Πατερικές αναφορές στο ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗΣ 7:15

Αυτή η ταραχή δεν επεκτείνεται μόνο στη γνώση, αλλά και στις πράξεις· διότι υπάρχουν οδοί του ανθρώπου που φαίνονται να είναι ορθές, αλλά η κατάληξή τους οδηγεί στον πυθμένα του άδη. Και υπάρχει δίκαιος που χάνεται μέσα στη δικαιοσύνη του, και ασεβής που παραμένει μέσα στην κακία του.

Λέει, λοιπόν, ο μακάριος Λουκάς για τον Σωτήρα μας Χριστό: «Τους είπε δε και μία παραβολή για εκείνους που θεωρούσαν τους εαυτούς τους δίκαιους και εξουθένωναν τους άλλους.» Και ποια είναι η παραβολή; <Δύο άνθρωποι ανέβηκαν στο ιερό για να προσευχηθούν, κ.λπ.> (A f. 236 b, C f. 145, E f. 298) Διότι εδώ μας διδάσκει με ποιον τρόπο πρέπει να του απευθύνουμε τις ικεσίες μας, ώστε να μην αποδειχθεί χωρίς μισθό η πράξη για εκείνους που την ασκούν· και ώστε να μην προκαλέσει εναντίον του τον Θεό, τον χορηγό των άνωθεν χαρισμάτων, μέσα από εκείνα ακριβώς που κάποιος θα νόμιζε ότι θα ωφεληθεί· διότι είναι γραμμένο: «Υπάρχει δίκαιος που χάνεται μέσα στη δικαιοσύνη του.» Ιδού, λοιπόν, εδώ ο Φαρισαίος κατακρίνεται, επειδή δεν έκανε την προσευχή του με επίγνωση. Διότι, αναφορικά με τον εαυτό του, πολλά είναι τα αδικήματά του· πρώτον μεν, είναι φορτικός και ανόητος· διότι θαύμασε ο ίδιος τον εαυτό του, αν και το ιερό Κείμενο βροντοφωνάζει: «Ας σε επαινεί ο πλησίον, και όχι το δικό σου στόμα· ο ξένος, και όχι τα δικά σου χείλη.» Έπειτα, αγνόησε ότι το να είναι κανείς ανώτερος από τους κακούς, δεν τον καθιστά καθόλου και οπωσδήποτε αξιοθαύμαστο· ενώ το να αγαπά να αμιλλάται με εκείνους που συνηθίζουν να διαπρέπουν στην αρετή, αυτό καθιστά κάποιον λαμπρό και διαπρεπή, και τον συγκαταλέγει ανάμεσα σε εκείνους που δικαίως θαυμάζονται.—(A f. 239, E f. 298) Ο τελώνης, αντίθετα, στεκόταν μακριά· μην τολμώντας ούτε καν να υψώσει τα μάτια του ψηλά, αλλά με το γεμάτο ντροπή βλέμμα του φανέρωνε την έλλειψη παρρησίας της ψυχής του.

Οι Φαρισαίοι, λοιπόν, μεγάλωναν τα κρόσσια των ενδυμάτων τους και πλάταιναν τα φυλακτήριά τους, δηλαδή τα δελτάρια που κρέμονταν από το δεξί τους χέρι· όμως χλευάζονταν από τον Χριστό, επειδή το έκαναν αυτό ως αφορμή φιλοδοξίας και όχι για υπενθύμιση του νόμου. Είναι δυνατόν, επομένως, να παρανομεί κανείς με νομιμοφανή τρόπο, εάν δεν χρησιμοποιεί σωστά τον νόμο. Και αυτό, νομίζω, είναι εκείνο που είπε ο Σολομών: «υπάρχει δίκαιος που χάνεται μέσα στη δικαιοσύνη του.» Πρέπει, λοιπόν, να καταγράφεται η θεία εντολή στον νου και στην καρδιά· και καθιστώντας φανερή την ωφέλεια αυτού του πράγματος, ο θείος Δαβίδ είπε για κάθε δίκαιο: «Ο νόμος του Θεού του είναι στην καρδιά του, και δεν θα κλονιστούν τα βήματά του.» Διότι είναι, νομίζω, πάρα πολύ σαφές ότι, σε όποιον υπάρχει ο θείος νόμος στον νου, θα προστεθεί οπωσδήποτε και το να είναι καλά στερεωμένος, και το να εδραιώνεται με ασφάλεια στην αρετή. ΠΑΛΛ. Έτσι έχουν τα πράγματα. ΚΥΡ. Επομένως, η μακρά και αδιάκοπη μελέτη του νόμου κατευθύνει προς το ορθό, και αυτό είναι που αρέσει στον Θεό, αποδιώχνοντας τη λήθη σαν κάποια θολούρα και ομίχλη της ανθρώπινης διάνοιας. Και ο νομοθέτης δεν περιορίζεται σε αυτά, αλλά επινοώντας επιπλέον και κάτι καλύτερο, θέτει την ελπίδα για όλα τα πιο επιθυμητά αγαθά σαν κάποιο δέλεαρ για την προθυμία στην εκπλήρωση του καθήκοντος.

Επομένως, ό,τι παραβαίνει τον νόμο, ακόμη και αν φαίνεται ότι συγκαταλέγεται στα αγαθά, ευλόγως θα μπορούσε να θεωρηθεί ως μη απαλλαγμένο από σφάλμα· διότι «υπάρχει δίκαιος που χάνεται μέσα στη δικαιοσύνη του», σύμφωνα με το γεγραμμένο.

Σχετικά με την ομιλία, ώστε να μη βρεθεί τίποτε πίσω από την πλάτη κανενός ανθρώπου. Σε τέτοιο βαθμό, βέβαια, υπάρχει συμφωνία, ώστε να μη γνωρίζει κανείς την ομόνοια και τον σκοπό. Υπάρχει δίκαιος που χάνεται μέσα στη δικαιοσύνη του, και υπάρχει ασεβής που παραμένει στη ζωή μέσα στην κακία του. Πάλι, άλλη μία απορία και άγνοια: τον μεν δεν τον ωφέλησε η δικαιοσύνη, τον δε δεν τον κατέστρεψε η κακία.

Δηλαδή, κατανόησε: ποιος είναι αυτός που θα μπορέσει να προσδώσει ευταξία στα δημιουργήματα του Θεού, τα οποία καταδικάστηκαν στην αταξία της φθοράς εξαιτίας της αρχικής παράβασης του πρωτόπλαστου; Οπωσδήποτε εκείνος τον οποίο ο Θεός θα επαναφέρει, εφόσον το επιθυμεί και ο ίδιος, από την οδό της κακίας κατά τον καιρό της αγαθοεργίας του, ο οποίος είναι η παρούσα ζωή. Ζήσε, λοιπόν, μέσα στην αρετή που στολίζει τα πάντα και γεύσου την εμπειρικά στην παρούσα ζωή, η οποία έχει καταστεί ημέρα κακίας εξαιτίας της παράβασης της θείας εντολής. Και να γνωρίζεις καλά ότι ο Θεός έκανε την παρούσα ζωή να υπόκειται εξίσου στην αρετή και στην κακία, ανάλογα με τη χρήση που κάνει η προαίρεσή μας, ώστε να φανερώνεται ξεκάθαρα ποια είναι η διάθεση του καθενός, είτε αγαθή είτε αντίθετη, προκειμένου ο καταδικαζόμενος άνθρωπος να μην έχει καμία αιτίαση να προσάψει στη δικαιοκρισία του Θεού μετά την αναχώρησή του από την παρούσα ζωή και την παράστασή του στο φοβερό βήμα. Γι' αυτό λοιπόν 15-20: Τα πάντα είδα στις ημέρες της ματαιότητάς μου· υπάρχει δίκαιος που χάνεται μέσα στη δικαιοσύνη του, και υπάρχει ασεβής που παραμένει στην κακία του. Μη γίνεσαι υπερβολικά δίκαιος και μη σοφίζεσαι υπέρμετρα, μήπως και εκπλαγείς· μην ασεβήσεις υπερβολικά και μη γίνεσαι σκληρός, για να μην πεθάνεις πριν από την ώρα σου.

Δηλαδή, όλα αυτά τα κατανόησα κατά τις ημέρες της παρούσας ζωής μου, κατά τις οποίες κόπιασα μάταια για ανώφελα πράγματα. Και βρήκα δίκαιο να χάνεται, εκείνον που νομίζει ότι εργάζεται το δίκαιο υπερβάλλοντας στην αρετή, ο οποίος, ζητώντας να επιβάλει τη δική του δικαιοσύνη και μην υποτασσόμενος στη δικαιοσύνη του Θεού, φθείρει τη σάρκα του με μάταιες κακουχίες και καταστρέφει την ψυχή του εξαιτίας της υπερηφάνειας. Βρήκα όμως πάλι άλλον να μην τιμά τον Θεό με έργα δικαιοσύνης, αλλά να εμμένει στην κακία λόγω ελλείψεως της αρετής, και να μακροημερεύει με την παραχώρηση του Θεού, ώστε στη ζωή του να απολαύσει τα αγαθά του. Χειρότερος, λοιπόν, είναι εκείνος ακόμη και από τούτον. Γι' αυτό, μην είσαι δίκαιος πέρα από το μέτρο του δικαίου, ούτε να κατασοφίζεσαι τον εαυτό σου πέρα από τα όρια της σοφίας, ώστε να μην εκτραπείς από την ορθή κατάσταση και αποστατήσεις από τον Θεό. Μήτε, λοιπόν, να γίνεσαι δούλος στις επιθυμίες της σάρκας πέρα από τη φυσική ανάγκη, και εξαιτίας αυτού, αφού παραγνωρίσεις την κτίση θεωρώντας την ως θεό, να τη λατρεύσεις αντί για τον Κτίστη· μήτε πάλι να είσαι εντελώς άκαμπτος και ασυγκατάβατος, σε σημείο να μην ενδιαφέρεσαι καθόλου για το σώμα και να μην προνοείς για τη συντήρησή του, ώστε να μην πεθάνεις γρήγορα εξοντώνοντας τον εαυτό σου, εξαιτίας του ότι δεν φρόντισες για τη δούλη σάρκα.

Ποιο νόημα αναπτύσσει το «υπάρχει δίκαιος που καταστρέφεται στη δικαιοσύνη του, και υπάρχει ασεβής που παραμένει στην κακία του»; «Ο δίκαιος θα ανθίσει σαν τον φοίνικα και θα πληθυνθεί σαν τον κέδρο του Λιβάνου.» Μέσα από καθεμία από τις λέξεις διακηρύσσεται το κέρδος της δικαιοσύνης και η αφθονία και η ευημερία των αγαθών, δηλαδή διά του «θα ανθίσει» και διά του «θα πληθυνθεί». Αυτός ο δίκαιος, ακόμη κι αν μαστιγώνεται, ακόμη κι αν βασανίζεται, ακόμη κι αν υποφέρει τα πιο οδυνηρά μαρτύρια, ακόμη κι αν οδηγείται σε σφαγή, σε θάνατο, σε σταυρό, παρ' όλα αυτά ανθίζει σαν τον φοίνικα και πληθύνεται σαν τον κέδρο, βρίσκοντας απόλαυση πολλαπλάσια των κόπων και των παθημάτων του και τρυφώντας και ευημερώντας μέσα στα ανεκδιήγητα αγαθά.

Ποιος λοιπόν είναι ο δίκαιος που χάνεται μέσα στο δίκαιό του και με ποιον τρόπο χάνεται; Είναι φανερό ότι πρόκειται για εκείνον που σφετερίζεται και προσποιείται την ονομασία και το πρόσωπο του δικαίου, ενώ καταστρέφεται από την ίδια του τη ραδιουργία και την πανουργία. Διότι δεν είπε απλώς ότι χάνεται «στο δίκαιο» ή «στη δικαιοσύνη», αλλά «στο δικό του δίκαιο», δηλαδή σε αυτό που εκείνος μηχανεύτηκε ότι είναι δίκαιο, ενδυόμενος το πρόσωπο του δικαίου όχι με βάση το τι πραγματικά ήταν, αλλά με βάση τα όσα προσποιούνταν. Ένας τέτοιος δίκαιος λοιπόν, ακόμη κι αν όλοι τον υμνούν, ακόμη κι αν όλοι επικροτούν το δίκαιό του, μέσα στο ίδιο το προσωπείο της δικαιοσύνης του και του ονόματός του κατακρημνίζεται προς την έσχατη αδικία και απώλεια. Διότι ποια μεγαλύτερη κλοπή υπάρχει από το να κλέβει κανείς την προσωνυμία του δικαίου, ενώ είναι παραδομένος στα άδικα; Και τι πιο αναιδές από το να καυχιέται για τον έρωτά του προς την ωραιότερη των αρετών, η οποία διαπερνά όλες τις άλλες και συγκροτεί την εναρμόνια συμφωνία, απέναντι στην οποία είναι εχθρικός περισσότερο από οτιδήποτε άλλο; Άραγε λοιπόν ένας τέτοιος άνθρωπος δεν χάνεται δικαίως μέσα στο ίδιο του το δίκαιο, επιζητώντας να επιδεικνύει αυτά που δεν έχει, και ως προς αυτά με τα οποία βρίσκεται σε έχθρα, να εξαπατά τους άλλους με την προσποίηση, μηχανευόμενος ότι τα αγαπά, και, πριν από τους άλλους, να εξαπατά τον ίδιο του τον εαυτό, με τρόπο πολύ χειρότερο και πιο άθλιο;

Έπειτα «και υπάρχει ασεβής που παραμένει στην κακία του». Αυτός είναι ένας άλλος συλλογισμός και άλλη έννοια του Σολομώντα, που διαφοροποιείται από τα προηγούμενα. Διότι εκεί λέει ότι αυτός που θεωρεί τον εαυτό του δίκαιο, χωρίς να είναι, καταστρέφεται μέσα στην ίδια του τη μάταιη εντύπωση περί δικαιοσύνης και στη ραδιουργία. Εδώ όμως, γνωρίζοντας ότι στα ίδια παραπτώματα στα οποία έπεφτε εκείνος ο υποκριτικά δίκαιος εμπλέκεται και ο ασεβής, ωστόσο δεν ελέγχει την πονηρία και την αθεΐα του από αυτά, αλλά από την ίδια την εμμονή και την εξοικείωσή του με την ασέβεια, εξαιτίας των οποίων άλλωστε υπέστη την έσχατη καταδίκη και απώλεια. Διότι «εκείνος που δεν πιστεύει στον Υιό του Θεού», είπε η ενυπόστατη αλήθεια, «έχει ήδη κριθεί, επειδή δεν έχει πιστέψει στο όνομα του μονογενούς Υιού του Θεού». Είναι δε φανερό ότι η απιστία προς τον Υιό συνεπιφέρει την απιστία και προς τα ομοφυή και ομοούσια πρόσωπα, τον Πατέρα και το Πνεύμα, όπως ακριβώς και την πίστη συνηθίζει να ακολουθεί η πίστη. Λέει λοιπόν ο Σωτήρας ότι σε αυτόν που βλασφημεί κατά του Αγίου Πνεύματος, δηλαδή κατά κάποιας από τις υπερφυείς, ζωαρχικές και ομοφυείς υποστάσεις της παντοκρατορικής και δημιουργικής Θεότητας, σε αυτόν, έστω κι αν λόγω της αγάπης για τις αρετές φαίνεται να επικρατεί των παθών και να παραμένει ακατηγόρητος, σε καμία περίπτωση δεν θα συγχωρεθεί το αμάρτημα, ούτε στον παρόντα αιώνα ούτε στον μέλλοντα.