Πατερικές αναφορές στο ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗΣ 5:1

Των Αθανασίου και Ευσεβίου. Αληθινά, κάθε θεοφιλής άνθρωπος πέφτει σε ακηδία και αδημονεί όσο διατρίβει στον θνητό βίο· αδημονεί, μάλιστα, και από φιλανθρωπία, βλέποντας το πλήθος εκείνων που χάνονται. Επειδή, λοιπόν, και ο Δαβίδ, βλέποντας την καταδυνάστευση και την τυραννία των δαιμόνων, είχε γεμίσει από ακηδία, για τον λόγο αυτό ικετεύει, ώστε, όταν εμφανιστεί ο Κύριος, να μας ελευθερώσει από τα χέρια εκείνων που μας ασκούν βία. Η δε φράση «από των περάτων της γης» σημαίνει ότι εκείνος αναπέμπει τις ικεσίες του υπέρ όλης της οικουμένης. Και όχι μόνο αυτό, αλλά και ότι παρουσιάζει ως πολύ μεγάλη την απόσταση ανάμεσα στην ουσία του Θεού και των ανθρώπων, σύμφωνα με τα λόγια του Εκκλησιαστή: «Ο Θεός βρίσκεται επάνω στον ουρανό, ενώ εσύ κάτω στη γη». Αν και ο Σύμμαχος αποδίδει το νόημα σαφέστερα λέγοντας «όταν αδημονεί», οι Εβδομήκοντα το εξέφρασαν πιο παραστατικά και εμφατικά με το «όταν πέφτει σε ακηδία». Διότι ο όρος «αδημονείν» χρησιμοποιείται και για τα μικρά πράγματα, ενώ το «ακηδιάν» αναφέρεται οπωσδήποτε στα μεγάλα, όταν πλέον κάποιος περικυκλώνεται από το πλήθος των κακών που υπάρχουν γύρω του, εξαντλείται απέναντί τους και τρόπον τινά απελπίζεται, απορρίπτοντας τα βουλεύματα του νου του, επειδή δεν είναι πλέον ικανός να τα υπομείνει.

Ή ίσως ταιριάζει να εννοήσουμε ως οίκο την Εκκλησία που οικοδομείται από τον Χριστό· όπως ακριβώς γράφει και ο Παύλος στην προς Τιμόθεον Επιστολή: «Για να γνωρίζεις πώς πρέπει να συμπεριφέρεται κανείς στον οίκο του Θεού, ο οποίος είναι η Εκκλησία του ζώντος Θεού». Ως εγκαινισμό δε της Εκκλησίας πρέπει να εκλάβουμε την ανακαίνιση του νου, η οποία συντελείται διά του Αγίου Πνεύματος στον καθένα από εκείνους που συγκροτούν το σώμα της Εκκλησίας του Χριστού. Η δε θεία και μουσική αρμονία δεν είναι αυτή που περιέχει κάποιους λόγους που ευφραίνουν την ακοή, αλλά εκείνους που καταστέλλουν και καταπραΰνουν τα πονηρά πνεύματα τα οποία ενοχλούν τις ευεπηρέαστες ψυχές. «Θα σε υψώσω, Κύριε, διότι με αντελήφθης, και δεν άφησες τους εχθρούς μου να χαρούν εις βάρος μου». Πώς αυτός που κατοικεί στα ύψη υψώνεται από εκείνους στους οποίους έλαχε η ταπεινή χώρα; Διότι, εάν ο Θεός βρίσκεται επάνω στον ουρανό, και εσύ κάτω στη γη, με ποιον τρόπο θα μπορούσες να υψώσεις τον Θεό; Τι άραγε θέλει να πει ο προφήτης με αυτή την εξαγγελία; Ή μήπως λέγεται ότι υψώνεται από εκείνους που δύνανται να έχουν μεγάλα και θεοπρεπή νοήματα περί αυτού, και ζουν προς δόξαν Θεού; Εκείνος, λοιπόν, που σπεύδει με επίγνωση προς τη μακαριότητα υψώνει τον Θεό· ενώ εκείνος που τρέπεται προς την αντίθετη κατεύθυνση, πράγμα που δεν είναι καν θεμιτό να ειπωθεί, όσο εξαρτάται από τον ίδιο, ταπεινώνει τον Θεό.

Εγώ μεν, λέει, είχα στραμμένη την προσοχή μου σε σένα, τον δικό μου Σωτήρα, και σε σένα ένωνα την ψυχή μου, και μελετούσα τους δικούς σου λόγους, ενώ βρισκόμουν σε φυγή και διέμενα στις ερήμους. Διότι δεν αμυνόμουν εναντίον εκείνων που με καταδίωκαν, ούτε, ενώ αφιέρωνα τον χρόνο μου σε εσένα, τον Θεό, ανέπεμπα προσευχές εναντίον των εχθρών μου· αλλά μόνο σε σένα είχα στραμμένη την προσοχή μου, όπως είπα. Εκείνοι όμως δεν έπαυαν να καταβάλλουν μάταιη προσπάθεια εναντίον της ψυχής μου· διότι μάταια την αναζητούσαν, αφού τους ήταν αδύνατο να τη βρουν επειδή είχε προσκολληθεί πίσω σου. Γι' αυτό, τα όσα τους περιμένουν αυτοί μεν δεν τα γνωρίζουν, αλλά το Άγιο Πνεύμα τα προφητεύει. Έπειτα, στη συνέχεια αυτών, αναφωνεί προφητικά λέγοντας: «Θα εισέλθουν στα κατώτατα της γης». Επειδή, δηλαδή, είχαν γήινο φρόνημα και έγιναν άνθρωποι των κατώτερων πραγμάτων, εύλογα θα υποστούν τις δίκαιες συνέπειες για όσα έπραξαν. Διότι εκείνος μεν που ενώθηκε με τον Θεό και η ψυχή του προσκολλήθηκε σε Αυτόν, θα έχει ελπίδες για τη Βασιλεία των Ουρανών· εκείνοι δε, που ακολούθησαν τον αντίθετο δρόμο και είχαν γήινο φρόνημα, αφού καταβιβαστούν στον λάκκο (όπως ονομάζεται αλλού), θα εισέλθουν στα κατώτατα της γης. Διότι, προς το παρόν, κάθε άνθρωπος που κατοικεί στην επιφάνεια της γης, λέγεται ότι κατοικεί μόνο στα κατώτερα μέρη, σύμφωνα με εκείνον που είπε: «Διότι ο Θεός βρίσκεται επάνω στον ουρανό, και εσύ κάτω στη γη.»

Διότι λέγει: «Αν μεν εκείνος ο άνθρωπος είναι ελλιπής ως προς τον νου, είναι επουράνιος· αν όμως είναι άρτιος, δεν είναι πλέον επουράνιος, αλλά γίνεται δοχείο του επουράνιου Θεού». Ανάμεσα σε αυτά τα λεγόμενα, τι θα έπρεπε να βδελυχθεί κανείς περισσότερο το ένα από το άλλο; Το να νομίζει ότι το θείο εμποδίζεται από την αρτιότητα, θεωρώντας ότι η σάρκα είναι πιο οικεία από τον νου για την ένωση με τη θεότητα; Ή το να πιστεύει ότι ο μεν Θεός είναι επουράνιος, αλλά εκείνος που δέχθηκε μέσα του τον ουράνιο Θεό δεν βρίσκεται εκεί όπου πιστεύεται ότι βρίσκεται ο Θεός, αλλά κάπου αλλού σε σχέση με τον ουράνιο και ότι ονομάζεται κάτι διαφορετικό από αυτό; «Διότι, αν», λέγει ο Απολινάριος, «είναι δοχείο του ουράνιου Θεού, και ο Θεός βρίσκεται επάνω στον ουρανό, όπως λέγει ο Εκκλησιαστής». Άρα, εκείνος που χώρεσε μέσα του τον Θεό είναι επουράνιος μαζί με Εκείνον που χωρέθηκε μέσα του, και κυριολεκτικά ονομάζεται έτσι αντί για χοϊκός. Ώστε, μέσα από όσα λέγει ο συγγραφέας, εάν βέβαια κατανοούσε τη λογική συνέπεια των δικών του λόγων, το δόγμα της αλήθειας τεκμηριώνεται με σαφήνεια, ενισχυόμενο από τη σοφία των εχθρών.

Οδός που να ανυψώνει την ανθρώπινη φύση στον ουρανό δεν υπάρχει καμία άλλη, παρά μόνον η φυγή και η απομάκρυνση από τα επίγεια κακά. Και κανένας άλλος τρόπος φυγής από τα κακά δεν μου φαίνεται να υπάρχει, παρά η ομοίωση με τον Θεό. Το να ομοιωθεί κανείς με τον Θεό σημαίνει να γίνει δίκαιος και όσιος και αγαθός, και τα παρόμοια· εάν κάποιος εντυπώσει ξεκάθαρα τα γνωρίσματα αυτών μέσα του, όσο αυτό είναι δυνατόν, θα μεταβεί χωρίς κόπο και αυτομάτως από τον επίγειο βίο προς τον ουράνιο χώρο. Διότι η απόσταση του θείου από το ανθρώπινο δεν είναι τοπική, ώστε να έχουμε ανάγκη από κάποια μηχανή και επινόηση για να μετοικίσουμε αυτό το βαρύ, ογκώδες και γήινο σαρκίο στην ασώματη και νοερή ζωή, αλλά, καθώς η αρετή είναι νοητώς χωρισμένη από το κακό, εναπόκειται αποκλειστικά στην προαίρεση του ανθρώπου να βρίσκεται σε εκείνο προς το οποίο θα έκλινε με την επιθυμία του. Επειδή, λοιπόν, δεν απαιτείται κανένας κόπος για να επιλέξει κανείς το αγαθό, και την επιλογή ακολουθεί η απόκτηση εκείνου που προτίμησε, σου είναι δυνατόν να βρεθείς αμέσως στον ουρανό, εφόσον δεχθείς τον Θεό στη διάνοιά σου. Διότι εάν, όπως λέγει ο Εκκλησιαστής, ο Θεός βρίσκεται άνω στον ουρανό, και εσύ προσκολλήθηκες στον Θεό, σύμφωνα με τον προφήτη, είναι απόλυτη ανάγκη αυτός που έχει ενωθεί με τον Θεό να βρίσκεται εκεί όπου είναι ο Θεός.

Την ίδια συμβουλή καταθέτει και ο Εκκλησιαστής στα δικά του λόγια: Μη βιαστείς να προφέρεις λόγο ενώπιον του Θεού· διότι ο Θεός βρίσκεται επάνω στον ουρανό, και εσύ κάτω στη γη· δείχνοντας, νομίζω, μέσω της απόστασης των στοιχείων μεταξύ τους, σε πόσο μεγάλο βαθμό η θεία φύση υπερέχει των γήινων λογισμών. Με αυτήν, λοιπόν, την τέτοια και τόσο μεγάλη πραγματικότητα, την οποία ούτε να δει μπορεί κανείς, ούτε να ακούσει, ούτε να συλλογιστεί, ο άνθρωπος, που λογίζεται ως ένα τίποτα ανάμεσα στα όντα, η στάχτη, το χορτάρι, η ματαιότητα, γίνεται οικείος, καθώς προσλαμβάνεται στην τάξη του υιού από τον Θεό των όλων. Τι μπορεί να βρεθεί ως επάξια ευχαριστία για αυτήν τη χάρη; Ποια φωνή, ποια διάνοια, ποια κίνηση της σκέψης, με την οποία θα ανυμνήσει το υπερβάλλον της χάριτος; Ο άνθρωπος υπερβαίνει την ίδια του τη φύση, γινόμενος αθάνατος από θνητός, και από φθαρτός άφθαρτος, και από εφήμερος αιώνιος, και εξ ολοκλήρου θεός από άνθρωπος. Διότι αυτός που αξιώθηκε να γίνει υιός του Θεού, θα φέρει οπωσδήποτε μέσα του το αξίωμα του Πατέρα, και γίνεται κληρονόμος όλων των πατρικών αγαθών· ω της μεγαλοδωρεάς του πλούσιου Δεσπότη! ω της πλατιάς παλάμης! ω του μεγάλου χεριού! πόσο σπουδαία είναι τα χαρίσματα των απόρρητων θησαυρών!

Είναι, επομένως, μάταιος εκείνος που ισχυρίζεται ότι είναι δυνατόν να γνωρίσει τη θεία ουσία μέσω της γνώσης που μάταια υπερηφανεύεται. Διότι ούτε ο άνθρωπος είναι τόσο σπουδαίος ώστε να εξισώσει την αντιληπτική του ικανότητα με τον Κύριο («Διότι ποιος ανάμεσα στις νεφέλες θα εξισωθεί με τον Κύριο;», λέει ο Δαβίδ), ούτε αυτό που αναζητείται είναι τόσο μικρό ώστε να μπορεί να περιληφθεί από τους συλλογισμούς της ανθρώπινης μικρότητας. Άκου τον Εκκλησιαστή που συμβουλεύει να μην ξεστομίσεις βιαστικά λόγο ενώπιον του Θεού, «διότι ο Θεός», λέει, «βρίσκεται πάνω στον ουρανό, ενώ εσύ βρίσκεσαι κάτω στη γη». Και αποδεικνύει, νομίζω, μέσω της συνάφειας, ή ορθότερα της απόστασης, αυτών των στοιχείων μεταξύ τους, πόσο υψηλότερη είναι η θεία φύση από την σύλληψη των ανθρώπινων λογισμών. Διότι, όσο πιο ψηλά βρίσκονται τα άστρα από το άγγιγμα των δακτύλων, τόσο περισσότερο, και μάλλον πολλαπλάσια, η φύση που υπερβαίνει κάθε νου υπέρκειται των γήινων λογισμών. Επομένως, έχοντας κατανοήσει πόσο μεγάλη είναι η διαφορά των φύσεων, ας παραμείνουμε με ησυχία μέσα στα δικά μας όρια. Διότι είναι ταυτόχρονα ασφαλέστερο και ευσεβέστερο να πιστεύουμε ότι η μεγαλοπρέπεια του Θεού υπερβαίνει κατά πολύ αυτό που μπορούμε να κατανοήσουμε, παρά, αφού περιορίσουμε τη δόξα Του με ορισμένες υποθέσεις, να νομίζουμε ότι δεν υπάρχει τίποτα ανώτερο από αυτό.

Διότι, όπως ακριβώς εκείνοι που περιγράφουν κάποιον άγνωστο μέσω ορισμένων γνωρισμάτων, λένε γι' αυτόν, εάν έτσι τύχει, ότι είναι ευπατρίδης και από καλή γενιά, λαμπρός λόγω του πλούτου του και περίβλεπτος στα αξιώματα, ότι ακμάζει η νεότητά του και ότι έχει τόσο υψηλό ανάστημα, και λέγοντας τέτοια πράγματα δεν φανέρωσαν τη φύση του περιγραφομένου, αλλά ορισμένα γνωρίσματα από αυτά που αναγνωρίζονται γύρω από αυτόν (διότι ούτε η ευγενής καταγωγή, ούτε ο μεγάλος πλούτος, ούτε η επιφάνεια του αξιώματος, ούτε η περίβλεπτη νεότητα ταυτίζονται με την ανθρώπινη φύση, αλλά το καθένα από αυτά παρατηρείται γύρω από το συγκεκριμένο πρόσωπο)· με τον ίδιο τρόπο και όλες οι εκφράσεις της Αγίας Γραφής, οι οποίες έχουν επινοηθεί για τη θεία δοξολογία, φανερώνουν κάτι από όσα δηλώνονται γύρω από τον Θεό, παρέχοντας η καθεμία τη δική της ιδιαίτερη σημασία. Μέσω αυτών διδασκόμαστε ή τη δύναμή Του, ή το ότι δεν επιδέχεται τίποτα το κατώτερο, ή το ότι δεν προέρχεται από κάποια αιτία, ή το ότι δεν υπόκειται στον περιορισμό κάποιου τέλους, ή το ότι κατέχει την εξουσία επί πάντων, ή γενικά διδασκόμαστε κάτι από όσα Τον αφορούν. Την ίδια την ουσία Του, όμως, επειδή ούτε σε διάνοια χωράει ούτε με λόγο εκφράζεται, την άφησε αδιερεύνητη, νομοθετώντας να τιμάται με τη σιωπή, εμποδίζοντας την έρευνα των βαθύτερων ζητημάτων και διδάσκοντας ότι δεν πρέπει να εκφέρει κανείς λόγο ενώπιον του προσώπου του Θεού.

Διότι δεν γνωρίζουν να πράττουν το κακό. Τέτοιοι είναι όσοι ακούν, δεν θα γνωρίσουν καν την κακία. Πώς άλλωστε; Όπως ακριβώς εκείνοι που τρέφονται σωστά δεν γνωρίζουν καν τι είναι η αρρώστια. Μη βιάζεσαι με το στόμα σου, και η καρδιά σου ας μη σπεύδει να εκφέρει λόγο ενώπιον του Θεού. Πάλι εδώ παραγγέλλει να μην υποσχόμαστε στον Θεό επιπόλαια ούτε στην τύχη.

Διότι ο Θεός βρίσκεται στον ουρανό και εσύ επάνω στη γη· για τον λόγο αυτόν ας είναι τα λόγια σου λίγα. Δηλαδή, θα έχει τη δύναμη να σε τιμωρήσει. Διότι, εάν συνομιλώντας με άνθρωπο πολλές φορές θα αμαρτήσεις, πόσο μάλλον με τον Θεό. Διότι το όνειρο εμφανίζεται μέσα στο πλήθος του πειρασμού και η φωνή του άφρονα μέσα στο πλήθος των λόγων. Εδώ εννοεί τη φαντασία· τα ψευδή πράγματα τα ονομάζει όνειρα, διότι είναι ενδεχόμενο και να ψευσθείς. Βλέπεις πόσα αναφέρει σχετικά με την υπόσχεση;

Τίτλος Ε΄. — Περί της αντιλογίας προς τον Θεό: και ότι δεν πρέπει να φέρνουμε αντιρρήσεις, ή να δικαιολογούμαστε ενώπιον του Θεού. «Θα μας καταλογιστεί ως ανομία, όταν λέμε πολλά λόγια ενώπιον του Κυρίου.» «Δεν είσαι άνθρωπος σαν κι εμένα, με τον οποίο μπορώ να αντιδικήσω, ώστε να προσέλθουμε μαζί σε κρίση.» «Γιατί εγώ να δικάζομαι ακόμη, νουθετούμενος και ελεγχόμενος από τον Κύριο, ενώ ακούω τέτοια πράγματα χωρίς να είμαι τίποτα; Και εγώ τι απόκριση να δώσω; Θα βάλω το χέρι στο στόμα μου· μία φορά μίλησα, αλλά δεν θα προσθέσω και δεύτερη.» «Μη γένοιτο σε εμένα να ασεβήσω εναντίον του Κυρίου, ή να διαταράξω το δίκαιο ενώπιον του Παντοκράτορα.» «Μη βιάζεσαι με το στόμα σου, και η καρδιά σου ας μη σπεύδει να βγάλει λόγο ενώπιον του Θεού.» «Μήπως θα πει το πλάσμα σε αυτόν που το έπλασε: Δεν με έπλασες εσύ; Ή το δημιούργημα στον δημιουργό: Δεν με έφτιαξες με σύνεση;» «Μήπως θα πει ο πηλός στον κεραμέα: Τι κάνεις; Γιατί δεν εργάζεσαι, μήπως δεν έχεις χέρια; Και μήπως θα αποκριθεί το πλάσμα σε αυτόν που το έπλασε; Ή αυτός που λέει στον πατέρα: Τι γέννησες; και στη μητέρα: Γιατί κοιλοπονάς;» «Σε αυτόν που δεν συλλογίστηκε πονηρά πράγματα εναντίον του Κυρίου, θα του δοθεί εκλεκτή χάρη πίστεως.» «Μη δικαιώνεις τον εαυτό σου ενώπιον του Κυρίου.» «Ω άνθρωπε, αλήθεια, εσύ ποιος είσαι που φέρνεις αντίρρηση στον Θεό; Μήπως θα πει το πλάσμα σε αυτόν που το έπλασε: Γιατί με έφτιαξες έτσι; Ή μήπως δεν έχει εξουσία ο κεραμέας πάνω στον πηλό, ώστε από το ίδιο φύραμα να φτιάξει άλλο σκεύος για τιμητική χρήση και άλλο για ατιμωτική;» «

«Εξαιτίας της αμαρτίας των χειλιών του πέφτει σε παγίδα ο αμαρτωλός.» «Από την πολυλογία δεν θα αποφύγεις την αμαρτία. —Αφαίρεσε από τον εαυτό σου το διεστραμμένο στόμα, και απομάκρυνε από εσένα τα άδικα χείλη. —Οι απαίδευτοι είναι ακράτητοι στη γλώσσα. Εάν ανασύρεις λόγια, θα προέλθει κρίση και μάχη.» «Όποιος απαντά σε κάτι πριν το ακούσει, τούτο είναι γι' αυτόν αφροσύνη και ντροπή.» «Μη βιάζεσαι να ανοίξεις το στόμα σου, και η καρδιά σου ας μη βιαστεί να προφέρει λόγο ενώπιον του Θεού.» «Ο άφρων πληθαίνει τα λόγια. —Μην επιμείνεις σε πονηρό λόγο.» «Τέντωσαν τη γλώσσα τους σαν τόξο.» «Εκείνος που φλυαρεί θα γίνει βδελυρός.» «Όπως το βέλος που έχει καρφωθεί σε σάρκινο μηρό, έτσι είναι ο λόγος στα σπλάχνα του ανόητου. —Ανελεήμων είναι εκείνος που δεν προσέχει τα λόγια του.» «Μη φιλονικείς με άνθρωπο φλύαρο, και μη σωρεύεις ξύλα στη φωτιά του. —Φοβερός μέσα στην πόλη είναι ο φλύαρος άνθρωπος.» «Γλίστρημα από το έδαφος, μάλλον παρά από τη γλώσσα.» Το χτύπημα του μαστιγίου προκαλεί μώλωπα, αλλά το χτύπημα της γλώσσας τσακίζει οστά. —Δέσε καλά το ασήμι και το χρυσάφι σου, και φτιάξε για τα λόγια σου ζυγαριά και σταθμά, και στο στόμα σου φτιάξε πόρτα και σύρτη· πρόσεχε μήπως τυχόν γλιστρήσεις εξαιτίας του, —Πολλοί έπεσαν από την κόψη του μαχαιριού, αλλά όχι τόσοι όσοι έπεσαν εξαιτίας της γλώσσας.» «Εάν κάποιος δεν σφάλλει στα λόγια, αυτός είναι τέλειος άνδρας, ικανός να χαλιναγωγήσει και ολόκληρο το σώμα.»

Δηλαδή, φύλαξε με πολλή προσοχή το διανοητικό σου μέρος, με το οποίο είσαι πλασμένος να διανύεις την οδό που οδηγεί από την αίσθηση προς τον νου, ο οποίος είναι κατοικητήριο του Θεού εν πνεύματι· και, αφού απαλλαγείς από τα πονηρά διανοήματα, να πλησιάζεις τον Θεό υπακούοντας πάντοτε στις άγιές Του εντολές. Η δική σου θυσία ας είναι ανώτερη από το σωματικό δώρο των αφρόνων προς τον Θεό, αποτελώντας πνεύμα συντετριμμένο, διότι οι άφρονες αγνοούν πώς να πράξουν το ευάρεστο στον Θεό. 1-2. Μη βιάζεσαι με το στόμα σου, και η καρδιά σου ας μη σπεύδει να προφέρει λόγο ενώπιον του Θεού, διότι ο Θεός βρίσκεται επάνω στον ουρανό και εσύ κάτω στη γη· για τον λόγο αυτόν, τα λόγια σου ας είναι λίγα· διότι το όνειρο έρχεται μέσα από το πλήθος του πειρασμού και η φωνή του άφρονα μέσα από το πλήθος των λόγων.