Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΕΦΕΣΙΟΥΣ 2:20

Τα θεμέλιά του βρίσκονται στα άγια όρη. Αυτού ακριβώς του λαού που κλήθηκε μέσω της πίστεως. Λέει, δηλαδή, ότι ο λαός από τα έθνη οικοδομήθηκε πάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών. Ο Κύριος αγαπά τις πύλες της Σιών περισσότερο από όλα τα σκηνώματα του Ιακώβ. Ονομάζει πύλες της Σιών την εισαγωγική και στοιχειώδη διδασκαλία της Εκκλησίας· και σκηνώματα του Ιακώβ τη λατρεία σύμφωνα με τον Νόμο.

Και ο οίκος του Θεού, που βρίσκεται στις κορυφές των ορέων, είναι η Εκκλησία, σύμφωνα με τη φωνή του Αποστόλου. Διότι λέει, για να γνωρίζεις πώς πρέπει να συμπεριφέρεσαι μέσα στον οίκο του Θεού, ο οποίος είναι η Εκκλησία του ζώντος Θεού, της οποίας τα θεμέλια βρίσκονται στα άγια όρη· διότι έχει οικοδομηθεί πάνω στο θεμέλιο των Αποστόλων και των Προφητών. Ένα από τα όρη ήταν και ο Πέτρος, πάνω στην οποία πέτρα υποσχέθηκε ο Κύριος ότι θα οικοδομήσει την Εκκλησία Του. —Διότι τα υψηλά και εξυψωμένα φρονήματα, που υψώνονται πάνω από τα γήινα, ευλόγως ονομάζονται όρη.

Ως οικοδόμους του ναού του Θεού, οι οποίοι καταρτίζουν την ψυχή του καθενός, ώστε να συναρμολογηθεί στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών.

Κεφάλαιο ΚΑ΄. ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ Α΄. Σύμφωνα με τη χάρη του Θεού που μου δόθηκε, ως σοφός αρχιτέκτονας έθεσα θεμέλιο· άλλος δε οικοδομεί επάνω του. Ο καθένας όμως ας προσέχει πώς οικοδομεί. Διότι κανείς δεν μπορεί να θέσει άλλο θεμέλιο παρά εκείνο που έχει τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός. ΠΡΟΣ ΕΦΕΣΙΟΥΣ. Άρα λοιπόν δεν είστε πλέον ξένοι και πάροικοι, αλλά συμπολίτες των αγίων και οικείοι του Θεού, έχοντας οικοδομηθεί επάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών, όπου ακρογωνιαίος λίθος είναι ο ίδιος ο Ιησούς Χριστός, στον οποίο κάθε οικοδομή, συναρμολογούμενη αρμονικά, αυξάνεται για να γίνει ναός άγιος εν Κυρίω, στον οποίο και εσείς συνοικοδομείστε ώστε να γίνετε κατοικητήριο του Θεού εν Πνεύματι.

Επειδή παρακινηθήκαμε από την ευλάβειά σας να υπαγορεύσουμε αυτά τώρα τελευταία, και να κάνουμε φανερό το φρόνημά μας τόσο σε εσάς όσο και, μέσω υμών, στους εν Χριστώ αδελφούς, προς πληροφόρηση και βεβαιότητα δική σας και δική τους στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, το θεωρήσαμε αναγκαίο και επιβεβλημένο χρέος μας. Τούτο το πράττουμε προκειμένου να μην αποπροσανατολίζεται καθόλου ο νους ορισμένων εξαιτίας της διαφοράς όσων έχουν διατυπωθεί από εμάς άλλοτε με τον έναν και άλλοτε με τον άλλον τρόπο, καθώς αναγκαζόμαστε πάντοτε να αντιστεκόμαστε στις πλάνες που εισάγονται από εκείνους που αντιτάσσονται στην αλήθεια. Σκοπός μας είναι επίσης να μην κλονίζονται κάποιοι από την πολεμική εκείνων που θέλουν να μας προσάπτουν ξένες αντιλήψεις, ή εκείνων που συχνά, προκειμένου να παρασύρουν τους πιο απλοϊκούς, παρουσιάζουν ψευδώς τα δικά τους πάθη ως δικό μας φρόνημα. Από αυτούς είναι αναγκαίο να φυλάγεστε και εσείς, ως ξένους προς την ευαγγελική και αποστολική πίστη και αγάπη, και να θυμάστε τον Απόστολο που λέει: «Αλλά και εάν εμείς, ή άγγελος από τον ουρανό, σας κηρύττει διαφορετικό ευαγγέλιο από εκείνο που σας κηρύξαμε, ας είναι ανάθεμα». Έτσι, τηρώντας και εκείνο το «Προσέχετε από τους ψευδοπροφήτες» αλλά και το «Να απομακρύνεστε από κάθε αδελφό που συμπεριφέρεται άτακτα και όχι σύμφωνα με την παράδοση που παρέλαβαν από εμάς», να στοιχούμαστε στον κανόνα των αγίων, ως «Εποικοδομηθέντες πάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών, έχοντας ακρογωνιαίο λίθο τον ίδιο τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, στον οποίο κάθε οικοδομή συναρμολογείται και αυξάνεται σε ναό άγιο εν Κυρίω».

Επομένως, δεν είστε πλέον ξένοι και πάροικοι, αλλά είστε συμπολίτες των αγίων και οικείοι του Θεού, έχοντας εποικοδομηθεί πάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών, με ακρογωνιαίο λίθο τον ίδιο τον Ιησού Χριστό, στον οποίο όλη η οικοδομή, συναρμολογούμενη αρμονικά, αυξάνεται σε ναό άγιο εν Κυρίω», ώστε έτσι, αφενός έχοντας συμφυτευθεί με τον Χριστό σύμφωνα με το ομοίωμα του θανάτου Του, και έχοντας βαπτιστεί στο όνομα του Αγίου Πνεύματος, και έχοντας αναγεννηθεί άνωθεν ως προς τον εσωτερικό άνθρωπο με την ανακαίνιση του νου, έχοντας εποικοδομηθεί πάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών, να καταστούμε κατ' αυτόν τον τρόπο άξιοι να βαπτιστούμε στο όνομα του μονογενούς Υιού του Θεού, και να αξιωθούμε της μεγάλης δωρεάς την οποία παρέδωσε ο Απόστολος, λέγοντας: ότι «Όσοι βαπτιστήκατε στον Χριστό, ντυθήκατε τον Χριστό. Δεν υπάρχει Έλληνας και Ιουδαίος, περιτομή και ακροβυστία, βάρβαρος, Σκύθης, δούλος και ελεύθερος· αλλά τα πάντα και μέσα σε όλους είναι ο Χριστός.»

Στον σταυρό, λέει, αναδεχόμενος τον θάνατο υπέρ των ανθρώπων· η καρδιά όμως αγρυπνεί, καθόσον ως Θεός σκύλευσε τον άδη. Δηλαδή, τι έχει κάνει ο αδελφιδός σου, ή τι έχεις από τον αδελφιδό σου; Εκείνα που στάζουν σμύρνα, εννοεί τα χείλη που ομολογούν τον θάνατο. <Οι κνήμες του είναι στύλοι μαρμάρινοι.> Αυτοί θα μπορούσαν να είναι και βάσεις. Διότι όσοι οικοδομούνται, εποικοδομούνται πάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών.

Αλλά το ότι το να ερμηνεύει κανείς αυτά τα πράγματα με την ιστορική έννοια είναι παράλογο, κανείς δεν θα το αμφισβητούσε, εάν αναλογιστεί πώς θα μπορούσε να θεωρηθεί ανώτερη της πρώτης η έσχατη δόξα του θείου ναού, από τη στιγμή που τον πρώτο τον πυρπόλησε και τον λεηλάτησε ο Βαβυλώνιος Ναβουχοδονόσορας, ενώ τον δεύτερο, ο οποίος ανεγέρθηκε μετά την περίοδο της αιχμαλωσίας, τον πυρπόλησαν εξίσου οι Ρωμαίοι, καταστρέφοντας μαζί του και τα ίδια τα Ιεροσόλυμα, αλλά και ολόκληρη τη χώρα των Ιουδαίων. Επομένως, η ιστορική ερμηνεία δεν επαρκεί για την ανεύρεση της αλήθειας· αλλά η τελευταία δόξα είναι καλύτερη και ανώτερη της πρώτης, αφού η Εκκλησία αναδείχθηκε «σε ναό άγιο, σε κατοικητήριο του Θεού δια του Πνεύματος». Διότι εποικοδομούμαστε «πάνω στο θεμέλιο των Αποστόλων και των προφητών», «μέσω κάθε συνδέσμου της επιχορηγίας, σύμφωνα με την ενέργεια του κάθε μέλους συναρμολογούμενοι» και συντιθέμενοι, και τρόπον τινά ερχόμενοι σε αρμονία μεταξύ μας δια της ενότητας της πίστεως και της αγάπης, μέσω του Πνεύματος, σε ναό άγιο. Διότι είμαστε ζωντανοί λίθοι.

Άλλο. «Άρα λοιπόν, λέει, δεν είστε πλέον ξένοι και πάροικοι, αλλά συμπολίτες των αγίων και οικείοι του Χριστού. Έχοντας εποικοδομηθεί πάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών, με ακρογωνιαίο λίθο τον ίδιο τον Ιησού Χριστό, στον οποίο ολόκληρη η οικοδομή, καθώς συναρμολογείται αρμονικά, αυξάνει σε ναό άγιο εν Κυρίω, στον οποίο και εσείς συνοικοδομείστε σε ναό άγιο, σε κατοικητήριο του Θεού εν Πνεύματι.» Αν ονομαζόμαστε άγιος ναός μέσω του Αγίου Πνεύματος, επειδή ο Θεός κατοικεί μέσα μας, πώς δεν φτάνουν πέρα από κάθε ασέβεια εκείνοι που συγκαταλέγουν το Πνεύμα στα δημιουργήματα, αντί μάλλον να ομολογούν ότι υπάρχει από τη θεία φύση, εφόσον προέρχεται ουσιωδώς από αυτήν και κατοικεί μέσα μας έχοντας την τάξη του Θεού;

Διότι δεν υπάρχει άλλο θεμέλιο· «διότι άλλο θεμέλιο κανείς δεν μπορεί να θέσει, παρά μόνο αυτό που έχει τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός», ο Υιός του Θεού, «του οποίου είμαστε οικοδομή, και του οποίου είμαστε γεώργιο», «έχοντας οικοδομηθεί πάνω στο θεμέλιο των προφητών και των αποστόλων», ώστε να γνωρίζουμε ότι η οικοδομή μας είναι στερεή στην αλήθεια και ότι το θεμέλιό μας υπάρχει πάντοτε και δεν είχε αρχή της υπάρξεώς του. Αλλά «η γνώση δεν υπάρχει σε όλους» σύμφωνα με τον αποστολικό λόγο, παρά μόνο σε εκείνους που καταξιώθηκαν μέσω του Αγίου Πνεύματος να γνωρίζουν τα μυστήρια της αλήθειας. Διότι ο Ίδιος που αποκάλυψε τον εαυτό Του, τον Πατέρα Του και το Άγιο Πνεύμα, επιπλήττοντας κάποιους από εκείνους που βρίσκονταν σε άγνοια, έλεγε: «Δεν γνωρίζετε τις Γραφές ούτε τη δύναμή τους»· και πάλι αλλού: «Όποιος έχει αυτιά για να ακούει, ας ακούει»· και πάλι έλεγε στη Σαμαρείτιδα: «Αν γνώριζες ποιος είναι αυτός που σου ζητά να πιει, εσύ θα του ζητούσες»· και πάλι: «Δεν γνωρίζετε τίνος πνεύματος είστε». Άρα λοιπόν «η γνώση δεν υπάρχει σε όλους»· «διότι ο καθένας έχει διάφορα χαρίσματα από τον Θεό». Και αναφέρει ο άγιος λόγος: «Σε όποιον δίνεται περισσότερο, περισσότερο θα απαιτήσουν από αυτόν», καθώς κάποιοι λαμβάνουν λίγο, άλλοι καθόλου, και άλλοι έχουν λάβει περισσότερο.

Γι' αυτό λέει: «εξάλειψα», αντί του: «θα εξαλείψω, όπως το σύννεφο τις ανομίες σου και όπως το σκοτάδι τις αμαρτίες σου»· και προσθέτει: «επίστρεψε σε μένα, και θα σε λυτρώσω», ως προς κάποιον που έχει αποστραφεί και έχει παραδοθεί στους εχθρούς. Και αφού το είπε αυτό, προβλέποντας έπειτα ο προφήτης ότι πολλοί από αυτούς θα υπακούσουν στον προφητικό λόγο, και προσβλέποντας στο ότι οι «ουρανοί» θα χαρούν για αυτούς –εννοώ δηλαδή τις ουράνιες δυνάμεις για τη σωτηρία τους– τους προσφωνεί λέγοντας: «Ευφρανθείτε, ουρανοί, διότι ελέησε ο Θεός τον Ισραήλ», εφόσον πρόκειται να υπάρξει χαρά στον ουρανό για εκείνους που μέλλουν να μετανοήσουν για τα προηγούμενα κακά τους. Αλλά λέει και: «σαλπίστε, τα θεμέλια της γης», ή σύμφωνα με τους υπόλοιπους ερμηνευτές: «αλαλάξτε τα κατώτατα της γης»· διότι αν υπάρχουν κάποιες θείες δυνάμεις που στηρίζουν την ίδια τη γη, ας αναπέμψουν και αυτές αλαλαγμό και ύμνο προς τον Θεό. Είναι δε εύλογο να αποκαλούνται «θεμέλια της γης» οι ίδιοι οι προφήτες και όλοι οι δίκαιοι και θεοφιλείς άνδρες· αυτό άλλωστε δίδασκε ο Απόστολος λέγοντας: «εποικοδομηθέντες ἐπὶ τῷ θεμελίῳ τῶν ἀποστόλων καὶ προφητῶν».

«Και τα θεμέλιά σου θα είναι αιώνια από γενεά σε γενεά»· θα κατανοήσεις δε και τα «θεμέλια», εάν επιστήσεις την προσοχή σου στην αποστολική γραφή, διά της οποίας έχει λεχθεί: «αφού εποικοδομηθήκατε πάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών», αλλά «και θα ονομαστείς Οικοδόμος φραγμών». «Φραγμούς» δε οικοδομεί εκείνος που περιφράσσει και περιτειχίζει με διαλεκτικές αποδείξεις τα εκκλησιαστικά δόγματα· ενώ εκείνος που αφαιρεί τα φαινομενικά προσκόμματα από τα θεία αναγνώσματα, με το να διασαφηνίζει τα λεγόμενα, αυτός είναι που αφαιρεί τους λίθους «από το μέσο των οδών». Επιπλέον όλων αυτών λέει: «Εάν αποστρέψεις το πόδι σου από τα σάββατα, ώστε να μην πράττεις τα θελήματά σου κατά την άγια ημέρα, και ονομάσεις τα σάββατα τρυφερά, άγια για τον Θεό, δεν θα σηκώσεις το πόδι σου για να κάνεις έργο ούτε θα προφέρεις λόγο με οργή από το στόμα σου, και θα έχεις την πεποίθησή σου στον Κύριο».

Και εξαπέστειλε βέλη και τους σκόρπισε, και πλήθυνε τις αστραπές και τους συνετάραξε. Και φάνηκαν οι πηγές των υδάτων, και αποκαλύφθηκαν τα θεμέλια της οικουμένης· από την επιτίμησή σου, Κύριε, από την πνοή του πνεύματος της οργής σου. Ως θεμέλια της οικουμένης θα εννοήσεις τις δυνάμεις της σοφίας του Θεού, διά των οποίων παλαιότερα είχε θεμελιωθεί ολόκληρη η κτίση, και ύστερα στερεώθηκε η οικουμένη, η οποία δεν θα σαλευθεί. Εάν πάλι θελήσεις να εννοήσεις ως οικουμένη την Εκκλησία του Θεού· και ως πρώτο θεμέλιό της την αρραγή και στερεά πέτρα, πάνω στην οποία έχει οικοδομηθεί σύμφωνα με το: «Πάνω στην πέτρα θα οικοδομήσω την Εκκλησία μου, και πύλες άδη δεν θα υπερισχύσουν εναντίον της». Η δε πέτρα ήταν ο Χριστός· ή, σύμφωνα με τον Απόστολο, για το οποίο διδάσκει ο ίδιος λέγοντας: «Διότι άλλο θεμέλιο ουδείς δύναται να θέσει παρά το ήδη τεθειμένο, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός»· και έπειτα, μετά από αυτόν, ως θεμέλια της Εκκλησίας τους προφητικούς και αποστολικούς λόγους, σύμφωνα με τον Απόστολο που λέει: «Έχοντας εποικοδομηθεί πάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών, όπου ακρογωνιαίος λίθος είναι ο ίδιος ο Ιησούς Χριστός»· τότε δεν θα απέκλινες από την αλήθεια.

Αυτής λοιπόν της μέγιστης και θεοπρεπούς πόλεως, εννοώ βέβαια την Εκκλησία του Θεού, και του θεοσεβούς πολιτεύματος που φανερώνεται σε αυτήν, τα θεμέλια βρίσκονται στα άγια όρη. Τον λόγο αυτόν τον ερμηνεύει ο Απόστολος λέγοντας: «έχοντας εποικοδομηθεί πάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών, με ακρογωνιαίο λίθο τον ίδιο τον Ιησού Χριστό».

Τα οποία και αυτά είναι πράγματι σεπτά και μεγάλα, άξια έκπληξης και θαυμασμού, και τέτοια που αποτελούν εναργή δείγματα της βασιλείας του Σωτήρα μας, διότι και τώρα «αυτός είπε και έγιναν, αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν» (διότι τι θα μπορούσε να αντισταθεί στο πρόσταγμα του παμβασιλέα και πανηγεμόνα και του ίδιου του Θεού Λόγου;), και έχουν ανάγκη από την κατάλληλη ευχέρεια λόγου για την ακριβή θεωρία και ερμηνεία τους. Όμως δεν είναι τόσα και τέτοια όσα η προθυμία εκείνων που έχουν κοπιάσει, όπως έχει κριθεί από τον Ίδιο που υμνείται ως Θεός, ο Οποίος βλέπει τον έμψυχο ναό όλων σας και επιβλέπει τον οίκο από ζωντανούς και σταθερούς λίθους, ο οποίος είναι καλά και ασφαλώς θεμελιωμένος πάνω στο «θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών, έχοντας ως ακρογωνιαίο λίθο τον ίδιο τον Ιησού Χριστό, τον οποίο αποδοκίμασαν» όχι μόνο οι οικοδόμοι της παλαιάς εκείνης και μη υπάρχουσας πλέον οικοδομής, αλλά και οι μέχρι σήμερα κακοί αρχιτέκτονες της οικοδομής των πολλών ανθρώπων, τον Οποίο, όμως, ο Πατέρας, αφού Τον δοκίμασε, και τότε και τώρα Τον εγκαθίδρυσε «εις κεφαλήν γωνίας» αυτής εδώ της κοινής μας Εκκλησίας. Αυτόν, λοιπόν, τον ζωντανό ναό του ζωντανού Θεού, ο οποίος έχει κατασκευαστεί από εσάς τους ίδιους, εννοώ το μέγιστο και, σύμφωνα με τον αληθινό λόγο, θεοπρεπές ιερό, του οποίου τα εσώτατα άδυτα είναι αθέατα στους πολλούς και όντως άγια και άγια των αγίων, ποιος, αφού τα αντικρίσει, θα τολμούσε να τα περιγράψει;

Είτε θέλει κάποιος να τα εκλάβει αυτά κατά γράμμα, το νόημα που αποδίδεται είναι υγιές· είτε κατά τη βαθύτερη διάνοια, [αυτό γίνεται] πολύ ευκολότερα· επειδή πρέπει να έχουμε την πεποίθηση ότι πρωτίστως και μάλλον σύμφωνα με αυτήν [τη διάνοια] εκπληρώνονται όσα αναφέρονται στα διάφορα χωρία. Πάντως, από τα προλεχθέντα, μπορούν να γίνουν κάπως σαφή και όσα αναφέρονται στην αρχή της προκειμένης περικοπής, διότι «στις έσχατες ημέρες», είναι δε φανερό ότι τώρα πια κατά τη συντέλεια των αιώνων, έχει γίνει εμφανές το πνευματικό όρος του Θεού, δηλαδή ο θείος και ουράνιος Λόγος· και ο οίκος Του, η Εκκλησία, η οποία είναι οικοδομημένη πάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών, και για τον λόγο αυτό λέγεται ότι βρίσκεται πάνω από τα όρη. Και αυτά έγιναν φανερά μετά την αποβολή του λαού της περιτομής, και μετά την αφαίρεση της βασιλείας των ουρανών από αυτόν, όταν εκπληρώθηκαν τα λόγια της προφητείας που παρατέθηκε πιο πάνω, με τα οποία έχει ειπωθεί το: «Θα εγκαταλειφθεί η θυγατέρα Σιών σαν σκηνή σε αμπελώνα, και σαν καλύβα φύλακα σε οπωρώνα, και σαν πόλη που πολιορκείται»· και όταν εκπληρώθηκε το: «Ακούστε τον λόγο του Κυρίου, άρχοντες των Σοδόμων· προσέξτε τον νόμο του Θεού, λαέ των Γομόρρων. Τι να το κάνω το πλήθος των θυσιών σας, λέει ο Κύριος;» και τα εξής· στα οποία προσθέτει: «Τις νουμηνίες σας, και τις εορτές σας, τις μισεί η ψυχή μου· μου έγιναν βάρος, δεν θα ανεχτώ πλέον τις αμαρτίες σας».

Εγώ, όμως, θα προσθέσω κάτι μικρό ακόμη στα όσα έχουν ειπωθεί· εσύ μεν έδωσες την όποια αμοιβή έδωσες στα λόγια μου, εκείνοι όμως σου προσφέρουν και σου παρουσιάζουν πένητες, ολόκληρη χορεία ιερέων, χορεία φιλοσόφων, οι οποίοι δεν συγκρατούνται στη γη με κανέναν δεσμό, κατέχουν μόνο τα σώματά τους, και ούτε καν αυτά εξολοκλήρου· που δεν έχουν τίποτα για τον Καίσαρα, αλλά τα πάντα για τον Θεό: ύμνους, προσευχές, αγρυπνίες, δάκρυα, απόκτημα που δεν υπόκειται σε φθορά, το να πεθαίνουν για τον κόσμο, να ζουν για τον Χριστό, να απονεκρώνουν τη σάρκα, να αποσπούν την ψυχή από το σώμα. Δείχνοντας μέριμνα για αυτούς, ή και αποδίδοντας πλήρως στον Θεό τους υπηρέτες και τους μύστες του Θεού, και τους επόπτες των επουρανίων, την απαρχή του γένους μας, το στήριγμα, τα στεφάνια της πίστεως, τα πολύτιμα μαργαριτάρια, τους λίθους του ναού, του οποίου θεμέλιο και ακρογωνιαίος λίθος είναι ο Χριστός, εννοώ του καλού πληρώματος της Εκκλησίας· θα έπαιρνες την καλύτερη απόφαση και για αυτούς, και για τον εαυτό σου, και για όλους εμάς. Και σου εύχομαι αυτόν τον πλούτο από εμάς να αποκτήσεις περισσότερο, παρά θησαυρούς από άφθονο χρυσάφι και ασήμι, οι οποίοι τώρα υπάρχουν, και μετά από λίγο δεν θα υπάρχουν.

Και ποιος είναι τέτοιος οικοδόμος ναού, ο οποίος θέτει τα θεμέλιά του στα άγια όρη, δηλαδή στους προφήτες και τους αποστόλους, και εποικοδομεί, όπως λέει ο απόστολος, επάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών τους ζωντανούς και έμψυχους λίθους, οι οποίοι, σύμφωνα με τον προφητικό λόγο, κυλούν από μόνοι τους προς την αρμονία των τοίχων, ώστε, αφού συναρμοστούν στην ενότητα της πίστεως και στον σύνδεσμο της ειρήνης, να αυξήσουν δι' αυτών τον άγιο ναό, για να γίνει κατοικητήριο του Θεού εν Πνεύματι; Ότι δε και ο Σολομών με τη δική του σοφία φανερώνει την αληθινή σοφία, κανείς δεν θα μπορούσε να φέρει αντίρρηση, αν αποβλέπει και στην ιστορία και στην αλήθεια· διότι για εκείνον μεν μαρτυρείται από την ιστορία ότι ξεπέρασε τα όρια της ανθρώπινης σοφίας, έχοντας χωρέσει τη γνώση των πάντων στο πλάτος της καρδιάς του, ώστε και αυτούς που προηγήθηκαν να ξεπεράσει και για τους μεταγενέστερους να παραμείνει απλησίαστος, ενώ ο Κύριος κατά τη δική Του φύση είναι κατ' ουσίαν αυτό ακριβώς που είναι, δηλαδή αλήθεια και σοφία και δύναμη. Γι' αυτόν τον λόγο, όταν ο Δαβίδ είπε ότι τα πάντα έγιναν εν σοφία, ο θείος απόστολος, ερμηνεύοντας τον προφήτη, λέει ότι τα πάντα κτίστηκαν εν Αυτώ, θεωρώντας ότι ο προφήτης εννοούσε Εκείνον μέσω της λέξεως «σοφία».

Αλλά ας δούμε πώς έχει θέσει αυτόν τον θεμέλιο. Επάνω, λέγει, σε έναν άλλο, παλαιό θεμέλιο, αυτόν των προφητών. Από πού είναι αυτό φανερό; Δεν είστε πλέον ξένοι, λέγει, αλλά συμπολίτες των αγίων, έχοντας εποικοδομηθεί πάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών.

Γι' αυτό δεν είπε: «Οικοδομημένοι πάνω στο θεμέλιο των προφητών», αλλά «Εποικοδομηθέντες», δηλαδή οικοδομημένοι από πάνω. Ας δούμε όμως πώς οικοδομήθηκαν. Από πού λοιπόν θα το μάθουμε; Από πού αλλού, παρά από το βιβλίο των Πράξεων, για το οποίο σας μιλήσαμε και τις προηγούμενες ημέρες; Διότι ίσως σας οφείλουμε από εκεί και ένα μικρό χρέος, το οποίο είναι ανάγκη να εξοφλήσουμε σήμερα. Ποιο είναι λοιπόν αυτό το χρέος; Ας σπεύσουμε να ερμηνεύσουμε την ίδια την επιγραφή του βιβλίου.

Ομιλία ΣΤ΄. Και ερχόμενος ευαγγελίστηκε ειρήνη σε εσάς που ήσασταν μακριά και σε εκείνους που ήταν κοντά· διότι μέσω αυτού έχουμε και οι δύο την προσαγωγή προς τον Πατέρα ενωμένοι σε ένα Πνεύμα. Άρα λοιπόν δεν είστε πλέον ξένοι και πάροικοι, αλλά συμπολίτες των αγίων και οικείοι του Θεού. Έχετε εποικοδομηθεί πάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών, με ακρογωνιαίο λίθο τον ίδιο τον Χριστό· στον οποίο όλη η οικοδομή, καθώς συναρμολογείται, αυξάνεται σε άγιο ναό εν Κυρίω· στον οποίο και εσείς συνοικοδομείστε, ώστε να γίνετε κατοικητήριο του Θεού εν Πνεύματι.

Εδώ μάλλον αναφέρει αυτό που είναι το κυριότερο, παρά όταν κάνει λόγο για εγκεντρισμό· διότι εκεί μάλλον τους ελέγχει. Έπειτα προσθέτει: «Έχοντας ως ακρογωνιαίο λίθο τον Ιησού Χριστό», δηλώνοντας ότι αυτός που συγκρατεί τα πάντα είναι ο Χριστός. Διότι ο ακρογωνιαίος λίθος συγκρατεί και τους τοίχους και τα θεμέλια. «Στον οποίο κάθε οικοδομή».

Πάνω σε αυτόν τον λίθο οικοδόμησε σήμερα τον εαυτό του και ο μακάριος Πολύκαρπος, πειθόμενος σε αυτόν που λέει: «Οικοδομή του Θεού είστε, έχοντας εποικοδομηθεί πάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών, με ακρογωνιαίο λίθο τον ίδιο τον Ιησού Χριστό». Έχοντας οικοδομήσει τον εαυτό του πάνω σε αυτούς τους αγίους, έλαβε τον στέφανο της αφθαρσίας, τρέχοντας όχι στην τύχη, αλλά σκληραγωγώντας το σώμα του και δουλαγωγώντας το. Αυτός άφησε σε εκείνους που προσέρχονται μετά από αυτόν στο μαρτύριο ένα αιώνια άριστο μνημόσυνο· διότι ο δίκαιος παραμένει εις τον αιώνα. Και όλο το πλήθος της πανηγύρεως, έχοντας αγαλλιάσει, επιθυμεί να μάθει με κάθε ακρίβεια, πώς δεν φοβήθηκε τη μάταιη και πονηρή αιχμή του διαβόλου.

Ποιους τοίχους λοιπόν εννοεί; Τους πιστούς που προέρχονται από τους Ιουδαίους και τους Έλληνες· όπως ακριβώς λέει και ο Παύλος: «Διότι αυτός είναι η ειρήνη μας, ο οποίος έκανε και τα δύο μέρη ένα, και αφού γκρέμισε το μεσότοιχο του φραγμού, δηλαδή την έχθρα, κατήργησε με τη σάρκα του τον νόμο των εντολών που αποτελούνταν από διατάγματα, για να αναδημιουργήσει τους δύο σε έναν νέο άνθρωπο». Και πάλι: «Έχοντας εποικοδομηθεί πάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών, όπου ακρογωνιαίος λίθος είναι ο Ιησούς Χριστός». Και αυτό που ειπώθηκε αποτελεί βαριά κατηγορία εναντίον των Ιουδαίων, διότι, ενώ οικοδομούσαν, δεν έκριναν κατάλληλο αυτόν τον λίθο, αλλά αντίθετα τον απέρριψαν ως άχρηστο, παρότι είχε τη δύναμη να συγκροτήσει μια τέτοια οικοδομή. Εάν όμως θέλεις να μάθεις ποιοι είναι οι δύο τοίχοι, άκουσε και τον ίδιο τον Χριστό που λέει: «Έχω και άλλα πρόβατα, τα οποία δεν προέρχονται από τούτη την αυλή· και εκείνα πρέπει να τα οδηγήσω, και θα γίνουν ένα ποίμνιο, ένας ποιμένας».

Καθώς ο σταυρός έθεσε τέλος στην παρούσα ζωή και περιέτεμε τη σάρκα, ένας άνθρωπος αποδεικνύεται ο καθένας που χαρακτηρίζεται σύμφωνα με τον Χριστό, είτε βρίσκεται σε περιτομή είτε σε ακροβυστία, κατά τη νέα ζωή. Όταν λοιπόν το σώμα παραδόθηκε στον θάνατο, κατέλυσε την έχθρα· όταν όμως αναστήθηκε στη ζωή, εδραίωσε τη φιλία στους αιώνες. «Κήρυξε το χαρμόσυνο μήνυμα της ειρήνης σε εσάς που ήσασταν μακριά, και σε εκείνους που ήταν κοντά». «Μακριά», λέει, ήταν τα έθνη εξαιτίας της πλάνης· ενώ «κοντά» ήταν εκείνοι που, μέσω του νόμου, διδάσκονταν το μυστήριο του Χριστού. «Διότι μέσω αυτού έχουμε και οι δύο την προσαγωγή προς τον Πατέρα μέσα σε ένα πνεύμα. Άρα λοιπόν δεν είστε πλέον ξένοι και πάροικοι, αλλά συμπολίτες των αγίων και οικείοι του Θεού, έχοντας εποικοδομηθεί πάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών, με ακρογωνιαίο λίθο τον ίδιο τον Ιησού Χριστό». Σε τίποτα περισσότερο από εμάς, λέει, δεν έχουν οικειότητα προς τον Θεό εκείνοι που βρίσκονταν προηγουμένως κοντά, αλλά υπάρχει μία προσαγωγή και για τους δύο, μέσω του ενός Αγίου Πνεύματος. Και αφού προηγουμένως ανέφερε ότι μέσα σε ένα σώμα συμφιλιωθήκαμε με τον Θεό, τώρα λέει ότι μέσα σε ένα πνεύμα προσαχθήκαμε στον Θεό, αποδεικνύοντας ότι γίναμε μέτοχοι του ενός πνεύματος μέσω του ενός σώματος.

Απολογητικός λόγος του εν αγίοις πατρός ημών Ιωάννου του Δαμασκηνού προς εκείνους που διαβάλλουν τις άγιες εικόνες. Έπρεπε βέβαια εμείς, έχοντας πάντοτε συναίσθηση της δικής μας αναξιότητας, να σιωπούμε και να προσφέρουμε στον Θεό την εξομολόγηση των αμαρτιών μας. Αλλά, επειδή όλα είναι καλά στον καιρό τους, και επειδή βλέπω την Εκκλησία, την οποία οικοδόμησε ο Θεός πάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών με ακρογωνιαίο λίθο τον Χριστό, τον Υιό Του, να βάλλεται σαν από θαλάσσιο κλύδωνα από αλλεπάλληλα κύματα που κορυφώνονται, να αναταράσσεται και να κλυδωνίζεται από την εξαιρετικά σφοδρή ορμή των πονηρών πνευμάτων, και τον χιτώνα του Χριστού, που είναι υφαντός από πάνω, να διαιρείται – αυτόν που τα τέκνα των ασεβών αυθαδίασαν να κομματιάσουν –, και το σώμα Του, το οποίο είναι ο λαός του Θεού και η ανέκαθεν κρατούσα παράδοση της Εκκλησίας, να κατατέμνεται σε διάφορες δοξασίες, δεν θεώρησα σωστό να σιωπήσω και να επιβάλω δεσμά στη γλώσσα μου, τρέμοντας την επαπειλούμενη απόφαση που λέει: «Εάν υποχωρήσει, η ψυχή μου δεν ευαρεστείται σε αυτόν», και «Εάν δεις τη ρομφαία να έρχεται και δεν το αναγγείλεις στον αδελφό σου, από εσένα θα ζητήσω το αίμα του». Συνεχόμενος, λοιπόν, από αφόρητο φόβο, έφτασα στο σημείο να μιλήσω, χωρίς να θέσω το ύψος των βασιλέων πάνω από την αλήθεια· διότι άκουσα τον θεοπάτορα Δαβίδ να λέει: «Μιλούσα μπροστά σε βασιλιάδες και δεν ένιωθα ντροπή», αλλά παρακινούμενος εξαιτίας αυτού όλο και περισσότερο προς το να μιλήσω.

Και ο γέροντας είπε: Εγώ βέβαια έχω ήδη δοκιμάσει και έχω γνωρίσει τι είδους συνετή και σταθερή διάνοια διαθέτεις, καθώς και ψυχή πράγματι ευθύτατη. Αλλά η έκβαση της δικής σου πράξης θα τα βεβαιώσει αυτά. Γι' αυτόν τον λόγο, κλίνω τα γόνατά μου προς τον εν Τριάδι δοξαζόμενο Θεό μας, τον δημιουργό όλων των ορατών και των αοράτων, τον όντως υπάρχοντα και πάντοτε υπάρχοντα, ο οποίος ούτε αρχή έλαβε ποτέ της ένδοξης υπάρξεώς του ούτε τέλος έχει, τον φοβερό και παντοδύναμο, αγαθό και εύσπλαχνο, για να φωτίσει τους οφθαλμούς της καρδιάς σου, και να σου δώσει πνεύμα σοφίας και αποκαλύψεως για την επίγνωσή του, ώστε να γνωρίσεις ποια είναι η ελπίδα της κλήσεώς του, και ποιος είναι ο πλούτος της δόξας της κληρονομίας του στους αγίους, και ποιο το υπερβάλλον μέγεθος της δυνάμεώς του σε εμάς που πιστεύουμε, για να μην είσαι πλέον ξένος και πάροικος, αλλά συμπολίτης των αγίων και οικείος του Θεού, εποικοδομημένος στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών, με ακρογωνιαίο λίθο τον ίδιο τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, στον οποίο κάθε οικοδομή που συναρμολογείται αυξάνεται σε ναό άγιο εν Κυρίω.

α'. Επειδή η αγία Εκκλησία του Θεού στέκεται ασφαλής και εδραιωμένη πάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών, έχοντας ως ακρογωνιαίο λίθο τον Χριστό, τον αληθινό Θεό μας, και είναι στολισμένη και καλλωπισμένη με όλα τα ιερά και θεία δόγματα, και δεν υπάρχει σε αυτήν καμία απολύτως απολογία ή αντιλογία σχετικά με την ορθή και αμώμητη πίστη και λατρεία μας, γι' αυτόν τον λόγο, σχετικά με όσα κενολογούνται τώρα από κάποιους του ιερατικού κλήρου οι οποίοι αποξένωσαν τους εαυτούς τους από το κοινό σώμα της Εκκλησίας, παραθέτει σε όσους ρωτούν την παρούσα απολογία, την οποία περιέχουν τα παρακάτω.

Και εμείς που λάβαμε ως κληρονομιά το νέο όνομα των Ρωμαίων, έχοντας οικοδομηθεί πάνω στο ένα και το αυτό θεμέλιο της πίστεως, εννοούμε δηλαδή στα πάνσοφα οικοδομήματα των αποστόλων και των προφητών, αφού τέθηκε ως ακρογωνιαίος λίθος ο Σωτήρας όλων μας Χριστός και Θεός, σε τίποτα δεν υστερούμε στην πίστη σε σχέση με τους παλαιότερους.

Σε ηγούμενο. Επειδή έμαθα ότι προσήχθης και μαστιγώθηκες για τον Χριστό, ω τριπόθητε, χαίρομαι και σε συγχαίρω· διότι αυτό είναι χαρά και αγαλλίαση, όχι σύμφωνα με τη χαρά του κόσμου (διότι αυτή είναι χωρίς χαρά, καθώς φαίνεται μεν ότι είναι, αλλά δεν είναι, επειδή είναι ρευστή και δεν παραμένει σταθερή και στο τέλος προκαλεί θάνατο), αλλά σύμφωνα με τη χαρά κατά Θεόν· διότι αυτή είναι η μόνη αληθινή ευφροσύνη και παραμένει αναλλοίωτη, και το τέλος της είναι η αιώνια ζωή. Εύλογα λοιπόν χαίρομαι και συνευφραίνομαι μαζί σου, τιμιότατε πάτερ. Αλλά το ότι, όπως λένε, ο καταιγισμός των χτυπημάτων έφτασε τα εκατό και μάλιστα με βαρύ ξυλοδαρμό, δες πώς αυτό αποτελεί πάλι αύξηση της ευφροσύνης· δεν άντεξα να ακούσω την είδηση χωρίς να συγκινηθώ, αν και απών. Αλλά όμως, δόξα στον Θεό που σε δόξασε επιτρέποντας να πληγωθείς θανάσιμα στην πλάτη από τους ασεβείς· άσβεστο είναι το κλέος σου, ιερό το πάθος σου, στήριγμα όσων ομολογούν μαζί σου την πίστη, προθυμία των ορθοδόξων, συντριβή των αιρετικών, οικοδομή της Εκκλησίας του Θεού. Άγιοι λίθοι κυλούν πάνω στη γη, όπως λέει ο προφήτης· τι σημαίνει αυτό; Προς εξομάλυνση της ευσέβειας, για την οικοδόμηση της Εκκλησίας. Ένας από όλους αυτούς τους λίθους είσαι κι εσύ, που συναρμολογείσαι και συνδέεσαι στενά με τον ακρογωνιαίο λίθο από το Άγιο Πνεύμα.

Αλλά εκείνοι μεν πορεύονται «στο φως της φωτιάς και στη φλόγα που άναψαν»· εμείς όμως, αδελφοί αγαπημένοι από τον Κύριο, «αφού οικοδομηθήκαμε πάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών», ας μένουμε στερεωμένοι και στο θεμέλιο των θεοφόρων πατέρων μας, χωρίς να πτοούμαστε καθόλου στο εξής από τις ανθρώπινες απειλές. Και θα έχουμε αυτή την ανυποχώρητη σταθερότητα, εάν, σύμφωνα με την αποστολική παραγγελία, οικοδομούμε με χρυσό, άργυρο και πολύτιμους λίθους, και όχι με ξύλα, χόρτο και καλάμια, τα οποία αποτελούν προσάναμμα για τη φωτιά. Διότι αυτόν που είναι έτσι εδραιωμένος, τίποτα δεν μπορεί να τον μετακινήσει από την πεποίθησή του στον Κύριο.