Πατερικές αναφορές στο ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗΣ 7:29

Λέγοντας δε 〈εξέκλιναν,〉 έδειξε ότι από τη φύση τους έμαθαν να βαδίζουν ορθά, αλλά από κακή προαίρεση εξέκλιναν προς την πλάνη, σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί στον Εκκλησιαστή, ότι 〈ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο ευθύ, αλλά αυτός βρήκε για τον εαυτό του πολλούς λογισμούς.〉.

«Όλοι παρέκκλιναν», σαν μοσχάρια που παρασύρονται στα φαράγγια. «Μαζί εξαχρειώθηκαν», σαν τρύπια πιθάρια και ασκοί που έχουν ρήγματα και δεν χρησιμεύουν πλέον για τον σκοπό για τον οποίο κατασκευάστηκαν. Και όχι σταδιακά, αλλά «όλοι» ομού «μαζί εξαχρειώθηκαν», εγκλωβισμένοι ταυτόχρονα σε ένα δίχτυ ασέβειας. «Όλοι παρέκκλιναν». Εάν παρέκκλιναν, είναι φανερό ότι εκ φύσεως ήταν ευθείς· διότι ο Θεός, δημιουργώντας τον άνθρωπο, τον έκανε ευθύ και δεν υπάρχει κανένα κακό στη φύση.

Δεν θα σε πλησιάσουν κακά. Διότι η φύση της κακίας επέρχεται απ' έξω, ενώ η αρετή έχει την αφετηρία της από μέσα. Διότι ο Θεός δημιούργησε τον άνθρωπο ευθύ, ο οποίος, αναζητώντας πονηρούς λογισμούς, προσέλκυσε απ' έξω την κακία. Και μάστιγα δεν θα πλησιάσει στο σκήνωμά σου. Τους προτρέπει να έχουν θάρρος και τους διαβεβαιώνει ότι δεν θα υποστούν τίποτα το δυσάρεστο, στηριζόμενοι στην πίστη ότι αποστέλλεται άγγελος ως βοηθός σε όσους πιστεύουν στον Θεό.

Εφόσον λοιπόν αποδεικνύεται σαθρή η τέτοιου είδους σκέψη τους, είναι ανάγκη να λάμψει η αλήθεια της εκκλησιαστικής γνώσης: ότι το κακό δεν προέρχεται από τον Θεό ούτε υπάρχει μέσα στον Θεό, ούτε δημιουργήθηκε εξ αρχής, ούτε αποτελεί κάποια ουσία. Αντιθέτως, οι άνθρωποι, λόγω της στέρησης της αντίληψης του καλού, άρχισαν να επινοούν για τον εαυτό τους και να αναπλάθουν ανύπαρκτα πράγματα, και ό,τι επιθυμούσαν. Διότι, όπως ακριβώς κάποιος, όταν λάμπει ο ήλιος και όλη η γη καταυγάζεται από το φως του, αν κλείσει τα μάτια του, επινοεί σκοτάδι για τον εαυτό του ενώ δεν υπάρχει σκοτάδι, και στη συνέχεια περπατά παραπατώντας σαν να βρίσκεται στο σκοτάδι, πέφτοντας συχνά και καταλήγοντας σε γκρεμούς, νομίζοντας ότι δεν υπάρχει φως αλλά σκοτάδι —επειδή, ενώ νομίζει ότι βλέπει, δεν βλέπει απολύτως τίποτα— έτσι και η ψυχή των ανθρώπων, έχοντας κλείσει το μάτι με το οποίο μπορεί να βλέπει τον Θεό, επινόησε για τον εαυτό της τα κακά. Και κινούμενη μέσα σε αυτά, δεν γνωρίζει ότι, ενώ νομίζει πως κάνει κάτι, δεν κάνει τίποτα· διότι πλάθει τα ανύπαρκτα. Και δεν παρέμεινε τέτοια όπως δημιουργήθηκε, αλλά εμφανίζεται τέτοια όπως ακριβώς μόλυνε η ίδια τον εαυτό της. Διότι δημιουργήθηκε για να βλέπει τον Θεό και να φωτίζεται από Αυτόν, αυτή όμως, αντί για τον Θεό, αναζήτησε τα φθαρτά πράγματα και το σκοτάδι, όπως λέει κάπου γραπτώς και το Πνεύμα: «Ο Θεός δημιούργησε τον άνθρωπο ευθύ· αυτοί όμως αναζήτησαν πολλούς διαλογισμούς». Έτσι, λοιπόν, η εφεύρεση και η επινόηση της κακίας από τους ανθρώπους έγινε και πλάστηκε εξ αρχής με αυτόν τον τρόπο.

Διότι, όπως ακριβώς στο σώμα είναι αναγκαία η αποβολή του ξένου στοιχείου και η αναπλήρωση αυτού που λείπει, έτσι και στην ψυχή μας πρέπει αφενός να αποβάλλεται το ξένο στοιχείο, και αφετέρου να προσλαμβάνεται εκείνο που της αρμόζει σύμφωνα με τη φύση της. Επειδή ο Θεός εποίησε τον άνθρωπο ευθύ, και μας έπλασε για καλά έργα, ώστε να πορευθούμε μέσα σε αυτά.

Η φυτεία είναι καλή, αλλά ο καρπός, εξαιτίας της προαιρέσεως, είναι κακός· και για τον λόγο αυτόν ο φυτουργός είναι αναίτιος, ενώ η άμπελος θα κατακαεί στη φωτιά, επειδή φυτεύτηκε για καλό, αλλά καρποφόρησε για κακό από δική της προαίρεση. Διότι ο Θεός, σύμφωνα με τον Εκκλησιαστή, δημιούργησε τον άνθρωπο ευθύ, αλλά εκείνοι αναζήτησαν πολλούς διαλογισμούς. Επειδή είμαστε δικό Του ποίημα, πλασμένοι για να κάνουμε καλά έργα, όπως λέει ο Απόστολος. Επομένως, ο Κτίστης, επειδή είναι αγαθός, δημιούργησε με σκοπό τα αγαθά έργα· το δε κτίσμα, από δική του προαίρεση, στράφηκε προς την πονηρία. Φοβερό λοιπόν κακό, όπως έχει ειπωθεί, είναι η αμαρτία, αλλά όχι αθεράπευτο· είναι φοβερό για εκείνον που την κρατά, αλλά εύκολα θεραπεύσιμο για εκείνον που την αποβάλλει μέσω της μετάνοιας. Ας υποθέσουμε, για παράδειγμα, ότι κάποιος κρατά στο χέρι του φωτιά· για όσο διάστημα κρατά το αναμμένο κάρβουνο, οπωσδήποτε καίγεται.

ΚΑΤΗΧΗΣΗ Βʹ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΦΩΤΙΖΟΜΕΝΟΥΣ, Στα Ιεροσόλυμα, Περί μετανοίας και αφέσεως των αμαρτιών· και περί του Αντικειμένου· και ανάγνωση από τον προφήτη Ιεζεκιήλ: «Ζω εγώ, λέει ο Κύριος, και δεν επιθυμώ τον θάνατο του αμαρτωλού, αλλά να επιστρέψει και να ζήσει», και τα εξής. Αʹ. Φοβερό πράγμα είναι η αμαρτία, και βαρύτατη ασθένεια της ψυχής η παρανομία· αποκόπτει τα νεύρα της και γίνεται αιτία του αιώνιου πυρός· είναι κακό που προέρχεται από την ελεύθερη βούληση. Και το ότι αμαρτάνουμε από δική μας προαίρεση, το λέει κάπου σαφώς ο προφήτης: «Εγώ σε φύτεψα σαν άμπελο καρποφόρα, εντελώς γνήσια· πώς μετατράπηκες σε πικρία, άμπελος αλλότρια;» Η φύτευση είναι καλή, αλλά ο καρπός της είναι κακός από προαίρεση. Και γι' αυτό ο φυτουργός είναι αναίτιος, ενώ η άμπελος θα κατακαεί στη φωτιά· επειδή φυτεύτηκε για το αγαθό και καρποφόρησε για το κακό. «Διότι ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο ευθύ», σύμφωνα με τον Εκκλησιαστή, «και αυτοί αναζήτησαν πολλούς διαλογισμούς». Και ο Απόστολος λέει: «Διότι δικό του δημιούργημα είμαστε, αφού πλαστήκαμε για τα αγαθά έργα, τα οποία προετοίμασε ο Θεός, για να πορευθούμε μέσα σε αυτά».

Και, ω, των ανθρώπων που εμπλέκουν τον εαυτό τους σε πολλές μάταιες έριδες· διότι αληθώς μπορεί να λεχθεί εκείνος ο συνετός λόγος του Εκκλησιαστή, ο οποίος μας έχει παραδοθεί από το Άγιο Πνεύμα, ότι «αυτό εγνώρισε ο Εκκλησιαστής, ότι ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο συνετό και ευθύ, αυτοί όμως αναζήτησαν για τους εαυτούς τους πολλούς δρόμους». Διότι σε τι δεν πλανάται η διάνοιά τους; Καταρχάς, εάν εορτάζουν το Πάσχα τη δέκατη τέταρτη ημέρα, έχουν την υποχρέωση να λάβουν το πρόβατο από τη δέκατη ημέρα και να το φυλάξουν έως τη δέκατη τέταρτη, και έτσι η νηστεία δεν θα είναι πλέον μίας ημέρας αλλά πέντε: δηλαδή η δέκατη, η ενδέκατη, η δωδέκατη, η δέκατη τρίτη και η δέκατη τέταρτη. Εάν δε το Πάσχα θυσιαστεί προς το εσπέρας, η ίδια η δέκατη τέταρτη ημέρα, καθώς ξημερώνει, συμπληρώνει έξι ημέρες στη νηστεία, και πλέον δεν θα πρόκειται για νηστεία μίας ημέρας, και έτσι καταρρέει η επιδίωξή τους περί μίας ημέρας, αφού αυτή δεν είναι μία. Διότι τα πρωτότυπα είναι αλληλένδετα και οι ίδιοι έχουν υποστεί όχι μικρή ζημία ως προς την κατά Θεόν εργασία. Διότι έπρεπε ο Χριστός να θυσιαστεί κατά τη δέκατη τέταρτη ημέρα σύμφωνα με τον νόμο, ώστε να παύσει σε αυτούς το φως που τους φώτιζε σύμφωνα με τον νόμο, αφού ανέτειλε ο ήλιος και επισκίασε το φέγγος της σελήνης.

Και γενικά, είναι πολλή η φλυαρία των ανθρώπων, όπως έχει ειπωθεί: «Ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο απλό και ευθύ, αυτοί όμως επινόησαν για τον εαυτό τους πολλούς λογισμούς». Διότι, εάν, ενώ ομολογούμε απόλυτα ότι προσέλαβε ανθρώπινο νου, θεωρήσουμε ότι δέχθηκε στον εαυτό Του τα στοιχεία της δικής μας ελαττώσεως, τότε πολύ περισσότερο, ενώ ομολογούμε ότι προσέλαβε σάρκα, θα παραδεχθούμε ως προς αυτό το μέρος, με την ίδια λογική, ότι ελαττώθηκε στη σάρκα· πράγμα που μη γένοιτο. Όπως λοιπόν, ερχόμενος ο Λόγος, δεν ελαττώθηκε στη σάρκα, παρόλο που έφερε αληθινή σάρκα, έτσι ούτε και ως προς τον νου διανοήθηκε πράγματα που δεν αρμόζουν στη θεότητά Του. Απεναντίας, όσα ήταν εύλογα για την ανθρώπινη σάρκα, ψυχή και νου, αυτά εκτελούσε όταν ήρθε ο Κύριος, ώστε να μην διαταράξει τη συνέπεια της αληθινής ένσαρκης παρουσίας Του. Διότι ήταν εύλογα η πείνα και η δίψα, η κούραση και ο ύπνος, η οδοιπορία και η λύπη, το κλάμα και η εμβρίμηση. Αυτά δε, εφόσον συντελέστηκαν σε Αυτόν ακολουθώντας τη φυσική τάξη, φανέρωσαν εύλογα την αλήθεια της αληθινής ένσαρκης παρουσίας Του. 27. Διότι δεν έχει γραφτεί ότι επιθύμησε φαύλη επιθυμία. Αντιθέτως, επιθύμησε αγαθή επιθυμία λέγοντας: «Πολύ επιθύμησα να φάω αυτό το Πάσχα μαζί σας». Η επιθυμία όμως αυτή δεν πηγάζει από τη θεότητα, ούτε από μόνη τη σάρκα, ούτε από ψυχή στερημένη νου, αλλά προέρχεται από την τέλεια ενανθρώπηση σώματος, ψυχής, νου και καθετί που υπάρχει στη φύση του ανθρώπου.

Όμως ιδού, τούτο βρήκα, ότι ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο ευθύ, και αυτοί αναζήτησαν πονηρούς λογισμούς. Τι είναι ισάξιο αυτής της σοφίας; Τι είναι ορθότερο από αυτά τα δόγματα; Έπλασε τον άνθρωπο ευθύ *** *** και ότι δεν γνωρίζει τι πρόκειται να συμβεί.

Δεν είχαν σωματικό κάλυμμα, αλλά είχαν ένδυμα αφθαρσίας· διότι, όσο μέσω της υπακοής οικειώνονταν τον Θεό, τόσο περιβάλλονταν με το ένδυμα της αφθαρσίας. Επειδή όμως παρήκουσαν, απομακρύνθηκαν από τη χάρη που τους σκέπαζε. Απογυμνώθηκαν από την έκσταση και τη θεωρία προς τον Θεό· είδαν τη σωματική τους γύμνια· επιθύμησαν τις απολαύσεις του βίου· εισήχθησαν στον λιτό και ακτήμονα βίο· έρραψαν για τους εαυτούς τους φύλλα συκιάς και έφτιαξαν περιζώματα· αναζήτησαν πολλούς λογισμούς, και βρήκαν τον τραχύ, γεμάτο μέριμνες και οδυνηρό βίο. Διότι, «με τον ιδρώτα του προσώπου σου θα τρως τον άρτο σου. Καταραμένη θα είναι η γη στα έργα σου, αγκάθια και τριβόλους θα σου αναβλαστήσει, και στη γη θα επιστρέψεις». Απέκτησες γήινο φρόνημα, στη γη θα είναι η επιστροφή σου. Εξομοιώθηκες με τα ανόητα κτήνη· διότι, ενώ βρισκόσουν σε τιμή, δεν το κατανόησες.

Το κακό είναι διττό. Το ένα είναι αληθινά κακό, όπως η έκπτωση από τις φυσικές έξεις. «Διότι ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο ευθύ, αυτοί όμως αναζήτησαν πολλούς λογισμούς». Άλλο δε κακό ονομάζεται αυτό ως προς την αίσθηση, όπως οι θλίψεις κατά τους πειρασμούς· διότι το όνομα της κακίας είναι ομώνυμο. Σημαίνει δηλαδή δύο πράγματα: άλλοτε μεν σημαίνει τη στέρηση της αρετής, άλλοτε δε τη στέρηση της χαράς, δηλαδή αυτού που επιθυμούμε. Διότι η πορνεία δεν είναι τίποτε άλλο παρά στέρηση της σωφροσύνης και κακή χρήση· διότι, αντί να αγαπήσει και να σμίξει με το δικό του σκεύος, δηλαδή τη δική του γυναίκα, αγαπά και σμίγει με την ξένη. Η απιστία, αντί να πιστέψει και να αγαπήσει τον κατά φύση Θεό, πιστεύει σε αυτόν που δεν είναι Θεός. Αυτό λοιπόν είναι η κακία: το να μεταχειρίζεται κανείς το μη ον ως ον, το να μην αποδίδει στον καθένα τα δικά του· και δικά του για τον καθένα είναι αυτά που ορίζονται από τον Θεό. Ίδιον μεν του Θεού είναι η δόξα και η τιμή, που του ταιριάζει ως δημιουργό, ίδιον δε των κτισμάτων είναι το μέτρο το οποίο όρισε στον καθένα Εκείνος που του έδωσε το είναι. Εξαρτάται δε από εμάς είτε να χρησιμοποιήσουμε αυτά που μας δόθηκαν από τον Θεό για τον σκοπό που μας τα έδωσε, είτε εξαρτάται από εμάς να τα χρησιμοποιήσουμε όχι για τον σκοπό που μας τα έδωσε. Για παράδειγμα, μας έδωσε το επιθυμητικό μέρος της ψυχής, για να επιθυμούμε Αυτόν, το μόνο αγαθό. Εάν για τον σκοπό αυτό χρησιμοποιήσουμε την επιθυμία, είναι αρετή και καλό· εάν όμως αγαπήσουμε κάτι άλλο εκτός από Αυτόν, δεν είναι χρήση, αλλά παράχρηση. Διότι ακριβώς γι' αυτόν τον σκοπό μας έπλασε, για να μετέχουμε σε Αυτόν επιθυμώντας Τον.

Αδελφοί, ο χριστιανός είναι πίστη· εκείνος, λοιπόν, που προσέρχεται με πίστη θα κερδίσει πολλά, «εκείνος όμως που αμφιβάλλει μοιάζει με κύμα της θάλασσας που παρασύρεται και χτυπιέται από τον άνεμο», ο οποίος δεν πρόκειται να λάβει τίποτα· διότι όλοι οι άγιοι ευαρέστησαν τον Θεό μέσω της πίστεως. Ας αποδεχθούμε, λοιπόν, την παράδοση της Εκκλησίας με ευθύτητα καρδιάς και όχι με πολλούς λογισμούς· διότι ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο ευθύ, αυτοί όμως αναζήτησαν πολλούς λογισμούς. Ας μην καταδεχτούμε να μάθουμε νέα πίστη, σαν να έχει καταδικαστεί η παράδοση των αγίων Πατέρων· διότι λέει ο θείος απόστολος: «Εάν κάποιος σας κηρύττει διαφορετικό ευαγγέλιο από αυτό που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα.» Προσκυνούμε, λοιπόν, τις εικόνες, προσφέροντας την προσκύνηση όχι στην ύλη, αλλά μέσω αυτών στα πρόσωπα που εικονίζονται σε αυτές. «Διότι η τιμή προς την εικόνα αναβαίνει προς το πρωτότυπο», όπως λέει ο θείος Βασίλειος.

Εκείνος, λοιπόν, που σωφρονεί ενώπιον του Θεού με το να μην ακολασταίνει καθόλου ούτε καν στη σκέψη του, θα διασωθεί από τις παγίδες της, ενώ εκείνος που αποτυγχάνει στη σωφροσύνη θα δεσμευτεί στον αισχρό έρωτα για μια τέτοια γυναίκα. 27-VIII, 1. Ιδού αυτό βρήκα, είπε ο Εκκλησιαστής, εξετάζοντας ένα προς ένα τα πράγματα για να βρω τον λογισμό τον οποίο αναζήτησε η ψυχή μου και δεν τον βρήκα. Και έναν άνθρωπο ανάμεσα σε χίλιους βρήκα, αλλά γυναίκα ανάμεσα σε όλους αυτούς δεν βρήκα. Πλην ιδού αυτό βρήκα: ότι ο Θεός δημιούργησε τον άνθρωπο ευθύ, αυτοί όμως αναζήτησαν πολλούς λογισμούς. Ποιος γνωρίζει τους σοφούς; Και ποιος γνωρίζει την ερμηνεία του λόγου; Η σοφία του ανθρώπου φωτίζει το πρόσωπό του, και εκείνος που είναι αναιδής στο πρόσωπο θα μισηθεί.

Και αφού έγινε μοναχός, διηγούμενος τα της παιδικής του ηλικίας, φανέρωσε τη γνώση του και για αυτό στους μοναχούς της συνοδείας του, λέγοντας: «Μη νομίσετε ότι οι δαίμονες, οι οποίοι δεν γνωρίζουν τίποτα το αγαθό, ενήργησαν ώστε να καταδιωχθώ από πρόγνωση, σαν να γνώριζαν ότι επρόκειτο μετά από αυτά να ελεηθώ με την πίστη της αληθείας· αλλά το προείπαν αυτό βλέποντάς με και τότε να μισώ τα κακά —διότι ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο ευθύ—· γι' αυτόν τον λόγο, υποθέτοντας μήπως άραγε γίνω αργότερα θεοσεβής, με καταδίωξαν έμπρακτα μέσω του υπηρέτη τους». Αλλά αυτά βέβαια τα έλεγε αργότερα διηγούμενος ο μέγας Παχώμιος.

6. Αυτά, αφού έγινε μοναχός, ο ίδιος τα διηγήθηκε εξηγώντας τα σχετικά με τα παιδικά του χρόνια. Μεταξύ αυτών, έκανε γνωστό στους μοναχούς της συνοδείας του και το εξής: «Μη νομίσετε ότι από πρόγνωση οι δαίμονες, που δεν γνωρίζουν κανένα καλό, προκάλεσαν τον διωγμό μου, τάχα επειδή επρόκειτο αργότερα να προσέλθω στην πίστη της αλήθειας· αλλά βλέποντάς με και τότε να μισώ τα κακά —διότι ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο ευθύ— και εικάζοντας ότι στο μέλλον θα γίνω θεοσεβής έμπρακτα, με καταδίωξαν οι υπηρέτες τους.» 7. Μετά τον διωγμό, λοιπόν, βασίλευσε ο Μέγας Κωνσταντίνος, η απαρχή των χριστιανών Ρωμαίων αυτοκρατόρων. Αυτός, πολεμώντας εναντίον ενός τυράννου, διέταξε να συγκεντρωθούν πολλοί νεοσύλλεκτοι· ανάμεσα σε αυτούς συνελήφθη και ο ίδιος ο Παχώμιος, σε ηλικία περίπου είκοσι ετών. Κατά τον κατάπλου των νεοσυλλέκτων, οι στρατιώτες που τους φρουρούσαν αγκυροβόλησαν σε μια πόλη των Θηβών και εκεί τους φυλάκισαν. Όταν βράδιασε, κάποιοι ελεήμονες χριστιανοί, όταν το έμαθαν, τους έφεραν φαγητό, ποτό και άλλα χρειαζούμενα, επειδή βρίσκονταν σε δυσχερή θέση. Ο νεαρός Παχώμιος, ρωτώντας κάποιον γι' αυτούς: «Ποιοι είναι αυτοί που είναι τόσο εύσπλαχνοι;» έμαθε ότι είναι χριστιανοί και ότι συμπεριφέρονται με ελεημοσύνη προς τους ξένους και προς όλους. Και τότε ρώτησε πάλι, τι είναι ο χριστιανός.