίσησε· και άλλοτε μεν πολέμησε, άλλοτε δε ειρήνευσε, καθώς τα πράγματα γρήγορα μεταβάλλονται από τα αισθητά αγαθά στα ομοίως αντίθετά τους. Λοιπόν, 9. Ποιο είναι το περίσσευμα εκείνου που εργάζεται σε όσα ο ίδιος μοχθεί;