Πατερικές αναφορές στο ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗΣ 3:8

Είναι γεγραμμένο, ότι «Υπάρχει καιρός για κάθε πράγμα, και όλα είναι καλά στον καιρό τους.» Και επιπλέον, πώς δεν αξίζει να σκεφτούμε και το εξής; Άραγε, εάν κάποιος από αυτούς που βρίσκονται σε περίλαμπρη δόξα, και οι οποίοι τιμώνται με υπερβολικά αξιώματα, μας καλούσε να πάμε κοντά του για να συμμετάσχουμε σε μια γιορτή, την οποία θα επέλεγε να τελέσει για κάποιους από τους γνωστούς του, δεν θα προσέρχονταν οι συνδαιτυμόνες στην οικία του λαμπροί και με ωραία ενδύματα;

ΙΔʹ. Σπείρε όταν είναι ο καιρός, και συγκέντρωνε τη σοδειά, και άνοιγε τις αποθήκες, όταν είναι ο καιρός για αυτό, και φύτευε στην ώρα του, και ας τρυγιέται από εσένα το ώριμο σταφύλι, και βγες στο πέλαγος παίρνοντας θάρρος την άνοιξη, και τράβα το πλοίο στη στεριά, πάλι όταν αρχίζει ο χειμώνας και η θάλασσα αγριεύει. Και ας υπάρχει για εσένα καιρός πολέμου και ειρήνης, γάμου και αγαμίας, φιλίας και χωρισμού, εάν παραστεί ανάγκη για αυτόν, και γενικότερα για κάθε πράγμα, εάν πρέπει να πεισθούμε στον Σολομώντα. Και πρέπει να πεισθούμε· διότι η προτροπή του είναι ωφέλιμη. Πάντοτε, όμως, να εργάζεσαι για τη σωτηρία, και κάθε καιρός ας είναι για εσένα η καθορισμένη προθεσμία για το βάπτισμα. Εάν, προσπερνώντας πάντοτε το σήμερα, αναμένεις το αύριο, δεν καταλαβαίνεις ότι με τις μικρές αναβολές κλέβεσαι από τον Πονηρό, όπως είναι η συνήθειά του. «Σε εμένα δώσε το παρόν, στον Θεό το μέλλον· σε εμένα τη νεότητα, στον Θεό τα γηρατειά· σε εμένα τις ηδονές, σε Εκείνον την αχρηστία». Πόσο μεγάλος είναι ο κίνδυνος γύρω σου! Πόσα είναι τα απροσδόκητα περιστατικά!

ΙΕ΄. Εγώ, βέβαια, επαινώ και τον λόγο του Σολομώντα, ο οποίος, όπως για κάθε πράγμα, έτσι και για τον πόλεμο και την ειρήνη ορίζει τον κατάλληλο καιρό. Εκείνο μόνο θα προσθέσω: ότι πρέπει να τηρούμε τον καιρό και των δύο, επειδή και το να πολεμά κανείς είναι μερικές φορές καλό, σύμφωνα με τον δικό του νόμο και λόγο· εφόσον όμως είναι δυνατόν, πρέπει να κλίνουμε περισσότερο προς την ειρήνη· διότι αυτό είναι ανώτερο και πιο θεοειδές. Καθώς είναι άτοπο, στην ιδιωτική μεν ζωή να θεωρούμε την ομόνοια ως το άριστο, στη δημόσια δε να μην τη θεωρούμε ως το πλέον επωφελές.

ΟΜΙΛΙΑ Η΄ «Καιρός για να αγαπήσει κανείς και καιρός για να μισήσει». Ποιος άραγε θα έχει τόσο καθαρμένη την ακοή του, ώστε να δεχθεί με καθαρότητα τον λόγο περί της αγάπης, χωρίς να μεταφέρει μέσα του τίποτα από τη ρυπαρή αγάπη; Ίσως και τα δικά μας αυτιά να έχουν ανάγκη από τα δάχτυλα του Ιησού, ώστε, μέσω της θείας επαφής του αληθινού Λόγου, η ακουστική δύναμη της ψυχής μας να ελευθερωθεί από κάθε ρύπο που φράζει την ακοή, έτσι ώστε και να κατανοήσει την αξιέπαινη αγάπη και να παραδεχθεί η ψυχή ποιος είναι ο καιρός της αγάπης και ποιος ο καιρός του μίσους. Δεν νομίζω ότι αυτός ο καιρός είναι άλλος από εκείνον της ωφέλειας. Διότι η ωφέλεια που προκύπτει από το καθένα από αυτά τα δύο, κατά τη δική μου τουλάχιστον κρίση, συνιστά τον κατάλληλο καιρό για τη χρήση αμφοτέρων. Έτσι, εάν κάτι γινόταν έξω από αυτό που ωφελεί, τότε αυτό που γίνεται θα βρισκόταν και έξω από τον κατάλληλο καιρό του.

Προηγουμένως όμως, νομίζω, πρέπει να κατανοήσουμε τη σημασία αυτών των δύο ρημάτων, δηλαδή του αγαπώ και του μισώ, ώστε να κατανοήσουμε έτσι και την κατάλληλη χρήση τους στον λόγο. Η αγάπη είναι η εσωτερική σχέση προς αυτό που επιθυμούμε, η οποία ενεργοποιείται μέσω της ευχαρίστησης και της προσκόλλησης, ενώ το μίσος είναι η αποξένωση προς το δυσάρεστο και η αποστροφή από εκείνο που προκαλεί λύπη. Είναι δυνατόν να χρησιμοποιήσουμε καθεμία από αυτές τις διαθέσεις και επωφελώς και προς την αντίθετη κατεύθυνση, και γενικά κάθε βίος, είτε σύμφωνος με την αρετή είτε με την κακία, από εδώ αντλεί την αρχή του. Διότι, προς ό,τι κλίνουμε με την αγάπη, εκείνο το κάνουμε οικείο στις ψυχές μας, και προς ό,τι διατεθούμε με μίσος, από αυτό αποξενωνόμαστε. Διότι, είτε προς το καλό είτε προς το κακό αναπτυχθεί η σχέση της ψυχής, αυτό που αγαπάται αναμειγνύεται κατά κάποιον τρόπο με την ψυχή. Και όποιο και αν είναι αυτό, όπου παρεμβληθεί ενδιάμεσα το μίσος, επιφέρει τον χωρισμό από αυτό, είτε πρόκειται για το καλό είτε για το χειρότερο. Επομένως, πρέπει να εξετάσουμε τι είναι από τη φύση του αγαπητό και τι μισητό, ώστε, χρησιμοποιώντας στον κατάλληλο καιρό την ανάλογη διάθεση της ψυχής, να αποξενωθούμε από τα κακά μέσω του μίσους και να ενωθούμε με τη φύση των αγαθών. Και μακάρι η ανθρώπινη φύση να εκπαιδευόταν σε αυτό πρωτίστως, εννοώ στη διάκριση του καλού και του μη καλού! Διότι δεν θα είχαν βρει δίοδο τα πάθη στη ζωή μας, εάν από την αρχή γνωρίζαμε το καλό.

Επειδή λοιπόν η μεν αίσθηση αποβλέπει στην ηδονή, ο δε νους εξαιτίας της ηδονής εμποδίζεται να αποβλέπει προς την αρετή, αυτή γίνεται η αρχή της κακίας, διότι την άλογη κρίση περί του καλού την επικύρωσε και ο νους, αφού υποτάχθηκε στην εξουσία της αίσθησης· και αν πει ο οφθαλμός ότι το καλό βρίσκεται στην ωραία όψη αυτού που φαίνεται, ρέπει μαζί του και η διάνοια· και για τα υπόλοιπα ομοίως, εκείνο που ευφραίνει την αίσθηση πήρε την ψήφο ότι είναι το καλό. Αν όμως με κάποιον τρόπο ήταν δυνατόν να σχηματιστεί μέσα μας εξ αρχής η αληθινή κρίση περί του καλού, καθώς ο νους θα εξέταζε το αγαθό από μόνος του, δεν θα υποδουλωνόμασταν στην άλογη αίσθηση γινόμενοι κτηνώδεις. Για να διαλυθεί λοιπόν αυτή η σύγχυση μέσα μας και να γνωρίσουμε χωρίς πλάνη τι είναι το εκ φύσεως αγαπητό και τι το αντίθετο, λέει αυτά τώρα ο Εκκλησιαστής στον λόγο του, ότι υπάρχει καιρός για να αγαπήσει κανείς και καιρός για να μισήσει. Μέσω αυτών διακρίνει τη φύση των πραγμάτων, υποδεικνύοντας τι είναι αυτό που συμφέρει να αγαπάται και τι αυτό που πρέπει να μισείται. Η νεότητα, επειδή βράζει από τα πάθη της ηλικίας, λέει ότι είναι καιρός γι' αυτήν να αγαπήσει εκείνα τα οποία είναι προσφιλή στη νεότητα. Αλλά ο Εκκλησιαστής φωνάζει αντίθετα προς τη νεότητα, καθορίζοντας άλλον καιρό για την καθαρή αγάπη· διότι δεν αποτελεί καν αγάπη η εσφαλμένη προσκόλληση της ψυχής προς τα άτοπα.

Εκείνοι, λοιπόν, που είναι προσκολλημένοι στα άστατα πράγματα δεν επιθυμούν εκείνα που παραμένουν πάντοτε σταθερά. Φαίνεται, λοιπόν, σαν να στέκεται ο Εκκλησιαστής σε κάποια υψηλή σκοπιά και να βροντοφωνάζει προς την ανθρώπινη φύση, με όσα λέγει: «Καιρός του να αγαπήσει κανείς και καιρός του να μισήσει», διότι άλλα είναι τα όντως αγαθά, τα οποία και τα ίδια είναι καλά και κάνουν τέτοιους και αυτούς που μετέχουν σε αυτά. Διότι, όποιας φύσεως και αν είναι εκείνο στο οποίο μετέχει κανείς, κατ' ανάγκην προς αυτό μεταβάλλεται και εκείνος που συμμετέχει. Για παράδειγμα, γίνεται εύοσμο το στόμα εκείνου που λαμβάνει διά του στόματος κάποιο από τα ευωδιαστά αρώματα, και αντίθετα γίνεται δυσώδες αυτού που μασάει σκόρδα ή κάποιο άλλο από τα πιο δύσοσμα πράγματα. Επομένως, επειδή κάθε ρύπος της αμαρτίας είναι δυσώδης, ενώ αντίθετα η αρετή είναι ευωδία Χριστού, και επειδή η αγαπητική σχέση φυσιολογικά απεργάζεται την πλήρη ανάμειξη με το αγαπώμενο, ό,τι επιλέξουμε μέσω της αγάπης, αυτό και γινόμαστε: είτε ευωδία Χριστού είτε δυσωδία. Διότι εκείνος που αγάπησε το καλό θα γίνει και ο ίδιος καλός, καθώς η αγαθότητα εκείνου που εισήλθε μέσα του μεταπλάθει προς τη δική της φύση εκείνον που τη δέχθηκε. Για τον λόγο αυτόν, ο Αεί Ων προσφέρει τον εαυτό Του σε εμάς ως τροφή, ώστε, λαμβάνοντάς Τον μέσα μας, να γίνουμε εκείνο ακριβώς που είναι Αυτός· διότι λέγει: «Η σάρκα μου είναι αληθώς βρώση, και το αίμα μου είναι αληθώς πόση». Αυτός, λοιπόν, που αγαπά αυτήν τη σάρκα δεν θα είναι φιλόσαρκος, και εκείνος που έχει συνδεθεί με αυτό το αίμα θα παραμείνει καθαρός από το αισθητό αίμα.

Εκείνη την οδό να αγαπήσετε, σε εκείνη να οδοιπορήσετε μέσω της αγάπης, της οποίας το όνομα είναι αλήθεια και ζωή και φως και αφθαρσία και τα παρόμοια. Αυτή δε η οδός, την οποία τώρα διατρέχετε, είναι άξια μίσους και αποστροφής· διότι είναι σκοτεινή και κυριευμένη από σκοτάδι, και οδηγεί σε γκρεμούς και βάραθρα και θηριώδεις τόπους και ενέδρες ληστών. Εκείνος λοιπόν που είπε ότι υπάρχει «καιρός του να αγαπήσει κανείς», υπέδειξε αυτό που είναι αληθινά άξιο αγάπης και αγαπητό, και αυτός που καθόρισε τον καιρό του μίσους, δίδαξε εκείνα τα οποία πρέπει να αποστρεφόμαστε. Επομένως, αφού μάθαμε αυτό που από τη φύση του είναι αγαπητό, ας προσκολληθούμε σε αυτό μέσω της αγάπης, χωρίς να παραστρατήσουμε καθόλου εξαιτίας της έλλειψης διάκρισης ως προς το αγαθό, σπαταλώντας την αγάπη μας σε εκείνα από τα οποία μας αποτρέπει και ο μέγας Δαβίδ λέγοντας: «Υιοί των ανθρώπων, έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι; Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα και αναζητάτε το ψεύδος;». Διότι ένα μόνο είναι από τη φύση του αγαπητό, το αληθώς Ον, για το οποίο μιλάει και η νομοθεσία του Δεκαλόγου, λέγοντας: «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου και με όλη την ψυχή σου και με όλη τη διάνοιά σου». Και ένα πάλι είναι στην αλήθεια μισητό: ο εφευρέτης της κακίας, ο πολέμιος της ζωής μας, για τον οποίο λέει ο νόμος: «Θα μισήσεις τον εχθρό σου». Διότι η αγάπη προς τον Θεό γίνεται δύναμη γι' αυτόν που αγαπά, ενώ η διάθεση προς την κακία φέρνει τον όλεθρο σε εκείνον που αγαπά το κακό.

Αυτά τα αναλύει και τα αποδεικνύει με σύντομο λόγο ο Εκκλησιαστής, αποκαλύπτοντας τη φύση καθενός από τα αντίθετα μέσω της εύκαιρης αγάπης και του μίσους που ενεργείται την κατάλληλη στιγμή. «Καιρός», λέγει, «για να αγαπήσεις»· εσύ πρόσθεσε το αγαθό. Πάλι λέει «Καιρός για να μισήσεις»· εσύ θεώρησε ότι ο λόγος αυτός αποβλέπει στο κακό. Διότι η αντεστραμμένη και πλανεμένη διάθεση της ψυχής μας απέναντι σε καθένα από αυτά είναι η ρίζα και η αρχή της αμαρτίας. «Κανείς», λέγει, «δεν μπορεί να δουλεύει σε δύο κυρίους· διότι ή τον έναν θα μισήσει και τον άλλον θα αγαπήσει». Η αντιδιαστολή έδειξε ποιος είναι αυτός που κυριαρχεί κακώς, από τον οποίο πρέπει κανείς να αποξενώνεται μέσω του μίσους, και ποιος είναι αυτός που εξουσιάζει για το καλό εκείνου που εξουσιάζεται, με τον οποίο αρμόζει να ενώνεται μέσω της αγάπης. Εάν όμως κάποιος προσκολλάται στο μισητό και περιφρονεί το αγαπητό, αυτός είναι που αντιστρέφει τον κατάλληλο καιρό της αγάπης και του μίσους προς δικό του κακό. Διότι εκείνος που περιφρονεί κάτι θα περιφρονηθεί από αυτό, και εκείνος που προσκολλάται στην απώλεια θα επιφέρει στον εαυτό του αυτό ακριβώς στο οποίο προσκολλήθηκε. Ξεχωρίζοντας, λοιπόν, με τον ορθό λόγο όσα ανήκουν στην αρετή και στην κακία, θα αντιληφθείς τον κατάλληλο καιρό για το πώς πρέπει να διακείσαι απέναντι στο καθένα από αυτά. Η εγκράτεια και η ηδονή, η σωφροσύνη και η ακολασία, η μετριοπάθεια και η αλαζονεία, η εύνοια και η κακόνοια, και όλα όσα νοούνται ως αντίθετα μεταξύ τους, σου υποδεικνύονται φανερά από τον Εκκλησιαστή, ώστε έχοντας διαμορφώσει τη σωστή ψυχική διάθεση απέναντι σε αυτά, να λάβεις επωφελείς αποφάσεις.

Διότι, λέγει, υπάρχει καιρός για πόλεμο και καιρός για ειρήνη. Βλέπεις την παράταξη των αντίπαλων παθών, τον νόμο της σάρκας, ο οποίος αντιστρατεύεται τον νόμο του νου σου και σε αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας. Πρόσεξε την ποικιλόμορφη διάταξη της μάχης, πόσο μυριότροπη είναι η στρατηγική του αντιπάλου εναντίον της δικής σου πόλεως. Στέλνει κατασκόπους, εξαγοράζει προδότες, παραμονεύει στους δρόμους, στήνει καρτέρια και ενέδρες, προσεταιρίζεται συμμάχους, κατασκευάζει πολιορκητικές μηχανές, ετοιμάζει εναντίον σου σφενδονητές, τοξότες, στρατιώτες για μάχη σώμα με σώμα, ιππική δύναμη και όλα τα παρόμοια. Ασφαλώς δεν αγνοείς το βαθύτερο νόημα των όσων ειπώθηκαν, δηλαδή ποιος είναι ο προδότης, ποιος ο κατάσκοπος, ποιοι είναι αυτοί που στήνουν τις ενέδρες, ποιοι οι σφενδονητές, οι ακοντιστές και οι τοξότες, ποιοι είναι εκείνοι που πολεμούν εκ του σύνεγγυς και ποια είναι η ίλη των ιππέων, καθώς και ποια είναι τα μηχανήματα με τα οποία συγκλονίζεται το τείχος της ψυχής. Έχοντας, λοιπόν, στραμμένο το βλέμμα σε όλα αυτά, οφείλουμε και εμείς να εξοπλιζόμαστε, να επικαλούμαστε τους συμμάχους μας και να εξετάζουμε προσεκτικά όσους βρίσκονται υπό την εξουσία μας, μήπως τυχόν κάποιος συμμερίζεται τα φρονήματα των εχθρών. Πρέπει, επίσης, να προβλέπουμε τις ενέδρες στις διόδους, να προστατευόμαστε από τις βολές με ασπίδες, να αντιστεκόμαστε σε εκείνους που συμπλέκονται μαζί μας σώμα με σώμα, να αποκόπτουμε με τάφρους τη διάβαση των ιππέων που κινούνται εναντίον μας, και να ασφαλίζουμε τα τείχη με οχυρώματα και προτειχίσματα, ώστε να μην καταρρεύσουν από τις πολιορκητικές μηχανές.

Υπάρχει καιρός για να αγαπήσει κανείς και καιρός για να μισήσει· επομένως, καιρός για να αγαπηθεί και για να μισηθεί. Όλα όσα εποίησε είναι καλά στον καιρό τους. Γιατί, λοιπόν, μοχθείς; Τα πάντα είναι θαυμαστά, όλα όσα έγιναν είναι καλά στον καιρό τους. Μην αναφέρεις απλώς τη λύπη, αλλά δείξε μου την στον κατάλληλο καιρό της, και θα σου αποδείξω ότι είναι ανώτερη από την ηδονή και τον γέλωτα. Γι' αυτό και λέγει: είναι προτιμότερο να μεταβεί κανείς σε οίκο πένθους, παρά σε οίκο γέλωτος. Κανένα από αυτά δεν είναι καθ' εαυτό καλό, ούτε κακό· το να πεθάνει κανείς είναι προτιμότερο από το να γεννηθεί, όπως επί παραδείγματι στα γηρατειά. Διότι κανένα άλλο πράγμα δεν είναι καλό ανεξάρτητα από τον κατάλληλο καιρό του, έστω κι αν πρόκειται για την τροφή ή το ποτό.

«Καιρός πολέμου, και καιρός ειρήνης.» «Γιατί αποσιωπήσατε την ασέβεια και τρυγήσατε τις αδικίες της;» «Ο Κύριος μου δίνει γλώσσα παιδείας, για να γνωρίζω πότε πρέπει να αρθρώσω λόγο.» «Να τηρείς τον κατάλληλο καιρό, και να φυλάγεσαι από το κακό.» —«Μην κάνεις τον σοφό σε ακατάλληλη στιγμή.» —«Μην εμποδίσεις τον λόγο σε καιρό σωτηρίας.» «Ο σοφός άνθρωπος θα σιωπήσει μέχρι την κατάλληλη στιγμή. Από το στόμα του ανόητου θα αποδοκιμαστεί η παραβολή· διότι δεν πρόκειται να την πει στον κατάλληλο καιρό της.» «Να χαίρεστε με όσους χαίρονται, και να κλαίτε με όσους κλαίνε. Προσέχετε πώς πορεύεστε, όχι ως άσοφοι, αλλά ως σοφοί· εξαγοραζόμενοι τον καιρό, διότι οι ημέρες είναι πονηρές. Γι' αυτό μην γίνεστε άφρονες, αλλά να κατανοείτε ποιο είναι το θέλημα του Θεού.» «Να πορεύεστε με σοφία προς τους έξω, εξαγοραζόμενοι τον καιρό. Ο λόγος σας να είναι πάντοτε με χάρη, αρτυμένος με αλάτι, ώστε να γνωρίζετε πώς πρέπει να απαντάτε στον καθένα.» Είναι σφοδρός ο πόθος; Άδραξε αυτό που ποθείς. Όσο ο σίδηρος είναι θερμός, ας σκληρυνθεί στο ψυχρό, μήπως και παρεμβληθεί κάτι ενδιάμεσα και ανακόψει τον πόθο.

Ο μεγαλόφρων όμως και αληθινά ευγενής νέος, αφού άκουσε την περιττολογία και την ανόητη ικεσία του πατέρα του και αντιλήφθηκε τις μηχανορραφίες του σκολιού δράκοντα, πώς δηλαδή ετοίμασε παγίδα στα πόδια του εκ των δεξιών, μηχανευόμενος να λυγίσει τη θεοειδή ψυχή του και να τον εμποδίσει από το προκείμενο βραβείο, έθεσε προ οφθαλμών το πρόσταγμα του Δεσπότη Χριστού, ο οποίος είπε: «Δεν ήλθα να φέρω ειρήνη, αλλά μάχη και μάχαιρα· διότι ήλθα να διχάσω τον γιο εναντίον του πατέρα του και την κόρη εναντίον της μητέρας της», και τα εξής. Και ότι: «Όποιος αγαπά πατέρα ή μητέρα παραπάνω από εμένα, δεν είναι άξιός μου», και: «Όποιος με αρνηθεί μπροστά στους ανθρώπους, θα τον αρνηθώ κι εγώ μπροστά στον Πατέρα μου που είναι στους ουρανούς». Αφού τα αναλογίστηκε αυτά, δεσμεύοντας την ψυχή του με τον θείο φόβο και ενδυναμώνοντάς την με τον πόθο και τον θείο έρωτα, θυμήθηκε πολύ επίκαιρα εκείνη τη ρήση του Σολομώντα, που λέει: «Καιρός να αγαπήσεις και καιρός να μισήσεις, καιρός πολέμου και καιρός ειρήνης». Και πρώτα μεν, προσευχόμενος νοερά, είπε: «Ελέησόν με, Κύριε, ο Θεός, ελέησόν με, διότι σε εσένα εμπιστεύθηκε η ψυχή μου, και στη σκιά των πτερύγων σου θα ελπίσω μέχρι να παρέλθει η ανομία. Θα κράξω προς τον Ύψιστο Θεό, τον Θεό που με ευεργέτησε», και τα υπόλοιπα του ψαλμού.

Δηλαδή, κανένα από τα ορατά και ανθρώπινα πράγματα δεν διαρκεί αιώνια, αλλά όλα, με την κίνηση του χρόνου και την εναλλαγή των καιρών, υφίστανται διαδοχικά τη φθορά. Διότι 2-8. Καιρός να γεννήσει κανείς και καιρός να πεθάνει, καιρός να φυτέψει και καιρός να ξεριζώσει το φυτεμένο, καιρός να σκοτώσει και καιρός να θεραπεύσει, καιρός να γκρεμίσει και καιρός να οικοδομήσει, καιρός να κλάψει και καιρός να γελάσει, καιρός να θρηνήσει και καιρός να χορέψει, καιρός να πετάξει λίθους και καιρός να συγκεντρώσει λίθους, καιρός να εναγκαλιστεί και καιρός να απομακρυνθεί από τον εναγκαλισμό, καιρός να αναζητήσει και καιρός να χάσει, καιρός να φυλάξει και καιρός να πετάξει, καιρός να σκίσει και καιρός να ράψει, καιρός να σιωπά και καιρός να μιλά, καιρός να αγαπήσει και καιρός να μισήσει, καιρός πολέμου και καιρός ειρήνης.

Είναι προφανές ότι ολόκληρος ο βίος μας είναι γεμάτος από αντιθέσεις· γεννήσεις, και έπειτα θανάτους· φύτευση δέντρων, και έπειτα εκκοπή· θανατώσεις και θεραπείες· κατεδάφιση οικιών και ανοικοδόμησή τους· κλαυθμούς και γέλωτες· θρήνους και χορούς· ρίψη λίθων και συγκέντρωσή τους· και άλλοτε μεν κάποιος ενώθηκε με γυναίκα, άλλοτε δε χώρισε από αυτήν· και τη μια στιγμή αναζήτησε κάτι, ενώ την άλλη το έχασε· και τη μια το φύλαξε, ενώ την άλλη το απέρριψε· και άλλοτε μεν έσχισε, άλλοτε δε επιδιόρθωσε· σιώπησε, και έπειτα μίλησε· αγάπησε, και έπειτα μίσησε· και άλλοτε μεν πολέμησε, άλλοτε δε ειρήνευσε, καθώς τα πράγματα γρήγορα μεταβάλλονται από τα αισθητά αγαθά στα ομοίως αντίθετά τους. Λοιπόν, 9. Ποιο είναι το περίσσευμα εκείνου που εργάζεται σε όσα ο ίδιος μοχθεί;