Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΕΦΕΣΙΟΥΣ 2:12

Και ότι οι πολύθεοι ονομάζονται άθεοι, άκουσε τον απόστολο που γράφει προς τους Εφεσίους: «Εσείς άλλοτε τα έθνη, επειδή ήσασταν εκείνον τον καιρό χωρίς Χριστό, αποξενωμένοι από την πολιτεία του Ισραήλ, μη έχοντας ελπίδα και όντας άθεοι στον κόσμο». Και πώς είναι άθεοι οι Εφέσιοι; Από εδώ είδωλα, από εκεί αγάλματα, εκεί η νεωκόρος Άρτεμις, εκεί ο Δημήτριος ο αργυροκόπος που κατασκεύαζε αργυρούς ναούς της Αρτέμιδος· τόσο μεγάλο πλήθος θεών, και πώς οι Εφέσιοι είναι άθεοι; Αλλά γι' αυτό ακριβώς είναι άθεοι, επειδή, αφού ανέδειξαν πολλούς θεούς, εξέπεσαν από τον ένα. «Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός. Διαφθάρηκαν». Από τον πρώτο άφρονα η αφροσύνη πέρασε στους μαθητές του. Πρώτος άφρων είναι ο διάβολος, ο πρώτος σπορέας της αφροσύνης, ο πρώτος κήρυκας της πολυθεΐας: «Θα είστε σαν θεοί». Αυτός όμως που μιλά για πολλούς θεούς αρνήθηκε τον ένα. Άφρων είναι και ο λαός των Ιουδαίων —«Και λαός άφρων παρόξυνε το όνομα του Κυρίου»— λέγοντας για τον Χριστό: «Δεν είναι Θεός. Αυτός, αν ήταν προφήτης, θα γνώριζε ποια και τι λογής είναι η γυναίκα που τον αγγίζει, ότι είναι αμαρτωλή». Και αυτοί που δεν έλεγαν καν ότι είναι προφήτης, πώς θα μπορούσαν να τον πουν Θεό; «Κανείς δεν μπορεί να συγχωρεί αμαρτίες παρά μόνο ένας, ο Θεός», το οποίο σημαίνει: Εσύ δεν είσαι Θεός. Ο Χριστός όμως είπε: «Τι διαλογίζεστε στις καρδιές σας; Είπε ο άφρων», και τι είπε; «Ότι στην καρδιά του δεν υπάρχει Θεός». Διότι είναι παντού, αλλά στην καρδιά του άφρονος δεν υπάρχει.

Γι' αυτόν τον λόγο, αφού βρήκαν το Παιδίον, το προσκύνησαν προσφέροντας δώρα. Οι Μάγοι, το αποξενωμένο από τον Θεό και ξένο προς τις διαθήκες έθνος, αξιώθηκαν πρώτοι την προσκύνηση, διότι οι μαρτυρίες που προέρχονται από τους εχθρούς είναι πιο αξιόπιστες. Διότι, εάν οι Ιουδαίοι είχαν προσκυνήσει πρώτοι, θα εθεωρείτο ότι προβάλλουν με καύχηση τη δική τους συγγένεια· τώρα όμως, εκείνοι που δεν έχουν καμία απολύτως συγγενική σχέση, τον προσκυνούν ως Θεό, προκειμένου να κατακριθούν οι οικείοι, επειδή σταύρωσαν αυτόν τον οποίο οι αλλόφυλοι προσκύνησαν.

Ω Θεέ, λοιπόν, μας απώθησες. Απώθησες εκείνους που απομακρύνουν τον εαυτό τους από εσένα, κατ' αναλογίαν των αμαρτημάτων τους. Κατέρριψες τα συστήματα της πονηρίας μας, [ευεργετώντας μας μέσω της ασθένειας.] Οργίστηκες, όταν ήμασταν εκ φύσεως τέκνα οργής, μη έχοντας ελπίδα, και όντας άθεοι μέσα στον κόσμο. Μας σπλαχνίστηκες, όταν προέβαλες τον Μονογενή σου ως ιλαστήριο υπέρ των αμαρτιών μας, ώστε να βρούμε την απολύτρωση στο αίμα Του. Και αυτά δεν θα τα είχαμε κατανοήσει καθώς δεχόμαστε τις ευεργεσίες, εάν δεν μας είχες ποτίσει με Οίνο κατανύξεως.

Ότι πιστεύοντας στον Χριστό, πλησιάζουμε έτσι τον κατά φύση και αληθινό Θεό, και έχουμε απαλλαγεί από την πολυθεϊστική πλάνη, έχοντας εγκαταλείψει τη λατρεία της κτίσης, και καθιστώντας την προσκύνηση ελεύθερη από την καταδίκη γι' αυτό. Και βέβαια, προς εκείνους που έχουν κληθεί μέσω της πίστης στην επίγνωση της αλήθειας, ο σοφός Παύλος γράφει αφενός ότι: «Γι' αυτό να θυμάστε εσείς, τα έθνη κατά σάρκα, οι οποίοι αποκαλείστε ακροβυστία από τη λεγόμενη περιτομή που γίνεται χειροποίητα στη σάρκα, ότι ήσασταν εκείνον τον καιρό χωρίς Χριστό, αποξενωμένοι από την ελπίδα του Ισραήλ και ξένοι ως προς τις διαθήκες της επαγγελίας, μη έχοντας ελπίδα και όντας άθεοι μέσα στον κόσμο». Και αλλού πάλι λέει: «Αλλά τότε μεν, επειδή δεν γνωρίζατε τον Θεό, υποδουλωθήκατε σε εκείνους που εκ φύσεως δεν είναι θεοί, τώρα όμως που γνωρίσατε τον Θεό, ή μάλλον που γνωριστήκατε από τον Θεό, πώς επιστρέφετε πάλι στα ασθενικά και φτωχά στοιχεία, στα οποία θέλετε και πάλι από την αρχή να υποδουλωθείτε;» Εάν λοιπόν ήταν άθεοι όσοι ζούσαν χωρίς τον Χριστό, και πλέον γνώρισαν τον Θεό με το να αποδεχθούν την πίστη και να συγκατανεύσουν στα λόγια του Υιού: «Εκείνος που πιστεύει στον Υιό δεν κρίνεται, διότι έχει πιστέψει στο όνομα του μονογενούς Υιού του Θεού», πώς δεν θα νοούνταν ως Θεός; Και μάλιστα Θεός που δεν τιμάται με πλαστές και εξωτερικές ευφημίες από εμάς τους ίδιους και τους αγίους αγγέλους, αλλά για τον οποίο πιστεύεται ότι είναι ουσιωδώς αυτό ακριβώς που είναι, δηλαδή αληθινά Θεός και εκ Θεού κατά φύση;

Ότι δε το πλήθος αυτών που κάποτε λάτρευαν τα είδωλα γνώρισε και προσκύνησε τον Χριστό ως αληθινό Θεό, θα το μάθεις ευκολότερα από τον Παύλο που λέει τα εξής: «Γι' αυτό να θυμάστε ότι εσείς που άλλοτε ήσασταν εθνικοί, οι οποίοι αποκαλείστε ακροβυστία από τη λεγόμενη περιτομή που γίνεται με τα χέρια στη σάρκα, ότι ήσασταν εκείνο τον καιρό χωρίς Χριστό, αποξενωμένοι από την πολιτεία του Ισραήλ και ξένοι ως προς τις διαθήκες της επαγγελίας, μην έχοντας ελπίδα και όντας άθεοι μέσα στον κόσμο». Καταλαβαίνεις λοιπόν ότι τα έθνη, όντας χωρίς τον Χριστό, απείχαν από τον κατά φύση Θεό και είχαν στερηθεί την αλήθεια· διότι ήταν άθεα μέσα στον κόσμο. Αλλά επειδή γνώρισαν τον Υιό διαμέσου της πίστεως, βρέθηκαν μέσα σε αγαθή ελπίδα, και διέφυγαν και απέπλυναν το αίσχος της αθεΐας. Β. Σωστά τα λέγεις. Α. Άρα λοιπόν ο Υιός είναι αληθινά Θεός· διότι έτσι παραμένει ακατηγόρητο και ανόθευτο και εκείνο που πιστεύουμε, ότι δηλαδή έχουμε ανακαινισθεί μέσα μας διαμέσου του αγίου βαπτίσματος. Β. Και τι ακριβώς είναι αυτό; Διότι δεν το καταλαβαίνω καθόλου. Α. Δεν έχουμε γεννηθεί, φίλε μου, με την πνευματική γέννηση, διαμορφούμενοι σύμφωνα με τον Υιό και αναπλαθόμενοι διαμέσου του Πνεύματος προς το θείο και υπερκόσμιο κάλλος του, και δεν αναδεικνυόμαστε κοινωνοί της θείας φύσεως έχοντας λάβει τη μέθεξη του Υιού, ως Θεού; Β. Και βέβαια. Α. Πώς λοιπόν είναι πλέον κτιστός;

Πρέπει βεβαίως να παρατηρήσουμε πόσο αληθινός και ταυτόχρονα ασφαλής είναι ο λόγος, διότι δεν φαίνεται να συγχέει τα πράγματα, αλλά θέτει το καθένα στην οικεία και πρεπωδέστατη τάξη. Διότι δεν είπε: «Με γνωρίζουν τα δικά μου και γνωρίζω τα δικά μου», αλλά παρουσιάζει πρώτα τον εαυτό του να γνωρίζει τα δικά του πρόβατα, και έπειτα λέει ότι έτσι θα γνωριστεί από αυτά. Αν λάβουμε τη γνώση με την έννοια της επίγνωσης, όπως ακριβώς λέγαμε στην αρχή, κάπως έτσι θα το κατανοήσεις: Δεν τον γνωρίσαμε εμείς πρώτοι, αλλά αυτός μας γνώρισε πρώτος. Γι' αυτό και ο Παύλος, γράφοντας προς τους εξ εθνών, λέει κάτι τέτοιο: «Γι' αυτό να θυμάστε εσείς τα έθνη κατά σάρκα, οι οποίοι αποκαλείστε ακροβυστία από τη λεγόμενη περιτομή που γίνεται χειροποίητα στη σάρκα, ότι ήσασταν εκείνον τον καιρό χωρίς Χριστό, απαλλοτριωμένοι από την πολιτεία του Ισραήλ και ξένοι προς τις διαθήκες της επαγγελίας, μη έχοντας ελπίδα και όντας άθεοι στον κόσμο· τώρα όμως, εν Χριστώ Ιησού, εσείς που κάποτε ήσασταν μακριά βρεθήκατε κοντά με το αίμα του Χριστού». Διότι από άμετρη αγαθότητα ο Χριστός προσέφερε τον εαυτό του στα έθνη, και μας προγνώρισε μάλλον, παρά γνωρίστηκε από εμάς.

Ποια είναι λοιπόν η πρόφαση για την οποία τα λένε και τα υποστηρίζουν αυτά, και επαναπαύονται σε τόσο έωλα λόγια, θα το πω και πάλι. Έχουν έναν σκοπό: να αποδείξουν ότι ο Υιός είναι εντελώς ξένος και αλλότριος προς την ουσία του Πατρός. Διότι ότι λέγοντας αυτά λέμε την αλήθεια, θα το διαπιστώσουμε από τα επόμενα, τα οποία συνδέονται με τις προηγούμενες βλασφημίες του. Συνεχίζει λοιπόν λέγοντας τα εξής: «Αλλά όπως ακριβώς εμείς», λέει, «ενώ βρισκόμαστε εντός του, έχουμε την υπόστασή μας άμικτη προς αυτόν, με τον ίδιο τρόπο και ο Υιός, ενώ βρίσκεται εντός του Πατρός, έχει την ουσία του ξεχωριστή από τον αγέννητο Θεό». Τι λες, παράφρονα; Τόσο απροκάλυπτη έκανες τη βλασφημία κατά του Υιού; Άραγε θα πει κανείς ότι βιαζόμαστε να εξαπολύσουμε μια αβάσιμη συκοφαντία εναντίον της κεφαλής των θεομάχων; Διότι, ιδού, είναι σαφές ότι δεν του αποδίδουν απολύτως τίποτα περισσότερο από τα δημιουργήματα της γης και όσα ήλθαν στην ύπαρξη μέσω αυτού. Εγώ όμως, αν και δυσφορώ αφόρητα με όσα τόλμησαν να πουν οι άθλιοι, θα προσπαθήσω να αποδείξω το εξής, ακολουθώντας πάλι τον σκοπό της Θείας Γραφής: ότι επειδή ακριβώς αρνούνται τον Υιό, απαρνήθηκαν μαζί και τον Πατέρα, και κατά συνέπεια είναι άθεοι, μη έχοντας ελπίδα σε τούτο τον κόσμο, σύμφωνα με το γεγραμμένο.

Διότι, ομολογουμένως, για εκείνους που ιερουργούν το ευαγγέλιο του Χριστού, υπάρχουν πάρα πολλοί που αντιστέκονται και τρίζουν τα δόντια τους με ασέβεια. Αλλά, έστω κι αν είναι δριμύς ο φόβος και εγείρονται φοβερότατα τα κύματα από τις επιβουλές, καμία σημασία δεν έχει το να πάθουν κακό για τους αληθινούς μαθητές, εφόσον προχωρούν στην πραγμάτωση των κατορθωμάτων της αγάπης, και εννοώ τέτοιου είδους αγάπη, σαν αυτήν που μας υπέδειξε ο Σωτήρας, «ο οποίος, αντί της χαράς που βρισκόταν μπροστά του, υπέμεινε τον σταυρό, καταφρονώντας την ντροπή», για να κατορθώσει τη σωτηρία για όσους είχαν αμαρτήσει. Εάν όμως δεν είχε θελήσει να πάθει για εμάς, θα ήμασταν ακόμη νεκροί, υπηρέτες του διαβόλου, «μωροί και τυφλοί» και θα παραμέναμε στερημένοι από κάθε αγαθό, δούλοι της ηδονής και της αμαρτίας, «μην έχοντας ελπίδα και όντας άθεοι μέσα στον κόσμο». Τώρα όμως, ο Σωτήρας έθεσε για εμάς και αυτήν ακόμη τη ζωή του από αγάπη προς εμάς, και, επιδεικνύοντας μια ασύγκριτη φιλανθρωπία, μας ανέδειξε αξιοζήλευτους και τρισμακάριους, χωρίς να στερούμαστε απολύτως κανένα αγαθό.

Ματθ. 20, 1-16 Αποφεύγοντας την κενοδοξία ο Κύριος μιλάει σαν να πρόκειται για κάποιον άλλο «οικοδεσπότη», ενώ ο ίδιος είναι ο οικοδεσπότης και ο διανομέας της βασιλείας των ουρανών. Ως «ημέρα» ονομάζει ολόκληρο τον αιώνα, κατά τον οποίο σε διάφορες εποχές μετά την παράβαση του Αδάμ προσκαλεί ορισμένους δικαίους σε θεοσεβή εργασία, ορίζοντάς τους μισθό για τα έργα. Εκείνοι λοιπόν περί την πρώτη ώρα είναι οι της εποχής του Αδάμ και του Ενώχ, ενώ της «τρίτης» είναι οι της εποχής του Νώε και του Σημ και οι δίκαιοι που προήλθαν από αυτούς· διότι είναι η δεύτερη εποχή και η δεύτερη κλήση, οπότε υπήρχαν και διαφορετικές νομικές διατάξεις. Οι δε εργάτες που κλήθηκαν περί την «έκτη» είναι εκείνοι της εποχής του Αβραάμ, επί του οποίου δόθηκε και πάλι η νομοθεσία της περιτομής, και της «ενδέκατης» είναι εκείνοι κατά την παρουσία του Χριστού, για τους οποίους και μόνο λέγεται «τι κάνετε εδώ όλη την ημέρα αργοί;», διότι, μη έχοντας ελπίδα στον Κύριο, όντας άθεοι στον κόσμο και αργοί σε κάθε αγαθό έργο, μοιάζουν με εκείνους που «στέκονται στην αγορά» και δεν αντιλαμβάνονται απολύτως τίποτα, αλλά διανύουν τον βίο τους άσκοπα και μάταια. Αυτούς προτρέπει ο Κύριος λέγοντας: «Τι στέκεστε (λέγοντας έτσι) αργοί;». Προς αυτόν αποκρίνονται λέγοντας: «Κανείς δεν μας μίσθωσε»· διότι ούτε ο Μωυσής ούτε κάποιος από τους αγίους κήρυξε στα έθνη, παρά μόνο στον Ισραήλ. Όμως ο Κύριος εισάγει και αυτούς «στον αμπελώνα».

Διότι, με ποιον τρόπο θα βοσκήσει ο λύκος μαζί με το αρνί, και θα αναπαυθεί η πάρδαλη μαζί με το κατσίκι, και το μοσχάρι, το βόδι και το λιοντάρι θα φάνε μαζί άχυρα, και πότε ακριβώς θα γίνουν αυτά, και ποιοι είναι αυτοί που άλλοτε ήταν σκληροί και ανελέητοι, αλλά έπειτα θα γίνουν ήμεροι και πράοι, και πώς θα αναμειχθούν με τους ήμερους και τους ιερούς, βοσκώντας υπό την καθοδήγηση του ενός αρχιποίμενα των πάντων, το ξεκαθαρίζει λέγοντας: Και θα υπάρξει η ρίζα του Ιεσσαί. Και τι θα είναι αυτή και σε ποιους θα απευθύνεται; Ώστε να κυβερνήσει, λέει, τα έθνη, και να γίνει ελπίδα σε αυτούς που δεν έχουν ελπίδα, δηλαδή στα ίδια τα έθνη, προς τα οποία και ο σοφότατος Παύλος στέλνει επιστολή λέγοντας: «Γι' αυτό να θυμάστε εσείς τα έθνη, που ονομάζεστε ακροβυστία από τη λεγόμενη χειροποίητη περιτομή στη σάρκα, ότι κατά τον καιρό εκείνο ήσασταν χωρίς Χριστό, αποξενωμένοι από την πολιτεία του Ισραήλ και ξένοι ως προς τις διαθήκες, μη έχοντας ελπίδα για την επαγγελία και όντας άθεοι μέσα στον κόσμο. Τώρα όμως, εσείς που κάποτε ήσασταν μακριά, βρεθήκατε κοντά μέσω του αίματος του Χριστού». Αλλά, αν και ήταν χωρίς ελπίδα, και δεν είχαν Θεό στον κόσμο, διότι προσκύνησαν τα έργα των δικών τους χεριών, παρ' όλα αυτά κλήθηκαν μέσω της πίστης στην επίγνωση του Χριστού, και τέθηκαν υπό την εξουσία Του, και απέκτησαν ως Θεό τον εκ φύσεως και αληθινό Θεό, και έγιναν κοινωνοί της ελπίδας των αγίων. Και η ανάπαυσή Του, λέει, θα είναι τιμή.

Διότι είπε ότι θα σφραγιστεί το βιβλίο του νόμου, δηλαδή ολόκληρης της θεόπνευστης Γραφής, και η γνώση των θείων λογίων θα κρυφτεί από τον νου των Ιουδαίων· ώστε αυτός που γνωρίζει γράμματα να λέει: «Δεν μπορώ να διαβάσω, γιατί είναι σφραγισμένο», ενώ αυτός που δεν γνωρίζει να λέει: «Δεν ξέρω γράμματα». Αλλά το ότι θα κληθούν τα έθνη στην επίγνωση του Θεού και θα δεχθούν στον νου και την καρδιά τους το φως των ευαγγελικών κηρυγμάτων, και θα κατανοήσουν και τον ίδιο τον νόμο του Μωυσή, αν και κάποτε ήταν κωφοί και δεν άκουγαν, και ζούσαν σαν μέσα σε ομίχλη και σκοτάδι, δηλαδή σε αμάθεια και πλάνη, το καθιστά σαφές. Και λέει ότι αυτοί θα χαρούν, όχι για κάποια άλλα πράγματα αυτής της ζωής, αλλά για τον Κύριο, δηλαδή για τον Χριστό. Διότι, ενώ ήταν φτωχοί και δεν είχαν κανένα αγαθό στον νου τους, αλλά βρίσκονταν σε στέρηση κάθε αρετής και δεν είχαν ελπίδα (γιατί ήταν άθεοι μέσα στον κόσμο, σύμφωνα με το γεγραμμένο), θα γεμίσουν με ευφροσύνη.

Διότι έχουμε δικαιωθεί εν αυτώ, εφόσον με δίκαιη και ορθή κρίση καταργήθηκε η αμαρτία και εξοντώθηκε ο Σατανάς. Τι λοιπόν θα εργαστεί ο Χριστός, ο οποίος είναι η δικαιοσύνη, αφού κατοικήσει στην έρημο, το διατρανώνει λέγοντας: Και τα έργα της δικαιοσύνης θα είναι ειρήνη. Διότι «όταν ήλθε ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός», όπως λέει ο Παύλος, «ευαγγελίσθηκε ειρήνη σε εκείνους που ήταν μακριά και ειρήνη σε εκείνους που ήταν κοντά», δηλαδή στους Εθνικούς και στους Ιουδαίους· και η δικαιοσύνη στερέωσε ανάμεσά μας την ανάπαυση. Διότι, αφού ειρηνεύσαμε με τον Θεό και καταλύσαμε την έχθρα, βρισκόμαστε σε πόλεις αναπαύσεως και αιώνιας τρυφής. Και έχουμε εναποθέσει την πεποίθησή μας σε αυτόν εις τον αιώνα, και κατοικήσαμε στην πόλη της ειρήνης, δηλαδή στην Εκκλησία του ζώντος Θεού. Διότι σε αυτήν κατοικεί ο Χριστός, ο οποίος είναι η ειρήνη, και έχουμε αναπαυθεί μαζί με τον πλούτο. Διότι εμείς, που παλαιότερα βρισκόμασταν σε έλλειψη κάθε αγαθού πράγματος και κάθε αρετής, οι άθεοι μέσα στον κόσμο που δεν είχαμε ελπίδα, είμαστε ήδη πλούσιοι δια του Χριστού και θα γίνουμε ακόμη περισσότερο, έχοντας λάβει την πλουσιοπάροχη χορηγία των άνωθεν και παρά Θεού χαρισμάτων. <Η δε χάλαζα, εάν πέσει, δεν θα έλθει σε εσάς.>

Διότι μας απεγκλωβίζει από κάθε κακό και, απαλλάσσοντάς μας από τα δεσμά του θανάτου, μας ανυψώνει προς την ατελεύτητη ζωή. Υπόσχεται όμως και κάτι άλλο. Διότι τα έθνη, λέει, θα ελπίσουν στον βραχίονά μου. Και βεβαιώνει ακόμη ότι και τα νησιά θα τον προσμένουν. Διότι παλαιότερα το πλήθος των εθνών, όντας τυλιγμένο με άρρηκτα δεσμά, εννοώ τα δεσμά της αμαρτίας, και έχοντας υποταχθεί στις πλεονεξίες του παμπόνηρου και αρχέκακου δράκοντα, ήταν αιχμάλωτο και, ευρισκόμενο σε έσχατες ταλαιπωρίες, ήταν εντελώς αβοήθητο. Επειδή δεν υπήρχε κάποιος που να μπορεί να το απαλλάξει από μια τόσο πικρή και αναπόφευκτη συμφορά. Δεν υπήρχε κανείς να συντρίψει τον ζυγό της πλεονεξίας, αλλά βρίσκονταν, όπως είπα, στη μοίρα των αιχμαλώτων πολέμου, γυμνοί από κάθε ελπίδα που οδηγεί στη ζωή, και στερημένοι από κάθε αγαθό πράγμα. Επειδή εκείνοι που δεν γνώριζαν καθόλου τον εκ φύσεως και αληθινά Δεσπότη, ζούσαν φυσικά στον κόσμο άθεοι και χωρίς ελπίδα, σύμφωνα με τα λόγια του μακαρίου Παύλου.

Φτωχοί λοιπόν θα μπορούσαν να είναι, ή να εννοηθούν, εκείνοι που κάποτε έπασχαν από την έλλειψη κάθε αγαθού, μην έχοντας ελπίδα και όντας χωρίς Θεό στον κόσμο, σύμφωνα με όσα έχουν γραφεί. Αυτοί θα μπορούσαν να είναι εκείνοι που προέρχονται από τα έθνη, οι οποίοι πλούτισαν με την πίστη σε Αυτόν, έχοντας κερδίσει τον θείο και ουράνιο θησαυρό, δηλαδή το ευαγγελικό και σωτήριο κήρυγμα, μέσω του οποίου έγιναν και μέτοχοι της βασιλείας των ουρανών, και συμμέτοχοι με τους αγίους, κληρονόμοι αγαθών που υπερβαίνουν τον νου και τον λόγο. «Διότι μάτι δεν είδε, λέει, και αυτί δεν άκουσε, και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν, εκείνα που ετοίμασε ο Θεός για όσους τον αγαπούν.» Ή ίσως, με αυτά τα λόγια, δηλώνεται ότι έχει δωρηθεί και στους πτωχούς τω πνεύματι η άφθονη χορηγία των χαρισμάτων δια του Χριστού.

Και ποιον άραγε ονομάζει σε αυτά τα λόγια φτωχό και πένητα; Είναι προφανές ότι εννοεί τον λαό που προέρχεται από τα έθνη. Διότι έτσι τους αναφέρει και ο Σωτήρας, λέγοντας μέσω της φωνής του Ησαΐα: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό με έχρισε· με απέστειλε για να κηρύξω το ευαγγέλιο στους φτωχούς.» Διότι φτωχοί ήταν εκείνοι που πλανώνταν, μην έχοντας τον πλούτο των αρετών και στερημένοι από την αληθινή γνώση· και, όπως λέει ο μακάριος Παύλος, μη έχοντας ελπίδα και όντας άθεοι μέσα στον κόσμο.] <Και θα προσεύχονται γι' αυτόν διαπαντός.> (E f. 143 b. Κυρίλλου και Ευσεβίου.) Και ποιοι είναι αυτοί που προσεύχονται, παρά προφανώς εμείς που αποδεχθήκαμε την πίστη του; Διότι, υψώνοντας τις προσευχές προς τον Θεό, ζητούμε να μας δοθεί η χορηγία των αγαθών μέσω του Χριστού. <Ας είναι το όνομά του ευλογημένο.> (D f. 181, E f. 144, H f. 218 b) Διότι πού δεν υπάρχει ο Χριστός, ή ποιο έθνος δεν έχει τιμηθεί με τέτοια κλήση; <Πριν από τον ήλιο θα διαμείνει το όνομά του.> Πώς λοιπόν έλαβε αυτό που φαίνεται ότι κατέχει πάντοτε; [Πώς ή με ποιον τρόπο το προγνώρισε; Διότι το μυστήριο του Χριστού, λέει, υπάρχει πριν από την καταβολή του κόσμου· το οποίο, όπως γράφει ο πάνσοφος Παύλος, αποσιωπήθηκε σε χρόνους αιώνιους, αλλά φανερώθηκε στους έσχατους καιρούς του αιώνα.

Αφού λοιπόν εξήγησε ότι η είσπραξη πρέπει να γίνεται από τους ξένους, ο Χριστός είπε πάλι: «Άρα οι υιοί είναι ελεύθεροι. Για να μην τους σκανδαλίσουμε, όμως, πήγαινε στη θάλασσα, ρίξε αγκίστρι, και πάρε το πρώτο ψάρι που θα ανέβει· και ανοίγοντας το στόμα του θα βρεις έναν στατήρα. Πάρε τον και δώσε τον σε αυτούς αντί για εμένα και για εσένα». Αντιλαμβάνεσαι λοιπόν πώς πληρωνόταν το δίδραχμο για δύο πρόσωπα. Και ποιο είναι το μυστήριο, ή ποιο κάλλος της αλήθειας θα βρούμε κρυμμένο μέσα στη σκιά του νόμου; Διότι ο αληθινός στατήρας, η εικόνα του μεγάλου Βασιλέα, δηλαδή ο Υιός, ο χαρακτήρας και το απαύγασμα της ουσίας του Πατρός, παρέδωσε τον εαυτό Του για εμάς· και έκανε τη δική Του ψυχή αντάλλαγμα για τη ζωή όλων, όχι μόνο για να διασώσει τον Ισραήλ, ο οποίος φαινόταν να πλουτεί από τη γνώση του νόμου, αλλά για να απαλλάξει από την πλεονεξία του διαβόλου και το αμέτρητο πλήθος των εθνών, το οποίο «δεν είχε ελπίδα», όπως λέει ο Παύλος, και νοσούσε από την απουσία κάθε αγαθού. Επομένως, για δύο πρόσωπα δόθηκε ο θεϊκός και ουράνιος στατήρας. «Διότι δεν λυτρωθήκαμε με φθαρτά πράγματα, με ασήμι ή χρυσάφι, αλλά με το τίμιο αίμα του Χριστού, ως αμνού άμωμου και άσπιλου. Είμαστε, λοιπόν, οφειλέτες όχι στη σάρκα για να ζούμε κατά σάρκα, αλλά στον Χριστό που μας λύτρωσε και μας εξαγόρασε.»

ΑΛΛΟ. «Ας ευχαριστήσουμε δε τον Θεό», λέει, «ο οποίος πάντοτε μας κάνει να θριαμβεύουμε εν Χριστώ και φανερώνει δι' ημών την οσμή της γνώσεώς του σε κάθε τόπο, διότι είμαστε ευωδία Χριστού στον Θεό, ανάμεσα σε αυτούς που σώζονται και σε αυτούς που χάνονται». Επομένως, εάν μέσω των αγίων αποστόλων ο Θεός και Πατέρας καθιστά φανερή στον κόσμο την οσμή της γνώσεως του Χριστού, δηλαδή τον λόγο περί της επιγνώσεώς του, και όσοι τον αποδέχονται δεν πλανώνται πλέον, ούτε βέβαια θα συγκαταλεχθούν ανάμεσα στους άθεους και σε αυτούς που δεν έχουν ελπίδα, αλλά γνώρισαν τον Θεό, όπως λέει ο Παύλος, ή μάλλον γνωρίστηκαν από τον Θεό· άρα ο Χριστός είναι αληθινά Θεός, αυτός που απομάκρυνε τα έθνη από τους ψευδώνυμους θεούς, και αφού γνωρίστηκε από αυτά ως προς αυτό, τα αναγνώρισε πάλι ο ίδιος μέσω της πίστεως σε αυτόν. Και αυτός που υπάρχει αληθινά ως Θεός, πώς θα μπορούσε να είναι κτίσμα ή δημιούργημα;

Άλλο. «Γι' αυτό να θυμάστε ότι κάποτε εσείς, οι εθνικοί κατά σάρκα, οι οποίοι αποκαλείστε ακροβυστία από τη λεγόμενη περιτομή που γίνεται χειροποίητα στη σάρκα, ότι ήσασταν εκείνον τον καιρό χωρίς Χριστό, αποξενωμένοι από την πολιτεία του Ισραήλ και ξένοι προς τις διαθήκες της επαγγελίας, μη έχοντας ελπίδα και όντες άθεοι στον κόσμο.

Προς Θεσσαλονικείς 〈α΄〉, 〈κατ' αυτόν 〈ε΄〉〉, ενώ σε εμάς 〈η΄〉. Προς Θεσσαλονικείς 〈β΄〉, 〈κατ' αυτόν 〈ϛ΄〉〉, ενώ σε εμάς 〈θ΄〉. Της προς Εφεσίους, 〈κατ' αυτόν〉 〈ζ΄〉, ενώ σε εμάς 〈ε΄〉. 〈α΄〉 (〈λϛ΄〉). «Να θυμάστε ότι εσείς κάποτε, τα έθνη, οι οποίοι ονομάζεστε ακροβυστία από τη λεγόμενη περιτομή που γίνεται χειροποίητα στη σάρκα, ότι ήσασταν εκείνον τον καιρό χωρίς Χριστό, αποξενωμένοι από την πολιτεία του Ισραήλ και ξένοι προς τις διαθήκες της επαγγελίας, μην έχοντας ελπίδα και όντας άθεοι στον κόσμο· τώρα όμως, εν Χριστώ Ιησού, εσείς που κάποτε ήσασταν μακριά, βρεθήκατε κοντά διά του αίματός του. Διότι αυτός είναι η ειρήνη μας, ο οποίος έκανε και τα δύο ένα» και τα εξής. 〈β΄〉 (〈λζ΄〉). «Γι' αυτό λέγει: Έγειρε εσύ που κοιμάσαι και ανάστα από τους νεκρούς 〈και〉 θα σε φωτίσει ο Χριστός». 〈γ΄〉 (〈λη΄〉). «Γι' αυτόν τον λόγο θα εγκαταλείψει ο άνθρωπος τον πατέρα του και τη μητέρα και θα προσκολληθεί στη γυναίκα και θα γίνουν οι δύο μία σάρκα», εκτός από το «στη γυναίκα».

Από την Προς Εφεσίους επιστολή, η οποία είναι ⟨ζ⟩ κατά τον Μαρκίωνα, αλλά κατατάσσεται ⟨ε⟩ από τον απόστολο, παρατίθενται τα εξής: ⟨α⟩ ⟨και⟩ ⟨λϛ⟩ ⟨σχόλιο⟩. «Να θυμάστε ότι εσείς κάποτε οι εθνικοί, οι οποίοι ονομάζεστε ακροβυστία από τη λεγόμενη περιτομή που γίνεται χειροποίητα στη σάρκα, ότι ήσασταν εκείνον τον καιρό χωρίς Χριστό, αποξενωμένοι από την πολιτεία του Ισραήλ και ξένοι ως προς τις διαθήκες της επαγγελίας, μη έχοντας ελπίδα και όντας άθεοι στον κόσμο· τώρα όμως, εν Χριστώ Ιησού, εσείς που κάποτε ήσασταν μακριά, βρεθήκατε κοντά διά του αίματός του. Διότι αυτός είναι η ειρήνη μας, ο οποίος έκανε και τα δύο ένα» και τα εξής. ⟨α⟩ ⟨και⟩ ⟨λϛ⟩ ⟨έλεγχος⟩. Το «να θυμάστε» δηλώνει το είδος του χρόνου και ⟨το⟩ «οι οποίοι ονομάζεστε από τη λεγόμενη» δηλώνει τους τύπους των πραγμάτων, όπως και το «στη σάρκα», προκειμένου να δείξει ότι ο τύπος που βρίσκεται στη σάρκα αναμένει τον καιρό του Πνεύματος, ώστε να καταδείξει τα τελειότερα μέσα από τον τύπο. Διότι, χωρίς τον Χριστό, η ακροβυστία είχε αποξενωθεί από την πολιτεία του Ισραήλ, και όντας αποξενωμένη, ήταν ξένη προς την επαγγελία και τη διαθήκη, και όσοι προέρχονταν από αυτήν δεν είχαν ελπίδα, αλλά ήταν άθεοι στον κόσμο, όπως αποδεικνύεται από τα λόγια του αποστόλου.

Μετά δε την αναφορά στους αποστόλους, με απόλυτη συνέπεια προφητεύει την επιστροφή των άλλοτε πολυθεϊστικών εθνών στον Θεό των συμπάντων. Γι' αυτό στη συνέχεια αναφέρεται: 〈Αυτά λέει ο Κύριος, ο Θεός του Ισραήλ: Εκείνη την ημέρα θα έχει ο άνθρωπος την πεποίθησή του στον Δημιουργό του, και οι οφθαλμοί του θα προσβλέπουν στον Άγιο του Ισραήλ, και δεν θα στηρίζονται πλέον στους βωμούς ούτε στα έργα των χεριών τους, τα οποία κατασκεύασαν τα δάχτυλά τους, και δεν θα στρέφουν το βλέμμα τους στα δέντρα ούτε στα βδελύγματά τους〉. Διότι δεν θα δίνουν πλέον προσοχή στα άλση ούτε στα ψηλά 〈δέντρα〉, όπως έκαναν παλαιότερα, αλλά θα αναγνωρίσουν μόνο 〈τον Άγιο του Ισραήλ〉 εκείνοι που κάποτε ήταν «απαλλοτριωμένοι» από τη γνώση του Θεού «και ξένοι προς τις διαθήκες της επαγγελίας» 〈εκείνη την ημέρα〉, δηλαδή στον καθορισμένο χρόνο.

Γι' αυτό προσθέτει: 〈ποιος βρίσκεται πέρα από αυτόν〉, ή σύμφωνα με τον Σύμμαχο: 〈μετά τον οποίο δεν υπάρχει τίποτε παραπέρα〉. Και τούτο ήταν το 〈αποξενωμένο〉 και 〈μετέωρο έθνος και χωρίς ελπίδα〉, όπως λέει ο Απόστολος: «ήμασταν κάποτε χωρίς ελπίδα και άθεοι στον κόσμο». Και ο ίδιος ο προφήτης τον οποίο εξετάζουμε, προχωρώντας στα επόμενα, προφητεύει για εκείνους που είναι 〈χωρίς ελπίδα〉 λέγοντας: «και οι 〈απελπισμένοι〉 των ανθρώπων θα γεμίσουν από ευφροσύνη»· 〈προς ένα έθνος〉 λοιπόν 〈χωρίς ελπίδα αποστέλλονται〉 και 〈προς ένα έθνος καταπατημένο〉 από τον διάβολο και από κάθε δαιμονική ενέργεια.

Είναι δε αξιοθαύμαστο και εκπληκτικό το αποτέλεσμα της προφητείας, το πώς δηλαδή εκπληρώθηκε στις μέρες μας με τους ανώτατους βασιλείς να αξιώνονται της χάριτος του λουτρού, έπειτα, επειδή έκανε μνεία για έθνη και βασιλείς, με μεγάλη συνέπεια διδάσκει την προγενέστερη πόλη του Θεού να θεωρεί δικά της τέκνα όλους όσους από τα έθνη προσέρχονται στο θεοσεβές πολίτευμα. Γι' αυτό της λέει: «Σήκωσε ολόγυρα τα μάτια σου και δες συγκεντρωμένα τα τέκνα σου· ήλθαν όλοι οι υιοί σου από μακριά, και οι θυγατέρες σου θα σηκωθούν στους ώμους». Γι' αυτό όλοι όσοι από τα έθνη πίστεψαν στον Θεό διά του Χριστού έχουν λάβει την υπόσχεση να αναπαυθούν στους κόλπους του Αβραάμ, του Ισαάκ και του Ιακώβ, αφού τούτο δίδαξε ο ίδιος ο Σωτήρας. Και σε πολλά άλλα σημεία η Εκκλησία που προέρχεται από τα έθνη ονομάζεται θυγατέρα της Σιών και θυγατέρα της Ιερουσαλήμ. Επομένως, μητέρα της νέας Ιερουσαλήμ, η οποία συγκροτήθηκε από τα έθνη, ήταν εκείνη που παλαιότερα είχε εδραιωθεί στον προηγούμενο λαό, και δικά της τέκνα είμαστε όλοι εμείς. Γι' αυτό έχει λεχθεί: «ήλθαν όλοι οι υιοί σου από μακριά»· διότι βρισκόμασταν κάπου πολύ μακριά, «αποξενωμένοι από το πολίτευμα του Ισραήλ και ξένοι ως προς τις διαθήκες της επαγγελίας, μη έχοντας ελπίδα και όντας άθεοι μέσα στον κόσμο», αλλά «εσείς», λέει, «που κάποτε ήσασταν μακριά, βρεθήκατε κοντά».

Στη συνέχεια προσθέτει: «και θα έρθουν αλλογενείς για να ποιμάνουν τα πρόβατά σου», και την ποιμαντική επιστασία η προφητεία την υπόσχεται σε «αλλογενείς»· «και αλλόφυλοι γεωργοί και αμπελουργοί», λέει, «θα υπάρχουν για σένα· ξένοι» λοιπόν και «αλλογενείς ποιμαίνουν» τα «πρόβατα» του Θεού και τον αμπελώνα ή την εκκλησία την καλλιεργούν κάποιοι «ξένοι γεωργοί» και «αλλόφυλοι», οι οποίοι παλαιότερα ήταν ειδωλολάτρες και «αποξενωμένοι από τη διαθήκη του Θεού και ξένοι ως προς τις επαγγελίες, μη έχοντας ελπίδα και όντας άθεοι μέσα στον κόσμο». Έπειτα, απευθύνεται σε αυτούς τους ίδιους λέγοντας: «εσείς όμως θα ονομαστείτε ιερείς του Κυρίου, λειτουργοί του Θεού σας· και ποιοι είστε εσείς», παρά οι «γεωργοί» και οι «αμπελουργοί» και οι ποιμένες της εκκλησίας; Και αυτοί οι ίδιοι «θα καταναλώσουν» τη «δύναμη» των «εθνών», ή σύμφωνα με τον Ακύλα: «την αφθονία των εθνών θα φάτε»· διότι καμία τέτοια τροφή δεν είναι τόσο κατάλληλη για τους «ιερείς» του Θεού και για τους ποιμένες και τους «αμπελουργούς» και τους «γεωργούς» της εκκλησίας, όσο η «δύναμη» των «εθνών» που σώζονται μέσω αυτών. Θα κατανοήσεις δε τη «δύναμη» των «εθνών», αναλογιζόμενος τους μάρτυρες του Θεού σε όλη την οικουμένη και την ισχυρή και ακαταμάχητη υπομονή εκείνων σε όλα τα έθνη «που αγωνίζονται υπέρ της αλήθειας», αλλά «και για τον πλούτο», λέει, «θα θαυμαστείτε».

Περιπλανήθηκαν στην έρημο και σε άνυδρο τόπο, δρόμο προς πόλη κατοικίας δεν βρήκαν· πεινώντας και διψώντας, η ψυχή τους εξαντλήθηκε μέσα τους. Εμείς, βέβαια, που πριν από τη θεοσέβεια προς τον Σωτήρα μας περιπλανώμασταν παλαιότερα σε μια άκαρπη, άνυδρη και άγονη ζωή, όταν ήμασταν έθνη χωρίς λογική, παρασυρόμενοι προς τα άφωνα είδωλα, εμείς που δεν είχαμε βρει ποτέ δρόμο προς πόλη κατοικίας· όταν ήμασταν αποξενωμένοι από την πολιτεία του Ισραήλ, μη έχοντας ελπίδα και όντες άθεοι μέσα στον κόσμο· εμείς οι άλλοτε μισητοί, που η ψυχή μας εξαντλούνταν από την πείνα και τη δίψα, εξαιτίας του ότι είχαμε στερηθεί τη λογική και επουράνια τροφή και το πνευματικό ποτό, σύμφωνα με το γραφικό: «Θα εξαποστείλω όχι πείνα για άρτο, ούτε δίψα για ύδωρ, αλλά πείνα για να ακούσουν τον λόγο του Κυρίου».

Αλλά σε εμάς, που εκλαμβάνουμε αυτή την προφητεία και τη θεωρούμε ολοφάνερα εκπληρωμένη, δεν θα προκαλέσει κανένα απολύτως πρόσκομμα τίποτα από όσα λέγονται στον ψαλμό από το πρόσωπο του Χριστού, ο οποίος κατέστη κεφαλή της Εκκλησίας των εθνών· διότι ήμασταν, ήμασταν πράγματι αποξενωμένοι από την πολιτεία του Ισραήλ και ξένοι προς τις διαθήκες της επαγγελίας, και γι' αυτόν τον λόγο ανάξιοι της γνώσης του λόγου του Θεού. Αλλά τώρα, αφού γνωρίσαμε τον Θεό, ή μάλλον αφού γνωριστήκαμε από Αυτόν, εμείς που κάποτε βρισκόμασταν μακριά ήρθαμε κοντά, και γίναμε δούλοι σε Εκείνον που παλαιότερα δεν μας γνώριζε, και στο άκουσμα του ωτός Τον υπακούσαμε, αποδεχόμενοι τον λόγο της Καινής Διαθήκης Του, την οποία σύναψε με εμάς.

Αλλά ας αναβλέψουμε προς τα ουράνια θαύματα. Διότι, ιδού, δεν μας ευαγγελίζονται αυτήν τη χαρά μόνο προφήτες και άγγελοι, αλλά και οι ουρανοί, διά των δικών τους θαυμάτων, διακηρύσσουν τη δόξα του Ευαγγελίου. Από τον Ιούδα ανατέλλει για εμάς ο Χριστός, όπως λέει ο απόστολος, αλλά ο Ιουδαίος δεν καταυγάζεται από Εκείνον που ανέτειλε. Οι μάγοι ήταν ξένοι προς τις διαθήκες της επαγγελίας και αλλότριοι προς την ευλογία των πατέρων, αλλά προλαβαίνουν στη γνώση τον ισραηλιτικό λαό, αφού αναγνώρισαν τον ουράνιο φωστήρα και δεν αγνόησαν τον Βασιλέα μέσα στο σπήλαιο. Εκείνοι προσφέρουν δώρα, τούτοι επιβουλεύονται. Εκείνοι προσκυνούν, τούτοι διώκουν. Εκείνοι, βρίσκοντας Αυτόν που αναζητούσαν, χαίρονται, ενώ τούτοι ταράσσονται με τη γέννηση Εκείνου που προαναγγέλθηκε. Διότι, αναφέρει, όταν οι μάγοι είδαν τον αστέρα πάνω από τον τόπο όπου βρισκόταν το Παιδίον, χάρηκαν με πάρα πολύ μεγάλη χαρά.

Εκείνος όμως που έχει παχυλή διάνοια και βλέπει προς τα κάτω, σκυμμένος με την ψυχή του προς τις σωματικές ηδονές, όπως ακριβώς τα ζώα προς τη βοσκή, ζώντας μόνο για την κοιλιά και για όσα έπονται της κοιλιάς, όντας «απαλλοτριωμένος από τη ζωή του Θεού» και «ξένος προς τις διαθήκες της επαγγελίας», δεν θεωρεί ότι υπάρχει κανένα άλλο αγαθό παρά μόνον η απόλαυση μέσω του σώματος. Αυτός, καθώς και κάθε τέτοιος άνθρωπος, είναι εκείνος που πορεύεται στο σκοτάδι, όπως λέει η Γραφή, ο «εφευρέτης των κακών» σε τούτη τη ζωή· διότι σε αυτούς υπάρχει και η πλεονεξία, και η ακολασία των παθών, και η αμετρία προς τις ηδονές, καθώς και κάθε φιλαρχία, και η επιθυμία για κενή δόξα (κενοδοξία), και το υπόλοιπο πλήθος των παθών που συνοικούν στους ανθρώπους. Διότι, κατά κάποιον τρόπο, το ένα κακό συνδέεται με το άλλο, και σε όποιον παρουσιαστεί το ένα, πάντως εισέρχονται μαζί του και τα υπόλοιπα, σαν να ελκύονται από κάποια φυσική αναγκαιότητα, όπως ακριβώς συμβαίνει σε μια αλυσίδα όταν τραβηχτεί η άκρη της. Δεν είναι δυνατόν να παραμείνουν ακίνητοι οι υπόλοιποι κρίκοι της αλυσίδας, αλλά ακόμη και ο κρίκος στο άλλο άκρο της αλυσίδας κινείται μαζί με τον πρώτο, ακολουθώντας την αλληλουχία συνεχώς και αμέσως από τον πρώτο, καθώς η κίνηση μεταδίδεται μέσω των παρακείμενων κρίκων. Έτσι είναι συμπλεγμένα και συμφυή μεταξύ τους τα ανθρώπινα πάθη, και μέσω του ενός που έχει επικρατήσει, εισέρχεται στην ψυχή ελκυόμενη και η υπόλοιπη σειρά των κακών.

Γι' αυτό και ο μέγας Παύλος αποκαλεί άθεους όλους εκείνους που δεν είχαν συμμετοχή στον νόμο που δόθηκε μέσω του Μωυσή, γράφοντας προς τους Εφεσίους: «να θυμάστε ότι εσείς άλλοτε τα έθνη κατά σάρκα, οι οποίοι αποκαλείστε ακροβυστία από τη λεγόμενη περιτομή που γίνεται με τα χέρια στη σάρκα, ότι ήσασταν εκείνον τον καιρό χωρίς Χριστό, αποξενωμένοι από την πολιτεία του Ισραήλ και ξένοι προς τις επαγγελίες και τη διαθήκη, μη έχοντας ελπίδα και όντας άθεοι μέσα στον κόσμο».

ΟΜΙΛΙΑ Ε΄. Γι' αυτό να θυμάστε ότι εσείς κάποτε, οι εθνικοί κατά σάρκα, που αποκαλείστε ακροβυστία από τη λεγόμενη περιτομή η οποία γίνεται χειροποίητα στη σάρκα· ότι ήσασταν εκείνον τον καιρό χωρίς Χριστό, αποξενωμένοι από την πολιτεία του Ισραήλ και ξένοι προς τις διαθήκες της επαγγελίας, χωρίς να έχετε ελπίδα και όντας άθεοι μέσα στον κόσμο.

Χωρίς να έχετε ελπίδα, λέει, και όντας άθεοι. Αν και προσκυνούσαν θεούς, εντούτοις δεν ήταν πραγματικοί· διότι κανένα είδωλο δεν έχει υπόσταση. Τώρα όμως, εν Χριστώ Ιησού, εσείς που κάποτε ήσασταν μακριά, βρεθήκατε κοντά δια του αίματος του Χριστού. Διότι αυτός είναι η ειρήνη μας, αυτός που έκανε και τα δύο ένα, και κατέλυσε το μεσότοιχο του φραγμού, δηλαδή την έχθρα, δια της σαρκός του. Αυτό λοιπόν είναι το μέγα επίτευγμα, λέει, το ότι εισήλθαμε στην πολιτεία των Ιουδαίων; Τι λες; Ανακεφαλαίωσε τα πάντα, και όσα βρίσκονται στους ουρανούς και όσα βρίσκονται στη γη, και τώρα μιλάς για τους Ισραηλίτες; Ναι, απαντά. Διότι εκείνα μεν πρέπει να τα αποδεχόμαστε δια της πίστεως, ενώ αυτά αποδεικνύονται και με τα ίδια τα έργα. Τώρα όμως, λέει, εν Χριστώ Ιησού, εσείς, που κάποτε ήσασταν μακριά, βρεθήκατε κοντά ως προς την πολιτεία. Διότι το «μακριά» και το «κοντά» είναι ζήτημα αποκλειστικά της προαιρέσεως.

Διότι και εμείς, αναφέροντας πάνω από το ποτήριο τις άφατες ευεργεσίες του Θεού και όλα όσα έχουμε απολαύσει, με αυτόν τον τρόπο το προσφέρουμε και κοινωνούμε, ευχαριστώντας Τον που απάλλαξε το ανθρώπινο γένος από την πλάνη· που, ενώ ήμασταν μακριά, μας έφερε κοντά· που, ενώ δεν είχαμε ελπίδα και ζούσαμε χωρίς Θεό στον κόσμο, μας κατέστησε αδελφούς Του και συγκληρονόμους. Ευχαριστώντας Τον για αυτά και για όλα τα παρόμοια, έτσι προσερχόμαστε.

«Και από τις χώρες τούς συγκέντρωσε, από ανατολή και δύση, και από βορρά και θάλασσα». Αυτό δεν έχουμε διδαχθεί ότι συνέβη κατ' αυτόν τον τρόπο στην περίπτωση των Ιουδαίων· διότι αυτοί ζουν διασκορπισμένοι σε ολόκληρη την οικουμένη. Αντιθέτως, την Εκκλησία που προήλθε από τα έθνη την κάλεσε και τη συγκέντρωσε σε όλα τα μέρη της οικουμένης, ανατολικά και δυτικά, νότια και βόρεια, και τέτοιες συνάξεις πιστών μπορεί κανείς να δει παντού στη γη και στη θάλασσα. Στην περίπτωση των Ιουδαίων, βέβαια, αυτό συνέβη μόνο αμυδρά, όταν κάποιοι επέστρεψαν από τη Βαβυλώνα, και λίγοι συγκεντρώθηκαν εκείνο τον καιρό από την Αίγυπτο και τα γειτονικά έθνη. «Πλανήθηκαν στην έρημο, σε τόπο άνυδρο». Διότι για όσους προέρχονταν από τα έθνη, η ζωή ήταν προηγουμένως άνυδρη και άγονη· και πλανήθηκαν, καθώς ως εθνικοί παρασύρονταν αλόγιστα προς τα άφωνα είδωλα, όντας αποξενωμένοι από την πολιτεία του Ισραήλ, ενώ η ψυχή τους κατέρρεε από την πείνα και τη δίψα, εξαιτίας της στέρησης της λογικής τροφής και του πνευματικού ποτού, σύμφωνα με το χωρίο: «Όχι πείνα για άρτο, ούτε δίψα για νερό, αλλά πείνα για να ακούσουν τον λόγο του Κυρίου». Αλλά και η Βαβυλώνα ήταν έρημη και άνυδρη. Διότι ήταν έρημη από Θεό, και το πλήθος των Ιουδαίων που βρισκόταν εκεί υπό δουλεία είχε στερηθεί την πνευματική άρδευση. Και εκείνοι από τα έθνη που πίστεψαν ζούσαν ομοίως σε έρημο και άνυδρο τόπο, «μη έχοντας ελπίδα και όντας άθεοι», όπως λέει ο Απόστολος. «Οδό για πόλη κατοικίας δεν βρήκαν».

Δεν προέρχεται, λοιπόν, από εμάς, αλλά είναι δώρο του Θεού· η ευεργεσία δεν βρίσκεται σε αυτόν που λαμβάνει, αλλά σε αυτόν που δίνει. «Όχι από τα έργα, για να μην καυχηθεί κανείς.» Διότι, ακόμη και όταν υπήρχαν τα έργα, η σωτηρία δεν προήλθε από αυτά, και ενώ δεν υπήρχαν, δόθηκε σε όσους πίστεψαν η κοινωνία της σωτηρίας. «Διότι δικό του δημιούργημα είμαστε, έχοντας κτιστεί εν Χριστώ Ιησού για καλά έργα, τα οποία προετοίμασε ο Θεός, ώστε να πορευτούμε μέσα σε αυτά.» Δεν κατεργαζόμαστε εμείς, λέει, τους εαυτούς μας ως νέα κτίση· διότι αυτό ούτε καν είναι δυνατόν. Αλλά αυτός που μας κτίζει είναι ο Θεός εν Χριστώ, του οποίου την ομοίωση πραγματοποιούμε με τη μίμηση των έργων που ο ίδιος έπραξε, προετοιμάζοντας για εμάς τη μετοχή και την ομοίωση. «Γι' αυτό να θυμάστε ότι εσείς ήσασταν κάποτε τα έθνη κατά σάρκα.» Επειδή η ανάμνηση των προηγούμενων προετοιμάζει την ευχαριστία για το παρόν, τους προτρέπει να τα θυμούνται. «Οι λεγόμενοι ακροβυστία από την ονομαζόμενη περιτομή που γίνεται χειροποίητα στη σάρκα· ότι ήσασταν εκείνον τον καιρό χωρίς Χριστό, αποξενωμένοι από την πολιτεία του Ισραήλ, και ξένοι προς τις διαθήκες.» Η ακροβυστία και η περιτομή είναι σαρκικό γνώρισμα· και τα σαρκικά δεν έχουν πραγματική υπόσταση. Γι' αυτό τα χαρακτήρισε ως «λεγόμενα». Διότι γνωρίζει την αληθινή περιτομή, δηλαδή την αφαίρεση μέσα στην καρδιά εκείνων που επισυμβαίνουν στην καρδιά αντίθετα προς τη φυσική της κατασκευή. Και αν αυτό είναι η αληθινή περιτομή, αληθινή ακροβυστία είναι η ακαθαρσία της καρδιάς. «

«Μη έχοντας ελπίδα της επαγγελίας, και όντας άθεοι μέσα στον κόσμο.» Διάφορες βέβαια είναι οι επαγγελίες, όπως ακριβώς και οι διαθήκες.

Άρα είναι ψευδής και αυτός ο μακροσκελέστερος λόγος, σύμφωνα με τον ίδιο που τον διατύπωσε, ο οποίος υποστηρίζει ότι μετά την καταλλαγή του Υιού ακολούθησε δεύτερη η καταλλαγή του Πατρός, με το σκεπτικό ότι έπρεπε και αυτός να λάβει κάτι από εμάς. Και τούτο, διότι, πριν καν λάβει, αφενός μεν ο Πατήρ ευδόκησε, αφετέρου δε το Πνεύμα συνήργησε στην καταλλαγή του Υιού, οπότε η έννοια του να λάβει κάτι δεν έχει καν θέση. Διότι ο Πατήρ ούτε τέρπεται με το αίμα του Υιού, και μάλιστα του μονογενούς, και το να νομίζει κανείς ότι ο Πατέρας έλαβε το αίμα κατά τον ίδιο τρόπο που ο Υιός έλαβε τη σάρκα, είναι εξόχως ασεβές· και γενικά ο τρόπος μιας τέτοιας καταλλαγής απορρίπτεται παντελώς, αν βέβαια πρέπει να δεχτούμε να ονομάζεται η ανταλλαγή καταλλαγή, παρά την κοινή αντίληψη όλων και τη συνήθεια της γλώσσας. Διότι δεν συνηθίζεται, όπως είπαμε, να λαμβάνουν κάτι ο ένας από τον άλλον εκείνοι που καταλλάσσονται, αλλά εκείνοι που ανταλλάσσουν. Καταλλαγή κυρίως είναι και ονομάζεται η ειρήνη μετά τη μάχη, όπως ακριβώς δηλώνει και ο θείος Απόστολος λέγοντας «ο Χριστός είναι η ειρήνη μας», ονομάζοντας ειρήνη την καταλλαγή των δύο λαών, δηλαδή του λεγόμενου λαού της περιτομής και εκείνου της ακροβυστίας, οι οποίοι προηγουμένως διάκειντο εχθρικά και τρόπον τινά μάχονταν μεταξύ τους, επειδή ο μεν ένας πλησίαζε και οικειωνόταν με τον Θεό μέσω του κατά νόμον πολιτεύματος, ενώ ο άλλος ήταν χωρίς Χριστό, αποξενωμένος από το πολίτευμα του Ισραήλ και ξένος προς τις διαθήκες της επαγγελίας, μη έχοντας ελπίδα και όντας άθεος στον κόσμο·

Εφεσ. 2,12 «Και άθεοι στον κόσμο». Ως προς την πολιτεία και τη λατρεία σας κατά τον παρόντα βίο· διότι στον μέλλοντα όλοι, έστω και παρά τη θέλησή τους, θα επιγνώσουν τον Θεό. Και όχι μόνο αυτό, αλλά και κατά τον παρόντα βίο, ως δημιουργήματα και αποδέκτες της θείας πρόνοιας, δεν ήταν «άθεοι». Πώς λοιπόν ήταν «άθεοι»; Εξαιτίας της κοσμικής πολιτείας, εξαιτίας της λατρείας, εξαιτίας της βέβηλης προαίρεσης.

Το μοναχικό σχήμα είναι επαγγελία παρθενίας και μυστήριο μοναχικής τελειώσεως, σύμφωνα με τα λόγια του θείου και πανσόφου Διονυσίου. Και το να λένε κάποιοι «από πού παραδόθηκε να απαρνιέται κανείς τα εγκόσμια και να γίνεται μοναχός;», δεν είναι τίποτε άλλο από το να λένε «από πού παραδόθηκε να γίνεται κανείς χριστιανός;». Διότι εκείνος που θεσμοθέτησε το πρώτο με αποστολική παράδοση, παρέδωσε και το δεύτερο, έχοντας εκθέσει έξι μυστήρια: πρώτον, περί του φωτίσματος, δεύτερον, περί της συνάξεως ήτοι της κοινωνίας, τρίτον, περί της τελετής του μύρου, τέταρτον, περί των ιερατικών τελειώσεων, πέμπτον, περί της μοναχικής τελειώσεως, και έκτον, περί των ιερώς κεκοιμημένων. Τι πρέπει λοιπόν να πούμε επ' αυτών; Ότι αυτός που αμφισβητεί ένα από τα προαναφερθέντα, προφανώς αμφιβάλλει και για τα υπόλοιπα, θεωρώντας ότι δεν έχουν θεία παράδοση, και με την αναίρεση του ενός αναιρούνται κατ' ανάγκην και τα υπόλοιπα. Και ούτε φώτισμα, ούτε σύναξη, ούτε θείο μύρο, ούτε ιερατική τελείωση, ούτε διατύπωση περί των ιερώς κεκοιμημένων θα μπορούσαν να υπάρξουν, εάν δεν υπάρχει η μοναχική τελείωση, και θα ήμασταν ειδωλολάτρες, όντας άθεοι μέσα στον κόσμο και χωρίς ελπίδα. Τέτοιος είναι αυτός που εισάγει την ερώτηση για το από πού έχει παραληφθεί να γίνεται ένας άνθρωπος μοναχός. Και δεν αναφέρω καν ότι όλοι οι εξέχοντες θεοφόροι πατέρες υπήρξαν και μοναχοί, και εξαίρουν τον μοναχικό βίο ως αγγελικό, από τους οποίους προέρχονται και τα συγγράμματα που διατυπώνουν την ιερή ζωή.