Πατερικές αναφορές στο ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗΣ 3:7

Απόκριση Βαρσανουφίου: Οφείλουμε πάντοτε να έχουμε την πλήρη συναίσθηση ότι σε όλα αμαρτάνουμε, και με λόγο και με έργο και με σκέψη, όμως το να λέμε για το κάθε τι ξεχωριστά «Αμάρτησα» δεν μπορούμε, αλλά αυτή είναι ενέργεια των δαιμόνων, οι οποίοι επιθυμούν να μας ρίξουν σε ακηδία. Ομοίως, εξαιτίας του ότι δεν το λέμε για το κάθε τι, ας μην έχουμε την εντύπωση ότι δεν αμαρτήσαμε. Αλλά ας θυμηθούμε τον Εκκλησιαστή που λέει: «Υπάρχει καιρός για να μιλήσει κανείς και καιρός για να σιωπήσει», και το πρωί για τη νύχτα, και το βράδυ για την ημέρα, ας πούμε στην προσευχή μας με κατάνυξη προς τον Δεσπότη Θεό: «Δέσποτα, συγχώρεσέ μου τα πάντα ένεκα του αγίου ονόματός σου και θεράπευσε την ψυχή μου, διότι αμάρτησα σε εσένα». Και αυτό σου αρκεί. Διότι, όπως ακριβώς εάν κάποιος έχει έναν συναλλασσόμενο και λαμβάνει από αυτόν διάφορα, και δεν μπορεί κάθε φορά να κάνει λογαριασμό μαζί του και έτσι τον εξοφλεί συνολικά, έτσι συμβαίνει και εδώ.

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΥΣΤΑΘΙΟ ΤΟΝ ΣΕΒΑΣΤΗΝΟ Καιρός να σιωπά κανείς, λέει, και καιρός να μιλά, σύμφωνα με τον λόγο του Εκκλησιαστή. Επομένως και τώρα, επειδή ο χρόνος της σιωπής υπήρξε αρκετός, είναι πλέον κατάλληλη ευκαιρία να ανοίξουμε το στόμα για τη φανέρωση της αλήθειας σχετικά με όσα αγνοούνται. Επειδή και ο μέγας Ιώβ για πολύ χρόνο υπέμεινε τις συμφορές με σιωπή, επιδεικνύοντας την ανδρεία του ακριβώς με το να εγκαρτερεί στα πιο δυσβάσταχτα πάθη. Όταν όμως πέρασε αρκετό χρόνο εν σιωπή και παρέμεινε κρύβοντας τον πόνο στο βάθος της καρδιάς του, τότε άνοιξε το στόμα του και εξέφρασε εκείνα που όλοι γνωρίζουν. Και για εμάς, λοιπόν, αυτό το τρίτο έτος της σιωπής έγινε αξιοζήλευτο το καύχημα του προφήτη που λέει: «Έγινα σαν άνθρωπος που δεν ακούει και που δεν έχει στο στόμα του ελέγχους». Γι' αυτό κλείσαμε στο βάθος της καρδιάς μας την οδύνη που μας προξενήθηκε από τη συκοφαντία. Διότι, πράγματι, η συκοφαντία ταπεινώνει τον άνδρα και η συκοφαντία περιφέρει τον φτωχό.

Ή μήπως αυτός ήταν «ο καιρός του σιγάν», κατά τον σοφό Σολομώντα; Διότι ποιο είναι πραγματικά το όφελος να κραυγάζει κανείς ενάντια στον άνεμο, όταν μια τόσο βίαιη θύελλα κυριεύει τον βίο, εξαιτίας της οποίας κάθε διάνοια εκείνων που κατηχούνται τον λόγο, όπως ακριβώς ένας οφθαλμός από κάποιον κονιορτό, έχοντας γεμίσει από την απάτη των παραλογισμών, βρίσκεται σε σύγχυση· και κάθε ακοή πλήττεται από βαρύτατους και ασυνήθιστους θορύβους· τα πάντα δε κλονίζονται και βρίσκονται σε κίνδυνο πτώσεως.

Είναι γεγραμμένο, ότι «Υπάρχει καιρός για κάθε πράγμα, και όλα είναι καλά στον καιρό τους.» Και επιπλέον, πώς δεν αξίζει να σκεφτούμε και το εξής; Άραγε, εάν κάποιος από αυτούς που βρίσκονται σε περίλαμπρη δόξα, και οι οποίοι τιμώνται με υπερβολικά αξιώματα, μας καλούσε να πάμε κοντά του για να συμμετάσχουμε σε μια γιορτή, την οποία θα επέλεγε να τελέσει για κάποιους από τους γνωστούς του, δεν θα προσέρχονταν οι συνδαιτυμόνες στην οικία του λαμπροί και με ωραία ενδύματα;

Μπορεί δε ο πνευματικός λόγος να πείσει τους υπηκόους της πίστεως, ακόμη και χωρίς τη γραμματική και τη ρητορική. Ευλογητός δε ο Θεός, ο οποίος παρέχει τα πάντα στους πάντες και φωτίζει τον καθένα προς το συμφέρον του. Το ότι βέβαια αυτό υπερβαίνει τα μέτρα μου δεν το αγνοώ· αλλά είναι γεγραμμένο: υπάρχει καιρός να σιωπά κανείς και καιρός να μιλά.

ΙΔʹ. Σπείρε όταν είναι ο καιρός, και συγκέντρωνε τη σοδειά, και άνοιγε τις αποθήκες, όταν είναι ο καιρός για αυτό, και φύτευε στην ώρα του, και ας τρυγιέται από εσένα το ώριμο σταφύλι, και βγες στο πέλαγος παίρνοντας θάρρος την άνοιξη, και τράβα το πλοίο στη στεριά, πάλι όταν αρχίζει ο χειμώνας και η θάλασσα αγριεύει. Και ας υπάρχει για εσένα καιρός πολέμου και ειρήνης, γάμου και αγαμίας, φιλίας και χωρισμού, εάν παραστεί ανάγκη για αυτόν, και γενικότερα για κάθε πράγμα, εάν πρέπει να πεισθούμε στον Σολομώντα. Και πρέπει να πεισθούμε· διότι η προτροπή του είναι ωφέλιμη. Πάντοτε, όμως, να εργάζεσαι για τη σωτηρία, και κάθε καιρός ας είναι για εσένα η καθορισμένη προθεσμία για το βάπτισμα. Εάν, προσπερνώντας πάντοτε το σήμερα, αναμένεις το αύριο, δεν καταλαβαίνεις ότι με τις μικρές αναβολές κλέβεσαι από τον Πονηρό, όπως είναι η συνήθειά του. «Σε εμένα δώσε το παρόν, στον Θεό το μέλλον· σε εμένα τη νεότητα, στον Θεό τα γηρατειά· σε εμένα τις ηδονές, σε Εκείνον την αχρηστία». Πόσο μεγάλος είναι ο κίνδυνος γύρω σου! Πόσα είναι τα απροσδόκητα περιστατικά!

ΙΕ΄. Εγώ, βέβαια, επαινώ και τον λόγο του Σολομώντα, ο οποίος, όπως για κάθε πράγμα, έτσι και για τον πόλεμο και την ειρήνη ορίζει τον κατάλληλο καιρό. Εκείνο μόνο θα προσθέσω: ότι πρέπει να τηρούμε τον καιρό και των δύο, επειδή και το να πολεμά κανείς είναι μερικές φορές καλό, σύμφωνα με τον δικό του νόμο και λόγο· εφόσον όμως είναι δυνατόν, πρέπει να κλίνουμε περισσότερο προς την ειρήνη· διότι αυτό είναι ανώτερο και πιο θεοειδές. Καθώς είναι άτοπο, στην ιδιωτική μεν ζωή να θεωρούμε την ομόνοια ως το άριστο, στη δημόσια δε να μην τη θεωρούμε ως το πλέον επωφελές.

ΛΟΓΟΣ ΣΤ΄. Ειρηνικός Α΄, επί τη ενώσει των μοναχών, μετά τη σιωπή, παρουσία του πατρός αυτού. Α΄. Η προθυμία μού λύνει τη γλώσσα, και περιφρονώ τον ανθρώπινο νόμο χάριν του νόμου του Πνεύματος· και παραχωρώ τον λόγο στην ειρήνη, ενώ προηγουμένως δεν τον είχα παραχωρήσει σε κανέναν. Διότι πρωτύτερα, όταν τα μέλη στασίαζαν εναντίον μας, και το μέγα και τίμιο σώμα του Χριστού διαιρούνταν και κατακοβόταν, ώστε παρά λίγο να διασκορπιστούν τα οστά μας στον άδη, σαν το βάθος της γης που σχίζεται από το άροτρο και σκορπίζεται στο χώμα, και αφού ο πονηρός κατέκοψε τον άτμητο, αμέριστο και εξ ολοκλήρου υφαντό χιτώνα, τον έκανε όλο δικό του, κατορθώνοντας μέσω ημών αυτό που δεν μπόρεσε να πετύχει μέσω εκείνων που σταύρωσαν τον Χριστό· τότε λοιπόν έθεσα φυλακή στα χείλη μου, τα οποία ούτως ή άλλως δεν ήσαν πρόθυμα για λόγο, διότι θεωρούσα ότι αποτελεί πνευματική τάξη το να καθαρίσω πρώτα τον εαυτό μου διά της έμπρακτης φιλοσοφίας, και έπειτα, ανοίγοντας το στόμα της διανοίας, να ελκύσω το Πνεύμα, και ύστερα να αναβλύσω αγαθό λόγο και να κηρύξω την τέλεια σοφία του Θεού ανάμεσα στους τέλειους. Και όπως υπάρχει κατάλληλος καιρός για κάθε πράγμα, μικρό και μεγάλο (διότι η ρήση του Σολομώντος είναι ορθή και λίαν εμπεριστατωμένη), έτσι, όσο κανένας άλλος, γνώριζα ότι υπάρχει καιρός και για τον λόγο και για τη σιωπή.

Επειδή, λοιπόν, με την αυτεξούσια ορμή μας απομακρυνθήκαμε από το αγαθό, όπως ακριβώς εκείνοι που, ενώ βρίσκονται στο φως, κλείνουν τα μάτια και λέγεται ότι βλέπουν σκοτάδι –διότι το να βλέπει κανείς το σκοτάδι συνίσταται στο να μη βλέπει τίποτα– τότε η ανύπαρκτη φύση της κακίας έλαβε υπόσταση σε όσους απομακρύνθηκαν από το αγαθό, η οποία υπάρχει μέχρι τότε, μέχρις ότου εμείς βρισκόμαστε έξω από το αγαθό. Εάν όμως, πάλι, η αυτεξούσια κίνηση του θελήματός μας αποκοπεί από τη σχέση της με το ανύπαρκτο και συμφυεί με το Ον, τότε εκείνη η κακία, μη έχοντας πλέον την ύπαρξή της μέσα μου, δεν θα έχει απολύτως καμία ύπαρξη· διότι το κακό, έξω από την ελεύθερη προαίρεση, δεν υφίσταται από μόνο του. Εγώ, αντίθετα, έχοντας προσκολλήσει και επισυνάψει τον εαυτό μου στο αληθινά Ον, θα παραμείνω μέσα στο Ον, το οποίο πάντοτε υπήρχε, και για πάντα θα υπάρχει, και τώρα υπάρχει. Αυτά τα νοήματα νομίζω ότι υπονοούν ο καιρός του σχίζειν και ο καιρός του ράπτειν, έτσι ώστε, αφού αποκοπούμε από εκείνο με το οποίο κακώς ενωθήκαμε, να προσκολληθούμε σε Εκείνον προς τον οποίο η προσκόλληση είναι αγαθή. Διότι, λέει, «για μένα το να προσκολλώμαι στον Θεό είναι αγαθό, το να εναποθέτω στον Κύριο την ελπίδα μου». Θα μπορούσε κανείς να πει ότι αυτή η συμβουλή εφαρμόζεται ωφέλιμα και σε πολλά άλλα, όπως στο «απομακρύνετε τον πονηρό από ανάμεσά σας». Αυτά παραγγέλλει ο θείος Απόστολος, διατάσσοντας να αποκοπεί από το κοινό πλήρωμα της Εκκλησίας εκείνος που είχε καταδικαστεί για παράνομη συνεύρεση, ώστε, όπως λέει, λίγη ζύμη από την κακία του καταδικασμένου να μην αχρηστεύσει όλο το φύραμα της εκκλησιαστικής προσευχής.

Και όταν παρουσιάζεται ο αμαρτωλός, μένει άφωνος εκείνος που παραμένει ακίνητος στην ανταπόδοση του κακού, ενώ σε όσα αρμόζει να χρησιμοποιήσει τον λόγο, ανοίγει το στόμα του με παραβολές, φθέγγεται αινίγματα, γεμίζει το στόμα του με αίνεση και κάνει τη γλώσσα του γραφίδα. Αλλά τι χρειάζεται, εφόσον υπάρχουν μύρια παραδείγματα στη Γραφή, να αναλύουμε με λεπτομέρειες τα κοινώς ομολογούμενα; Εκείνο όμως που μου ήρθε στον νου πριν από αυτά, ότι δηλαδή η κατάλληλη στιγμή για τη σιωπή και την ομιλία συμφωνεί με τη θεωρία που αναπτύχθηκε για το σκίσιμο και τη ραφή, αυτό επιθυμώ να επαναλάβω και να αναπτύξω με λίγα λόγια. Διότι, όπως εκεί ο λόγος, αφού απέσπασε την ψυχή που είχε προσκολληθεί κακώς στο αντίθετό της, την οδήγησε στη γνώση του Όντως Όντος μέσω της προσκολλήσεώς της σε Αυτό, πράγμα το οποίο η προηγούμενη ανάλυση απέδειξε ότι υπερβαίνει κάθε λόγο, έτσι και εδώ μου φαίνεται ότι για αυτόν ακριβώς τον λόγο προτάσσεται η σιωπή. Τούτο συμβαίνει επειδή εκείνο που είναι υπεράνω κάθε νοήματος και ονόματος, το οποίο η ψυχή που αποκόπηκε από το κακό αναζητά διαρκώς και ποθεί να συρραφεί με αυτό που ανακάλυψε, είναι υψηλότερο από κάθε ερμηνευτική φωνή. Όποιος λοιπόν φιλονικεί να το υποβιβάσει στα όρια της σημασίας του ανθρώπινου λόγου, αμαρτάνει ανεπίγνωστα απέναντι στο Θείο· διότι αυτό που πιστεύεται ότι είναι υπεράνω των πάντων, είναι οπωσδήποτε και υπεράνω του λόγου.

Αλλά, όπως ακριβώς εκείνος που βρέθηκε σε κάποια βουνοκορφή (ας υποθέσουμε ότι πρόκειται για έναν βράχο λείο και απότομο, ο οποίος από τα κάτω, με σχήμα κάθετο και λειασμένο, υψώνεται σε άπειρο μήκος, ενώ ψηλά στην κορυφή του απολήγει σε εκείνη την άκρη η οποία με την προεξοχή του χείλους της κρέμεται πάνω από ένα αχανές βάθος)· ό,τι, λοιπόν, είναι φυσικό να πάθει αυτός που πατά με την άκρη του ποδιού του την κορυφογραμμή που γέρνει στο κενό και δεν βρίσκει πλέον κανένα στήριγμα για το πόδι ούτε λαβή για το χέρι, αυτό ακριβώς παθαίνει και η ψυχή, όταν κατά την αναζήτηση της προαιώνιας και αδιάστατης φύσης υπερβεί εκείνο το οποίο της προσφέρει στήριγμα μέσω των εννοιών του χώρου και του χρόνου. Μη έχοντας πλέον κάτι για να πιαστεί γερά, ούτε τόπο, ούτε χρόνο, ούτε μέτρο, ούτε οτιδήποτε άλλο παρόμοιο στο οποίο να μπορεί να στηριχθεί η διάνοιά μας, αλλά γλιστρώντας από παντού πάνω στα ακατάληπτα, αισθάνεται ίλιγγο, περιέρχεται σε αμηχανία και επιστρέφει πάλι σε ό,τι της είναι συγγενές, αρκούμενη να γνωρίζει για το υπερκείμενο Ον μόνο τόσο, όσο χρειάζεται για να πειστεί ότι πρόκειται για κάτι διαφορετικό από τη φύση των γνωστών πραγμάτων. Γι' αυτό, όταν ο λόγος φτάσει στα υπέρλογα, τότε είναι καιρός για σιωπή και για να διατηρούμε ανερμήνευτο στο απόρρητο της συνείδησής μας το θαύμα εκείνης της ανέκφραστης δύναμης, έχοντας επίγνωση ότι και οι μεγάλοι προφήτες εξήγγειλαν τα έργα του Θεού και όχι τον ίδιο τον Θεό, λέγοντας: «Ποιος θα μπορέσει να εξαγγείλει τις δυνάμεις του Κυρίου;»

Επομένως, στους λόγους περί Θεού, όταν μεν η αναζήτηση αφορά την ουσία, είναι καιρός να σιωπούμε· όταν όμως πρόκειται για κάποια αγαθή ενέργεια, της οποίας η γνώση φθάνει καταβαίνοντας μέχρι και σε εμάς, τότε πρέπει να κηρύττουμε τις δυνάμεις Του, να εξαγγέλλουμε τα θαύματα, να διηγούμαστε τα έργα, να χρησιμοποιούμε τον λόγο μέχρι αυτό το σημείο, ενώ για όσα βρίσκονται επέκεινα αυτού να μην επιτρέπουμε στην κτίση να υπερβαίνει τα δικά της όρια, αλλά να αρκείται στο να γνωρίζει τον εαυτό της. Διότι η κτίση δεν γνώρισε ακόμη τον εαυτό της, τουλάχιστον κατά τη δική μου κρίση, ούτε κατενόησε ποια είναι η ουσία της ψυχής, ποια η φύση του σώματος, από πού προέρχονται τα όντα, πώς γίνονται οι γενέσεις των μεν από τα δε, πώς το μη ον αποκτά ουσία, πώς το ον αναλύεται στο μη ον, ποια είναι η αρμονία που προκύπτει από τα αντίθετα μέσα σε αυτόν τον κόσμο. Εάν λοιπόν η κτίση δεν γνωρίζει τον εαυτό της, πώς θα διηγηθεί τα όσα βρίσκονται πάνω από αυτήν; Επομένως, είναι καιρός να σιωπούμε για αυτά· διότι σε αυτά η σιωπή είναι προτιμότερη. Είναι όμως καιρός να μιλούμε για εκείνα μέσα από τα οποία ο βίος μας προοδεύει στην αρετή, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος εις τους αιώνας. Αμήν.

Διότι είναι ανάγκη να αφήσουμε τον λόγο να ανοιχτεί σε ένα απέραντο πέλαγος ιστοριών. Όσοι όμως πρόκειται να ταξιδέψουν σε ένα τέτοιο πέλαγος, πρέπει να ξεκινούν την πορεία τους όχι με τους ναύτες εξαντλημένους, αλλά ακμαίους. Γι' αυτόν τον λόγο, λιμάνια και νησιά είναι διεσπαρμένα παντού στη θάλασσα, ώστε να αναπαύονται και ο κυβερνήτης και ο ναύτης, ο ένας αφήνοντας το κουπί και ο άλλος απομακρυνόμενος από το πηδάλιο· γι' αυτό και πανδοχεία και καταλύματα έχουν επινοηθεί παντού στους δρόμους, ώστε και τα υποζύγια και οι οδοιπόροι να καταπαύουν από τους κόπους. Γι' αυτό και στον λόγο της διδασκαλίας έχει οριστεί καιρός σιωπής, ώστε ούτε τους εαυτούς μας να καταπονούμε με το πλήθος των λεγομένων, ούτε εσάς να κουράζουμε. Και αυτούς τους καιρούς τους γνωρίζει και ο Σολομών, λέγοντας τα εξής: «Καιρός να σιωπά κανείς και καιρός να ομιλεί». Ας έλθει λοιπόν για εμάς ο καιρός της σιωπής, ώστε να έλθει ο καιρός να ομιλήσει ο διδάσκαλος. Διότι τα δικά μας λόγια μοιάζουν με κρασί που μόλις έχει αντληθεί από τα πατητήρια, ενώ τα δικά του μοιάζουν με κρασί παλαιωμένο και ώριμο, το οποίο προσφέρει πολλή ωφέλεια και δύναμη σε όσους το δέχονται· και εκείνο το περιστατικό του Ευαγγελίου επαναλήφθηκε σήμερα: διότι μετά το κατώτερο κρασί, προσφέρεται το καλύτερο. Και όπως ακριβώς εκείνο το κρασί δεν το παρήγαγε τότε η άμπελος, αλλά το δημιούργησε η δύναμη του Χριστού, έτσι και τον λόγο αυτού εδώ δεν τον αναβλύζει η ανθρώπινη διάνοια, αλλά η χάρη του Πνεύματος.

Διότι υπάρχουν φορές που η σιωπή ωφέλησε περισσότερο από την ομιλία, όπως και η ομιλία περισσότερο από τη σιωπή. Γι' αυτό ακριβώς και εκείνος ο σοφότατος έλεγε: «Υπάρχει καιρός για σιωπή και καιρός για ομιλία». Διότι, εάν έπρεπε (το στόμα) να είναι πάντοτε ανοιχτό, δεν θα υπήρχαν θύρες· εάν πάλι έπρεπε να είναι πάντοτε κλειστό, δεν θα χρειαζόταν φύλαξη. Εξάλλου, αυτό που είναι κλειστό, γιατί να το φυλάξει κανείς; Αλλά γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο υπάρχει θύρα και φύλαξη, ώστε στον κατάλληλο καιρό να πράττουμε το καθένα. Ένας άλλος πάλι λέει: «Βάλε ζυγό και σταθμά στη γλώσσα σου», απαιτώντας μεγαλύτερη ακρίβεια, ώστε όχι μόνο να εκφέρουμε τα λόγια που πρέπει, αλλά, όπως θα έλεγε κανείς, να τα ζυγίζουμε και να τα διερευνούμε με την πρέπουσα ακρίβεια. Διότι, εάν αυτό το κάνουμε για τον χρυσό, που είναι φθαρτή ύλη, πολύ περισσότερο οφείλουμε να το πράττουμε στα λόγια, ώστε τίποτε να μην υπολείπεται ούτε να περισσεύει.

Δηλαδή, κανένα από τα ορατά και ανθρώπινα πράγματα δεν διαρκεί αιώνια, αλλά όλα, με την κίνηση του χρόνου και την εναλλαγή των καιρών, υφίστανται διαδοχικά τη φθορά. Διότι 2-8. Καιρός να γεννήσει κανείς και καιρός να πεθάνει, καιρός να φυτέψει και καιρός να ξεριζώσει το φυτεμένο, καιρός να σκοτώσει και καιρός να θεραπεύσει, καιρός να γκρεμίσει και καιρός να οικοδομήσει, καιρός να κλάψει και καιρός να γελάσει, καιρός να θρηνήσει και καιρός να χορέψει, καιρός να πετάξει λίθους και καιρός να συγκεντρώσει λίθους, καιρός να εναγκαλιστεί και καιρός να απομακρυνθεί από τον εναγκαλισμό, καιρός να αναζητήσει και καιρός να χάσει, καιρός να φυλάξει και καιρός να πετάξει, καιρός να σκίσει και καιρός να ράψει, καιρός να σιωπά και καιρός να μιλά, καιρός να αγαπήσει και καιρός να μισήσει, καιρός πολέμου και καιρός ειρήνης.

Είναι προφανές ότι ολόκληρος ο βίος μας είναι γεμάτος από αντιθέσεις· γεννήσεις, και έπειτα θανάτους· φύτευση δέντρων, και έπειτα εκκοπή· θανατώσεις και θεραπείες· κατεδάφιση οικιών και ανοικοδόμησή τους· κλαυθμούς και γέλωτες· θρήνους και χορούς· ρίψη λίθων και συγκέντρωσή τους· και άλλοτε μεν κάποιος ενώθηκε με γυναίκα, άλλοτε δε χώρισε από αυτήν· και τη μια στιγμή αναζήτησε κάτι, ενώ την άλλη το έχασε· και τη μια το φύλαξε, ενώ την άλλη το απέρριψε· και άλλοτε μεν έσχισε, άλλοτε δε επιδιόρθωσε· σιώπησε, και έπειτα μίλησε· αγάπησε, και έπειτα μίσησε· και άλλοτε μεν πολέμησε, άλλοτε δε ειρήνευσε, καθώς τα πράγματα γρήγορα μεταβάλλονται από τα αισθητά αγαθά στα ομοίως αντίθετά τους. Λοιπόν, 9. Ποιο είναι το περίσσευμα εκείνου που εργάζεται σε όσα ο ίδιος μοχθεί;

α΄. Το ότι υπάρχει κατάλληλος καιρός για κάθε πράγμα μας το επιβεβαιώνει εκείνο το σοφό ρητό του Σολομώντα, το οποίο ρυθμίζει τον βίο και καθοδηγεί τον άνθρωπο προς το καλό και το ωφέλιμο, ώστε οι άνθρωποι να μην αποτολμούν πάντα την ανάληψη πράξεων, ενεργώντας παράλογα και ακαίρως, ούτε να χειρίζονται όσα σκέφτονται επιπόλαια και άτακτα, περιπίπτοντας απερίσκεπτα σε πολλά απροσδόκητα και σφαλερά. Και το «υπάρχει καιρός για σιωπή και καιρός για ομιλία», λέει, συγκαταλέγεται σε όσα έχει απαριθμήσει ο παιδαγωγικός αυτός λόγος, ώστε να εκπαιδευόμαστε όχι μόνο στο να πράττουμε όταν πρέπει, αλλά και στο να μιλάμε την κατάλληλη στιγμή, και επιπλέον να γνωρίζουμε το μέτρο σε καθετί που πράττουμε ή λέμε. Εάν βεβαίως το «παν μέτρον άριστον» θεωρείται ορθό, φαίνεται πως ανήκει στα αναγκαία· με τον λογισμό να επιστατεί σε όλα με σύνεση και με απόλυτη αρμονία, και να διακρίνει πάντοτε όσα συμφέρουν, και όχι αυτά που απλώς έτσι φαίνονται. Καθοδηγούμενοι λοιπόν και εμείς από αυτά, και υπακούοντας σε αυτές τις ωφέλιμες και ιερές νουθεσίες, και ανατρεφόμενοι με τα υπόλοιπα παιδεύματα των θείων διδαγμάτων, θεωρήσαμε σωστό να τα διακρίνουμε με τον καλύτερο τρόπο, με γνώση και με τον πρέποντα λογισμό· γνωρίζοντας ότι άλλος είναι ο καιρός της σιωπής και άλλος της ομιλίας, και να μην διακατεχόμαστε από τόση αμάθεια ή αυθάδεια, ώστε σε περιπτώσεις που πρέπει να βάζουμε φρουρά στο στόμα, να αφήνουμε τη γλώσσα μας ανεξέλεγκτη.

Έφερε ο καιρός, ω τέκνα και αδελφοί, να σας αναγγείλω μια απροσδόκητη είδηση, η οποία είναι ο θάνατος της αοιδίμου αδελφής του κοινού μας πατέρα. Διότι αυτή, αφού υπηρέτησε στον παρόντα βίο σύμφωνα με την καθορισμένη βουλή του ζωοπλάστη Θεού, μετέβη στα υπερκόσμια, αφήνοντάς μας όχι παράλογη λύπη, όπως θα μπορούσε να νομίσει κανείς, αλλά προκαλώντας χαρά μέσω της γεμάτης καλές ελπίδες μετάβασής της. Θέλετε λοιπόν να σας διηγηθώ, όπως ακριβώς και σε αυτούς που βρίσκονται εδώ (επειδή «δεν είναι καιρός για σιωπή, αλλά για ομιλία», σύμφωνα με την προσταγή της εντολής: να μην επαινέσεις άνθρωπο πριν από το τέλος του), όλα τα καλά και όσια και επάξια της βασιλείας των ουρανών που έπραξε η μακαρία εκείνη όσο βρισκόταν ακόμη στη σάρκα; Στρέψτε, λοιπόν, την ακοή σας, τέκνα μου, και εγώ θα σας τα εξιστορήσω, μένοντας παντελώς μακριά από το ψεύδος, και η διήγηση γι' αυτήν θα γίνει για εσάς αντί για κατήχηση, όχι ανώφελη, όπως νομίζω, αλλά μάλιστα πάρα πολύ ωφέλιμη.

Στον μάγιστρο Θεόκτιστο. Το ότι η μεγίστη σας υπεροχή συμπάσχει για τα δικά μας ζητήματα από υπερβάλλουσα φιλοθεΐα, το έδειξαν μεν τα λόγια που μεταφέρθηκαν μέσω του ευλαβέστατου ηγουμένου, το φανέρωσαν δε και τώρα οι δηλώσεις και οι απαντήσεις που εστάλησαν μέσω του αδελφού μας. Και για αυτήν την τόσο μεγάλη και αγαθή σας διάθεση υπέρ του κοινού συμφέροντος, την ανταμοιβή θα σας την αποδώσει οπωσδήποτε, ακόμη και αν δεν το λέμε εμείς, ο Θεός που ορίζει τα πάντα με μέτρο και σταθμά. Αλλά, ποια οικονομία πρέπει να εφαρμοστεί, ω δέσποτα, όσον αφορά εμάς, περισσότερη από αυτήν που ήδη κάναμε; Διότι μέχρι τώρα αποσυρθήκαμε τηρώντας σιωπή, τόσο εγώ όσο και ο αρχιεπίσκοπος (επειδή υπάρχει καιρός για ομιλία και καιρός για σιωπή), μεθοδεύοντας με κάθε τρόπο το να μην έρθει στο φως η υπόθεση. Αλλά αυτός που ερευνά, ερεύνησε, και εκείνος που είπε τα λόγια δεν διαψεύστηκε, ότι δεν υπάρχει τίποτε κρυφό που να μη φανερωθεί· ώστε, ακόμη και αν εμείς δεν το επιλέγαμε, επειδή τέτοια είναι η φύση των πραγμάτων, να μην μπορούν για πολύ να φαίνονται διαφορετικά από αυτό που πραγματικά είναι.

Προς τους αγαπημένους αδελφούς Γρηγόριο, Ιεζεκιήλ, Έραστο, Θεοφάνη, Ανίνα και τους υπολοίπους στην Ελλάδα. Υπάρχει καιρός για να μιλά κανείς, λέει, και καιρός για να σιωπά. Επειδή λοιπόν ίσχυε το δεύτερο κατά τις προηγούμενες ημέρες, θα έλεγα δε και κατά τις παρούσες, για τον λόγο αυτό, μόλις τώρα που εξήλθαμε από την πόλη με την ευδοκία του Θεού, σας απευθύνουμε τον λόγο, πατέρες και αδελφοί, και σας μιλούμε με αποστολικές φωνές: να χαίρεστε πάντοτε εν Κυρίω, και πάλι θα πω, να χαίρεστε, όχι σύμφωνα με τη χαρά αυτού εδώ του κόσμου (αν και ούτε καν χαρά είναι, αλλά μεγάλη θλίψη, καθώς οι υπήκοοι βρίσκονται σε αταξία), αλλά να χαίρεστε σύμφωνα με το πνεύμα της αγιοσύνης, διότι λυτρωθήκατε από τη δουλεία του εχθρού, από τη μάταιη αναστροφή, από τη σάρκα και το αίμα, υπηρετώντας τον ζωντανό και αληθινό Θεό. Εξαιτίας αυτού προήλθε και ο προηγούμενος μακαρισμός σας κατά τον διωγμό και η τωρινή σας εξορία, καθώς έχετε διασκορπιστεί εδώ και εκεί, μέχρις ότου επιβλέψει ο Κύριος, βραβεύοντας με ειρήνη την Εκκλησία Του και αποκαθιστώντας μας πάλι μαζί.