Πατερικές αναφορές στο ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗΣ 7:16

Αυτά αρκούν για τους πιστούς· μέχρις εδώ φθάνει η γνώση στους ανθρώπους· έως εδώ τα χερουβίμ σκεπάζουν με τα φτερά τους. Όποιος όμως ζητά περισσότερα από αυτά και θέλει να ερευνά, παρακούει εκείνον που λέει: «Μη σοφίζεσαι υπερβολικά, για να μην εκπλαγείς». Διότι εκείνα που έχουν παραδοθεί μέσω της πίστεως, δεν πρέπει να τα στοχαζόμαστε με την ανθρώπινη σοφία, αλλά με την ακοή της πίστεως. Διότι ποιος λόγος θα μπορέσει να ερμηνεύσει επάξια αυτά που ξεπερνούν την κτιστή φύση; Ή ποια ακοή μπορεί άραγε να κατανοήσει εκείνα που δεν επιτρέπεται στους ανθρώπους ούτε να ακούν ούτε να λαλούν; Γι' αυτά λοιπόν που άκουσε ο Παύλος, έτσι μίλησε· σχετικά δε με τον ίδιο τον Θεό είπε: «Πόσο ανεξιχνίαστες είναι οι οδοί του! Διότι ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου; Ή ποιος έγινε σύμβουλός του;» Ο Αβραάμ, για παράδειγμα, ούτε περιεργάστηκε ούτε ανέκρινε εκείνον που του μιλούσε, αλλά «πίστεψε, και τούτο λογίστηκε σε αυτόν ως δικαιοσύνη»· έτσι και ο Μωυσής ονομάστηκε πιστός θεράπων. Εάν όμως όσοι φρονούν τα δόγματα του Αρείου, επειδή στην κακότεχνη ψυχή τους δεν πρόκειται να εισέλθει η σοφία, δεν μπορούν να νοήσουν ούτε να πιστέψουν στην αδιαίρετη και Αγία Τριάδα, ας μην παρερμηνεύουν εξαιτίας τούτου την αλήθεια, ούτε εκείνα που οι ίδιοι δεν δύνανται να νοήσουν, ας ισχυρίζονται πως είναι αδύνατον και να υφίστανται.

Αυτά αρκούν στους πιστούς· μέχρις εδώ φθάνει η γνώση στους ανθρώπους· μέχρις εδώ τα Χερουβίμ σκεπάζουν με τις πτέρυγές τους. Εκείνος όμως που αναζητά περισσότερα από αυτά και επιθυμεί να ερευνά, παρακούει αυτόν που λέει: «Μη σοφίζεσαι περιττά, για να μην καταπλαγείς». Διότι αυτά που παραδόθηκαν μέσω της πίστης, δεν πρέπει να τα κατανοούμε με βάση την ανθρώπινη σοφία, αλλά με την ακοή της πίστης. Άλλωστε, ποιος λόγος θα μπορέσει να ερμηνεύσει επάξια όσα βρίσκονται πάνω από την κτιστή φύση; Ή ποια ακοή μπορεί γενικά να συλλάβει εκείνα τα οποία δεν επιτρέπεται στους ανθρώπους ούτε να ακούν ούτε να λαλούν; Γι' αυτά, λοιπόν, που άκουσε ο Παύλος, έτσι μίλησε· για τον ίδιο τον Θεό, όμως, είπε: «Πόσο ανεξιχνίαστες είναι οι οδοί Του! Διότι ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου; Ή ποιος έγινε σύμβουλός Του;». Ο Αβραάμ, εξάλλου, ούτε περιεργάστηκε ούτε ανέκρινε εκείνον που του μιλούσε, αλλά «πίστεψε, και τούτο λογίστηκε σε αυτόν ως δικαιοσύνη»· έτσι και ο Μωυσής ονομάστηκε πιστός θεράπων. Εάν, πάλι, εκείνοι που φρονούν τα δόγματα του Αρείου, επειδή στην κακότεχνη ψυχή τους δεν πρόκειται να εισέλθει η σοφία, δεν δύνανται να νοήσουν ούτε να πιστέψουν στην αδιαίρετη και Αγία Τριάδα, ας μην παρερμηνεύουν εξαιτίας τούτου την αλήθεια, και ας μην ισχυρίζονται για όσα οι ίδιοι δεν δύνανται να κατανοήσουν, ότι είναι αδύνατον και να υφίστανται.

Και πώς, ενώ φιλοσοφείς περί αγεννήτου και γεννητού, σαν να λησμόνησες τον εαυτό σου, παρέθεσες το: «Ο Πατέρας που με έστειλε είναι μεγαλύτερός μου»; Διότι θα έπρεπε μάλλον, παραμένοντας συνεπής με τον εαυτό σου, να πεις: «Ο αγέννητος που με έστειλε είναι μεγαλύτερός μου». Αλλά κάτι τέτοιο δεν είναι γεγραμμένο· γι' αυτό τον λόγο δεν ομιλείς ορθά. «Μη σοφίζεσαι πολλά, για να μην εκπλαγείς». Διότι δεν είσαι σοφότερος από τον Δανιήλ, ούτε βεβαίως από το Πνεύμα, το οποίο δίδαξε μεν τον όρο «Πατέρας», όχι όμως τον όρο «αγέννητος».

Και επειδή διαθέτει δικαιοσύνη, η οποία παραβάλλεται με τα υπερυψωμένα όρη, θα προσφέρει οπωσδήποτε στους μεν αγαθούς την πρέπουσα σε αυτούς διανομή των χαρισμάτων, στους δε πονηρούς την ισόρροπη τιμωρία. <Ανθρώπους και κτήνη θα σώσεις, Κύριε.> (A f. 188 b, C f. 75 b) Και εδώ υπάρχει κάτι παρόμοιο με τα λόγια του Παύλου· επειδή επρόκειτο να διηγηθεί τη σωτηρία των δύο λαών, οι οποίοι υποδηλώνονται μέσω των ανθρώπων και των κτηνών, νοώντας ως ανθρώπους όσους προέρχονται από τον Ισραήλ, επειδή κατηχούνται από τον νόμο και κατανοούν τα διαφέροντα, και ως κτήνη όσους προέρχονται από τα έθνη, ως περισσότερο άλογους. Διότι, αν και οι προερχόμενοι από τους Ιουδαίους διδάχθηκαν το μυστήριο μέσω του νόμου και των προφητών, εξέπεσαν· ενώ εκείνοι από τα έθνη, που ποτέ δεν είχαν ακούσει, προσλήφθηκαν. Εξαιτίας αυτού είπε ο Δαβίδ: «Τα κρίματά σου είναι άβυσσος πολλή», δηλαδή εντελώς ακατάληπτα και ανεξερεύνητα· διότι το να επιλέγει κανείς να περιεργάζεται όσα ξεπερνούν τον ανθρώπινο νου είναι επισφαλές και επιζήμιο. Έχει γραφτεί εξάλλου: «Μην αναζητάς όσα είναι βαθύτερα από σένα»· και πάλι: «Μη σοφίζεσαι περιττά, για να μην εκπλαγείς.» (B f. 123) Το υπέρτερο της γαληνότητας του Θεού και την απαράμιλλη υπεροχή της ημερότητάς Του μπορεί κανείς να διακρίνει πάλι και σε αυτό. Καταξιώνει, δηλαδή, να προσφέρει τη δική Του προστασία σε όλα τα δημιουργήματά Του, και όχι μόνο στους ανθρώπους, αλλά ακόμη και στα ίδια τα άλογα ζώα.

Όσον αφορά δε εκείνους που επιχειρούν υπέρμετρα πράγματα και περιπίπτουν σε ανεπανόρθωτους κινδύνους, θέλω να σας υπενθυμίσω να μην έχετε υψηλότερο φρόνημα από αυτό που πρέπει, αλλά το φρόνημά σας να αποβλέπει στη σωφροσύνη. Και πάλι αλλού λέει: μη γίνεσαι υπερβολικά δίκαιος και μην κάνεις τον υπερβολικά σοφό, μήπως και καταστραφείς. Διότι συνέβη αυτές τις ημέρες, κάποιοι αδελφοί, αφού εγκατέλειψαν τα κελιά τους, να παραδώσουν τους εαυτούς τους στην άβατη, άκαρπη και άνυδρη γη. Αν και νουθετήθηκαν πολλές φορές από τους πατέρες και τους αδελφούς δεν πείστηκαν, λέγοντας: «Εμείς αναχωρούμε για να ζήσουμε ως βοσκοί». Όταν δε προχώρησαν στα ενδότερα της ξηρότατης ερήμου, βλέποντας τους εαυτούς τους εγκλωβισμένους στην άβατη γη, άρχισαν να δυσφορούν πάρα πολύ. Και όταν άρχισαν να επιστρέφουν στις κατοικημένες περιοχές, δεν είχαν τη δύναμη να βγάλουν τους εαυτούς τους από την πλέον αφιλόξενη έρημο· διότι δεν ήταν εύκολο για όσους είχαν προχωρήσει στα ενδότερα. Καταπονημένοι λοιπόν σφοδρά από την ασιτία, τη δίψα και τον καύσωνα, κείτονταν απογοητευμένοι, χάνοντας κάθε ελπίδα για τη ζωή τους. Όμως, με κάποια οικονομία της θείας πρόνοιας, βρέθηκαν να ψυχορραγούν από κάποιους, οι οποίοι, αφού τους τοποθέτησαν στα υποζύγιά τους, τους μετέφεραν στις κατοικημένες περιοχές. Κάποιοι βέβαια ξεψύχησαν και τα σώματά τους κατασπαράχθηκαν από αρπακτικά πτηνά και θηρία, ενώ εκείνοι που διασώθηκαν παρέμειναν ασθενείς για αρκετό χρονικό διάστημα, και τελικά μέσω της πείρας έμαθαν να μην πράττουν τίποτα χωρίς συμβουλή.

Δηλαδή αυτού που φαίνεται ορθό, ενώ δεν είναι. Αποβλέποντας σε αυτό σε άλλο σημείο, λέει: «Μη γίνεσαι υπερβολικά δίκαιος, ούτε να σοφίζεσαι υπέρμετρα». Διότι το ίδιο πάθος υπάρχει και ως προς τη δικαιοσύνη και ως προς τη σοφία, ένας ζήλος περί την πράξη και τον λόγο, ο οποίος εκπίπτει από το καλό και την αρετή εξαιτίας της υπερβολής. Την οποία φθείρει εξίσου τόσο η έλλειψη όσο και η υπερβολή, όπως ακριβώς η πρόσθεση ή η αφαίρεση στον κανόνα.

Διότι πώς είναι δυνατόν να λέμε ότι κάτι υπάρχει αληθινά, στο οποίο δεν επιμαρτυρείται η κατεξοχήν ύπαρξη; Διότι είναι αναγκαίο, για όσα δεν ομολογείται η κυριολεκτική σημασία, να συντασσόμαστε με τις αντίθετες έννοιες των ονομάτων. Επειδή ό,τι δεν είναι κύριο είναι οπωσδήποτε άκυρο· ώστε ο ισχυρισμός της μη κατεξοχήν ύπαρξης να γίνεται απόδειξη της παντελούς ανυπαρξίας. Και φαίνεται πως ο Ευνόμιος, αποβλέποντας σε αυτήν, καινοτομεί εισάγοντας αυτά τα ονόματα στο δικό του δόγμα. Διότι δεν θα ισχυριστεί βέβαια κανείς ότι αυτός, εξαιτίας απειρίας, έχοντας ξεπέσει σε μια ανόητη αντίληψη, διακρίνει τοπικά το «άνω» από το κατώτερο, και, αφού παραχώρησε στον Πατέρα κάποια κορυφή σαν γήλοφο, εγκαθιδρύει τον Υιό στα χαμηλότερα. Διότι κανείς δεν είναι τόσο παιδί στη σκέψη, ώστε να συλλαμβάνει τοπική διαφορά προκειμένου για τη νοερή και ασώματη φύση. Διότι η τοποθέτηση στον χώρο είναι ίδιον των σωμάτων, ενώ ό,τι είναι εκ φύσεως νοερό και άυλο ομολογείται πως απέχει πολύ από την έννοια του τόπου. Ποια είναι λοιπόν η αιτία που ονομάζεται «ανώτατη» η ουσία μόνο του Πατέρα; Διότι δεν θα μπορούσε κανείς εύκολα να υποθέσει ότι εκείνος παρασύρεται σε αυτές τις εσφαλμένες αντιλήψεις από κάποια αμάθεια, αυτός που σε πολλά ζητήματα, μέσω των οποίων επιδεικνύεται, προσποιείται τον σοφό και, όπως το απαγορεύει η Θεία Γραφή, «σοφίζεται τα περισσά».

ΡΛΑ΄. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΠΙΣΚΟΠΟ ΛΑΜΠΕΤΙΟ. Πώς πρέπει να νοηθεί αυτό που είναι γραμμένο στον Εκκλησιαστή, «Μην γίνεσαι υπερβολικά δίκαιος». Όπως ακριβώς το μέτρο της σωματικής ομορφιάς είναι η συμμετρία των μελών, έτσι και ο ύψιστος όρος της ψυχικής ομορφιάς είναι η συμμετρία των αρετών. Διότι, αν οι ακρότητες εκπίπτουν σε κακία, όπως αποφάνθηκαν κάποιοι από τους σοφούς (επειδή, όταν κάποιος θέλει να είναι οικονόμος καταλήγει στη φιλαργυρία, και όταν θέλει να είναι μεγαλόψυχος στην ασωτία· γι' αυτό και όρισαν ότι οι αρετές είναι μεσότητες). Επειδή, δηλαδή, η ευσέβεια βρίσκεται στο μέσο της ασέβειας και της δυσσέβειας, εύλογα και ο σοφός προέτρεψε: «Μην γίνεσαι υπερβολικά δίκαιος». Αν μάλιστα προτρέπει και σε αυτό, εννοεί να μην γίνεσαι πικρός και αυστηρός δικαστής στα σφάλματα των πλησίον εις βάρος σου, αλλά να υπερβαίνεις το δίκαιο με την αγαθότητα, παρέχοντας συγχώρεση σε αυτούς που τα σφάλματά τους απέναντί σου είναι μεγαλύτερα από κάθε συγγνώμη.

320. Στον ίδιο. Πώς πρέπει να κατανοηθεί αυτό που είναι γραμμένο στον Εκκλησιαστή, «Μην είσαι υπερβολικά δίκαιος». Επειδή θέλησες να μάθεις πώς έχει ειπωθεί το «Μην είσαι υπερβολικά δίκαιος», νομίζω ότι επιδέχεται διπλή ερμηνεία· ή, να μην είσαι ακριβοδίκαιος, αλλά να το υπερβαίνεις αυτό με την αγαθότητα. Διότι δίκαιο είναι το να μην αδικείσαι· φιλοσοφημένο όμως είναι το να υπομένεις όταν αδικείσαι· ή, «Να βαδίζεις τη μέση οδό της αρετής». Διότι οι υπερβολές και οι ελλείψεις τους, απομακρύνοντας από την ορθή οδό, καταλήγουν σε αμαρτήματα. Ότι δε σε αυτό αποβλέπει η σοφότατη παραίνεση, το επιβεβαιώνει αυτό που ακολουθεί. Και μη σοφίζεσαι, λέει, περιττά πράγματα, για να μην καταπλαγείς.

Είναι, λοιπόν, πολύ ασύμφορη η θεωρητική ενασχόληση γύρω από αυτά τα ζητήματα. Διότι, μην κάνεις πολλούς συλλογισμούς, για να μην περιπέσεις σε σύγχυση· όπως αναφέρεται και αλλού, «η γνώση προκαλεί έπαρση». Πρέπει, επομένως, να τα προσεγγίζουμε αυτά με μέτρο και να τιμούμε τους ένδοξους λόγους του Κυρίου, οι οποίοι είναι άργυρος και χρυσός, και γλυκύτεροι από το μέλι και την κηρήθρα.

«Μη γίνεσαι υπερβολικά δίκαιος, ούτε να σοφίζεσαι υπέρμετρα, μήπως και εκπλαγείς». Βλέπεις τι λέει; «Μη γίνεσαι δίκαιος»· δηλαδή, μη ζητάς να κατανοήσεις όλη τη δικαιοσύνη του Θεού, ούτε να αναζητάς να βρεις με ακρίβεια το δίκαιο του Θεού· διότι δεν μπορείς. Το ότι εννοεί αυτό, το φανερώνει η συνέχεια. Να υποχωρείς ενώπιον του ακαταλήπτου· σπουδαία ανακάλυψη είναι η άγνοια, για να μη βγεις εκτός εαυτού· διότι ούτε πρόκειται να βρεις κάτι, και αυτό ακριβώς θα πάθεις.

Φοβάμαι μήπως υποστείς μομφές για τεκνοκτονία από τον Φιλάνθρωπο εξαιτίας και μόνο της συγκατάθεσής σου. Άνδρα μου, άκουσέ με, μην γίνεσαι υπερβολικά δίκαιος. Αυτή την παρακοή σου ο Θεός θα την επαινέσει. Εάν όμως ο Θεός αληθινά θέλει να προσφερθεί θυσία ο Ισαάκ, στέναξε πικρά, ικέτευσε, πέσε στα γόνατα και βρέξε με δάκρυα τα λόγια της ικεσίας σου.

Η οργή, για εμάς, θα περιορίζεται μέχρι την παύση των αμαρτημάτων. Διότι, λέγει, «οργίζεσθε και μην αμαρτάνετε». Και πρέπει να αποφεύγεται η απολύτως αυστηρή κρίση, καθώς ο Εκκλησιαστής συμβουλεύει: «Μη γίνεσαι υπερβολικά δίκαιος».

Το να συμπάσχει κανείς είναι αρκετό για παρηγοριά. Αρμόζει να ελεούμε τις συμφορές και όχι να τις μισούμε. Έχουμε μάθει, όντας άνθρωποι, να πάσχουμε ανθρώπινα. ΤΙΤΛΟΣ Βʹ. — Περί σύμμετρης καταστάσεως. «Το να τρώει κανείς πολύ μέλι δεν είναι καλό.» «Μη γίνεσαι υπερβολικά δίκαιος, και μη σοφίζεσαι υπέρμετρα, μήπως και καταπλαγείς· και μην ασεβείς πολύ. Και μη γίνεσαι σκληρός, για να μην πεθάνεις πριν από την ώρα σου.» «Μη σηκώνεις βάρος μεγαλύτερο από τις δυνάμεις σου.» «Μη γίνεστε πολλοί διδάσκαλοι, αδελφοί, γνωρίζοντας ότι θα λάβουμε αυστηρότερη κρίση. Διότι όλοι σφάλλουμε σε πολλά.» Κανείς ας μην είναι περισσότερο σοφός από όσο πρέπει, ούτε πιο νομιμόφρων από τον νόμο, ούτε πιο ευθύς από τον κανόνα, ούτε πιο υψηλός από την εντολή.

Νομίζω δε ότι σύμφωνα με αυτό το σκεπτικό έχει ειπωθεί και το «μη γίνεσαι υπερβολικά δίκαιος», επειδή ο δικαστής πρέπει, αποκλίνοντας λίγο από την απόλυτη αυστηρότητα του δικαίου, να ρέπει με ορθή κρίση προς τη φιλανθρωπία. Επειδή δε γνωρίζουμε ότι η ηθική αρετή σχετίζεται με τις λύπες και τις ηδονές, δεν πρέπει να αγνοούμε την πραγματική ηδονή· δεν εννοώ τη βέβηλη και άτιμη, την κτηνώδη και άλογη, αλλά την έλλογη που αρμόζει στον άνθρωπο τον πλασμένο κατ’ εικόνα Θεού, την τίμια και ιερή ηδονή, η οποία ακολουθεί αδιάσπαστα τον ενάρετο. Διότι, με το να έχει εγκατασταθεί πάνω από τις ηδονές και να έχει υψωθεί πάνω από τις λύπες, εκείνος που έχει φτάσει σε αυτήν ακριβώς την κατάσταση καρπώνεται κάποιες θαυμαστές και απολύτως σταθερές ηδονές.

Διότι πίστευε ότι ο Θεός δεν τέρπεται καθόλου με το αίμα· «μήπως θα φάει ο Θεός κρέας ταύρων ή θα πιει αίμα τράγων; Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως, απόδωσε στον Ύψιστο τις ευχές σου». Εάν δε είναι αληθώς ο Θεός αυτός που φανερώθηκε, κατανόησε, άνθρωπε, το θέλημα αυτού που φανερώθηκε. Ο Θεός δοκιμάζει τη διάθεσή σου απέναντι στο παιδί, θέλει να γνωρίσει πώς αισθάνεσαι για το γέννημά σου, αν αγαπάς τον υιό, αν διάκεισαι πατρικά, αν έχεις νικηθεί από τη φυσική πατρική στοργή. Θέλει επίσης να γίνεις στους Χαναναίους ένα καλό παράδειγμα φιλοτεκνίας. Επομένως, περιμένει όχι να υπακούσεις, αλλά μάλλον να φέρεις αντίρρηση για τη σφαγή του τέκνου, να δει λευκά μαλλιά να ξεριζώνονται, πικρά δάκρυα να ρέουν, και να φανείς μέσα από αυτά ότι αγαπάς το παιδί. Φοβάμαι μήπως υποστείς επικρίσεις ως πατέρας από τον Φιλάνθρωπο μόνο και μόνο για τη συγκατάθεσή σου. Άνθρωπε, άκουσέ με, «μη γίνεσαι υπερβολικά δίκαιος»· αυτήν την παρακοή σου ο Θεός θα την επαινέσει. Εάν όμως αληθινά ο Θεός θέλει να προσφερθεί ως θυσία ο Ισαάκ, στέναξε πικρά, ικέτευσε, πέσε στα γόνατα, ράντισε με δάκρυα τα λόγια της ικεσίας. Είναι αγαθός αυτός που ζητά τη θυσία, πολύ πιο φιλάνθρωπος από έναν πατέρα· θα αλλάξει την απόφαση, θα αλλάξει την κρίση. Δεν θα χανόταν ποτέ το ανθρώπινο γένος από τον κατακλυσμό, αν οι παρανομούντες λούζονταν με ικετευτικά δάκρυα· θα υπήρχαν ακόμα τα Σόδομα, αν με «στεναγμό καρδίας» εξιλέωναν τον Κριτή. Ελεεί τους παράνομους, πόσο μάλλον τον δίκαιο.

Και βέβαια υπάρχουν κάποιοι που αναζητούν με μεγαλύτερη επιμονή άλλα πράγματα εκτός από αυτά, δίνοντας την εντύπωση ότι είναι πιο θεοειδείς, αλλά εγώ λέω ότι είναι πιο άφρονες και πιο αλαζόνες. Ποια είναι αυτά; Μεγαλύτερη εγκράτεια από τους άλλους, χρήση τρίχινου ενδύματος, κάποια τοπική απομόνωση περισσότερο από όλους, κράτημα πέτρας στο στόμα, πλήθος γονυκλισιών· τα οποία έχουν απαγορευτεί από τους πατέρες να γίνονται μέσα σε αδελφότητα, καθώς προκαλούν πλήγματα αναμεταξύ τους, υποκρύπτουν υπερηφάνεια, γεννούν φθόνο και διαρρηγνύουν την ομόψυχη ενότητα. «Εκείνα λοιπόν που σου προστάχθηκαν», άφρονα, «αυτά να συλλογίζεσαι», όπως λέει η Σοφία, «και μην ζητάς», λέει, «από τον Κύριο ηγεμονία, ούτε από τον βασιλιά πρωτοκαθεδρία», και μην επιζητάς να γίνεις υπερβολικά δίκαιος, ούτε να σοφίζεσαι περιττά πράγματα. Αλλά να αρκείσαι σε αυτά που σου έχουν προσταχθεί και ανατεθεί, και να αυξάνεις και να διαπρέπεις σε εκείνα όπου το πνευματικό κέρδος είναι μεγάλο και δεν προκαλείται καμία έχθρα και μανία στην αδελφότητα, παρά μόνο χαρά και κοινός ζήλος, δηλαδή στο να μην γογγύζεις, στο να μην φθονείς, στην υπακοή, στο ταπεινό φρόνημα, στο να αποδέχεσαι και να ακολουθείς τα πάντα, τόσο εκείνα που σου δίνονται όσο και εκείνα που σου εντέλλονται σχετικά με τροφές, ποτά, ενδύματα, υποδήματα, διακονίες, αναγνώσεις, ψαλμωδίες, αποκρίσεις, εξόδους, οποιαδήποτε κι αν είναι αυτά και όποτε κι αν συμβαίνουν, ώστε μέσα από αυτά να διακρίνεσαι, να εκπέμπεις λάμψη και να πρωτεύεις ως φωστήρας, ως αστέρας, ως πνευματικός άρχοντας.

Κάποιος άλλος λοιπόν ούτε καν την πρεσβεία του έθνους δεν θα δεχόταν, αλλά θα φαινόταν πιο αδιάλλακτος από όσο έπρεπε και θα ύψωνε την υπεροψία του ψηλότερα από ό,τι απαιτούσε η περίσταση, και δεν θα σταματούσε την τιμωρία, προτού χορτάσει το θηρίο του θυμού του με σκυθικό αίμα. Για σένα όμως και αυτό είναι πρωτοφανές, το ότι δεν καταπάτησες τους πεσμένους ούτε έδιωξες τους ικέτες, αλλά, όπως ακριβώς όταν τους είδες να θρασύνονται και να επιδεικνύουν σκληροτράχηλη στάση σαν σιδερένιο νεύρο, έδειξες απέναντί τους το ανυποχώρητο, έτσι, όταν τους βρήκες να συστέλλονται και να αποβάλλουν το θράσος, σπλαχνίστηκες την τύχη τους. Και εφαρμόζοντας το μέτρο στα έργα σου, και θεωρώντας ορθό το απόφθεγμα του σοφού βασιλιά που νομοθέτησε με πολύ ωραίο τρόπο «μη γίνεσαι υπερβολικά δίκαιος», δεν τους επέβαλες όσα έπρεπε εκείνοι να πάθουν, αλλά έδειξες απέναντί τους όσα άρμοζε σε σένα να πράξεις. Διότι δεν είναι ούτε βασιλικό ούτε θεϊκό γνώρισμα να χορταίνει κανείς από την επιβολή τιμωρίας, αλλά είναι χαρακτηριστικό των Ερινύων και των δαιμόνων, και προσιδιάζει σε πονηρές φύσεις και δυνάμεις. Διότι δεν ακούς και από τις Γραφές ότι η θλίψη αποστέλλεται μέσω πονηρών αγγέλων και ότι ο ίδιος ο Θεός δεν θέλει τον θάνατο, ούτε τέρπεται με την απώλεια των ζώντων; Ο Δαβίδ, ο Ιεζεκιήλ και ο Σολομών μού τα μαρτυρούν αυτά.