Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΕΦΕΣΙΟΥΣ 2:21

Αλλά αυτός ο πάντοτε τολμηρός, χωρίς να πτοείται από τον επικείμενο κίνδυνο που απειλεί όσους τολμούν να εκστομίσουν κάποιον βλάσφημο λόγο κατά του Αγίου Πνεύματος, αποφαίνεται ότι αυτό είναι αμέτοχο της θεότητας, γράφοντας τα εξής περί του Πνεύματος: ΕΥΝ. Τρίτο κατά την τάξη και τη φύση, έχοντας δημιουργηθεί με προσταγή μεν του Πατρός, με ενέργεια δε του Υιού, τιμώμενο στην τρίτη θέση, ως το πρώτο και μέγιστο από όλα, και το μόνο τέτοιου είδους δημιούργημα του Μονογενούς, το οποίο στερείται θεότητας και δημιουργικής δυνάμεως. ΒΑΣ. Εκείνος όμως που τα λέει αυτά, φαίνεται να μην έχει πιστέψει καν ότι η θεότητα κατοικεί μέσα μας, εφόσον ο Ιωάννης λέει για τον Θεό: «Από τούτο γνωρίζουμε ότι είναι μέσα μας, από το Πνεύμα που μας έδωσε»· και ο Απόστολος: «Δεν γνωρίζετε ότι είστε ναός του Θεού, και το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας;» και πάλι: «Στον οποίον όλη η οικοδομή, συναρμολογούμενη, αυξάνεται σε άγιο ναό εν Κυρίω, στον οποίον και εσείς συνοικοδομείστε ως κατοικητήριο του Θεού εν Πνεύματι». Εάν, λοιπόν, λέγεται ότι ο Θεός ενοικεί μέσα μας διά του Πνεύματος, πώς δεν αποτελεί φανερή ασέβεια το να λέει κανείς ότι το ίδιο το Πνεύμα είναι αμέτοχο της θεότητας; Και εάν ονομάζουμε θεούς αυτούς που είναι τέλειοι κατά την αρετή, ενώ η τελείωση επέρχεται διά του Πνεύματος, πώς είναι δυνατόν αυτό που θεοποιεί τους άλλους να στερείται το ίδιο της θεότητας; Εξάλλου, δεν είναι διόλου ευσεβές να λέμε, όπως ακριβώς ισχύει για τους ανθρώπους, ότι έτσι και στο Πνεύμα αποδίδεται τιμητικά η θεότητα κατά μετοχήν, και όχι ότι συνυπάρχει σε αυτό εκ φύσεως.

Ως οικοδόμους του ναού του Θεού, οι οποίοι καταρτίζουν την ψυχή του καθενός, ώστε να συναρμολογηθεί στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών.

Κεφάλαιο ΚΑ΄. ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ Α΄. Σύμφωνα με τη χάρη του Θεού που μου δόθηκε, ως σοφός αρχιτέκτονας έθεσα θεμέλιο· άλλος δε οικοδομεί επάνω του. Ο καθένας όμως ας προσέχει πώς οικοδομεί. Διότι κανείς δεν μπορεί να θέσει άλλο θεμέλιο παρά εκείνο που έχει τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός. ΠΡΟΣ ΕΦΕΣΙΟΥΣ. Άρα λοιπόν δεν είστε πλέον ξένοι και πάροικοι, αλλά συμπολίτες των αγίων και οικείοι του Θεού, έχοντας οικοδομηθεί επάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών, όπου ακρογωνιαίος λίθος είναι ο ίδιος ο Ιησούς Χριστός, στον οποίο κάθε οικοδομή, συναρμολογούμενη αρμονικά, αυξάνεται για να γίνει ναός άγιος εν Κυρίω, στον οποίο και εσείς συνοικοδομείστε ώστε να γίνετε κατοικητήριο του Θεού εν Πνεύματι.

Επειδή παρακινηθήκαμε από την ευλάβειά σας να υπαγορεύσουμε αυτά τώρα τελευταία, και να κάνουμε φανερό το φρόνημά μας τόσο σε εσάς όσο και, μέσω υμών, στους εν Χριστώ αδελφούς, προς πληροφόρηση και βεβαιότητα δική σας και δική τους στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, το θεωρήσαμε αναγκαίο και επιβεβλημένο χρέος μας. Τούτο το πράττουμε προκειμένου να μην αποπροσανατολίζεται καθόλου ο νους ορισμένων εξαιτίας της διαφοράς όσων έχουν διατυπωθεί από εμάς άλλοτε με τον έναν και άλλοτε με τον άλλον τρόπο, καθώς αναγκαζόμαστε πάντοτε να αντιστεκόμαστε στις πλάνες που εισάγονται από εκείνους που αντιτάσσονται στην αλήθεια. Σκοπός μας είναι επίσης να μην κλονίζονται κάποιοι από την πολεμική εκείνων που θέλουν να μας προσάπτουν ξένες αντιλήψεις, ή εκείνων που συχνά, προκειμένου να παρασύρουν τους πιο απλοϊκούς, παρουσιάζουν ψευδώς τα δικά τους πάθη ως δικό μας φρόνημα. Από αυτούς είναι αναγκαίο να φυλάγεστε και εσείς, ως ξένους προς την ευαγγελική και αποστολική πίστη και αγάπη, και να θυμάστε τον Απόστολο που λέει: «Αλλά και εάν εμείς, ή άγγελος από τον ουρανό, σας κηρύττει διαφορετικό ευαγγέλιο από εκείνο που σας κηρύξαμε, ας είναι ανάθεμα». Έτσι, τηρώντας και εκείνο το «Προσέχετε από τους ψευδοπροφήτες» αλλά και το «Να απομακρύνεστε από κάθε αδελφό που συμπεριφέρεται άτακτα και όχι σύμφωνα με την παράδοση που παρέλαβαν από εμάς», να στοιχούμαστε στον κανόνα των αγίων, ως «Εποικοδομηθέντες πάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών, έχοντας ακρογωνιαίο λίθο τον ίδιο τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, στον οποίο κάθε οικοδομή συναρμολογείται και αυξάνεται σε ναό άγιο εν Κυρίω».

Επομένως, δεν είστε πλέον ξένοι και πάροικοι, αλλά είστε συμπολίτες των αγίων και οικείοι του Θεού, έχοντας εποικοδομηθεί πάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών, με ακρογωνιαίο λίθο τον ίδιο τον Ιησού Χριστό, στον οποίο όλη η οικοδομή, συναρμολογούμενη αρμονικά, αυξάνεται σε ναό άγιο εν Κυρίω», ώστε έτσι, αφενός έχοντας συμφυτευθεί με τον Χριστό σύμφωνα με το ομοίωμα του θανάτου Του, και έχοντας βαπτιστεί στο όνομα του Αγίου Πνεύματος, και έχοντας αναγεννηθεί άνωθεν ως προς τον εσωτερικό άνθρωπο με την ανακαίνιση του νου, έχοντας εποικοδομηθεί πάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών, να καταστούμε κατ' αυτόν τον τρόπο άξιοι να βαπτιστούμε στο όνομα του μονογενούς Υιού του Θεού, και να αξιωθούμε της μεγάλης δωρεάς την οποία παρέδωσε ο Απόστολος, λέγοντας: ότι «Όσοι βαπτιστήκατε στον Χριστό, ντυθήκατε τον Χριστό. Δεν υπάρχει Έλληνας και Ιουδαίος, περιτομή και ακροβυστία, βάρβαρος, Σκύθης, δούλος και ελεύθερος· αλλά τα πάντα και μέσα σε όλους είναι ο Χριστός.»

Είναι λοιπόν δυνατόν σε εμάς να δούμε από τα ίδια τα πράγματα, από ποια κατάσταση σε ποια έχουν μεταβεί τα πράγματα των Ιουδαίων. Διότι προσέκρουσαν οι ταλαίπωροι στον Χριστό, ο οποίος διανέμει σε εμάς πλουσιοπάροχα όλα τα αγαθά, και ο οποίος στεφανώνει με δόξα αυτούς που τον αγαπούν, ενώ εμπλουτίζει με πνευματικά χαρίσματα τις ψυχές των γνήσιων πιστών. <Διότι εγκαταλείφθηκε η Ιερουσαλήμ, και η Ιουδαία κατέπεσε, και η γλώσσα τους είναι με ανομία, επειδή απειθούν προς τον Θεό.> Λέει ότι η Ιουδαία έχει καταπέσει, όπως ακριβώς και ένα σπίτι. Και για ποια αιτία ισχυρίζεται ότι έπαθε αυτό; Και τι σημαίνει ότι εγκαταλείφθηκε; Αυτό σημαίνει ότι αφέθηκε ή εγκαταλείφθηκε, μένοντας αμέτοχη της φροντίδας από τον Χριστό. Διότι τον άκουγαν να λέει ξεκάθαρα: «Ιδού, αφήνεται σε εσάς ο οίκος σας». Έπεσε λοιπόν, επειδή δεν έχει αυτόν που εγείρει, και που γνωρίζει και δύναται να σώζει. Διότι θεμέλιο είναι ο Χριστός, και πάνω σε αυτόν όλοι εμείς οικοδομούμαστε, ως ζωντανοί και πνευματικοί λίθοι, και συναρμολογούμαστε και συνδεόμαστε νοητά σε άγιο ναό, σε κατοικητήριο του Θεού εν Πνεύματι, και βρισκόμαστε θεμελιωμένοι πάνω σε αυτόν.

Λέμε λοιπόν ότι κάτι τέτοιο συνέβη και σε εμάς, έχοντας κατά νου τη λύτρωση μέσω του Χριστού. Διότι μας ελευθέρωσε ενώ ήμασταν αιχμάλωτοι και δρούσαμε υπό την εξουσία ενός τυράννου, εννοώ του πικρού σατανά, και μας επανέφερε σαν σε γη άγια, σε ευαγγελική πολιτεία, σε άριστη πνευματική κατάσταση, σε οχυρωμένη πόλη, τη νοητή Ιερουσαλήμ, «η οποία είναι Εκκλησία του ζώντος Θεού», προετοιμάζοντάς μας να οικοδομηθούμε ως πολύτιμοι λίθοι «σε άγιο ναό, σε κατοικητήριο του Θεού εν Πνεύματι.» Όμως το ανόσιο πλήθος των δαιμόνων φλεγόταν από τον πόνο του φθόνου, και μαζί με αυτούς και εκείνοι που πολεμούν τα δόγματα της αλήθειας, και έκαναν πολλές επιθέσεις εναντίον των αγίων, δεν τους έβλαψαν όμως καθόλου, επειδή ο Θεός τους υπερασπιζόταν και ο Χριστός τους ενθάρρυνε λέγοντας: «Στον κόσμο θα έχετε θλίψη, αλλά να έχετε θάρρος, εγώ έχω νικήσει τον κόσμο.» Υπάρχει βέβαια στους Ιουδαίους η σαθρή και ανόητη φλυαρία, ότι θα γίνει κάποτε στην κοιλάδα του Ιωσαφάτ η κρίση των πάντων από τον Θεό, μετά την ανάσταση των νεκρών. Και νομίζουν ότι όλοι οι άνθρωποι κάτω από τον ουρανό θα δώσουν λόγο για όσα έπραξαν εναντίον τους. Και το σκεπτικό τους αυτό είναι εντελώς αξιογέλαστο, καθώς η θεόπνευστη Γραφή αναφέρει ότι τα λόγια της προφητείας έχουν ήδη εκπληρωθεί, και ότι τα γειτονικά έθνη έχουν τιμωρηθεί από τον Θεό, με τον πόλεμο που έγινε στην κοιλάδα του Ιωσαφάτ.

Κατέστρεψαν στ' αλήθεια τη Σιών με αίματα. Διότι σκότωσαν τους προφήτες, και σε αυτούς πρόσθεσαν και τον Δεσπότη των όλων, εννοώ δηλαδή τον Χριστό. Διότι, ενώ ήταν οικοδόμοι της Σιών, τον αποδοκίμασαν, μολονότι ο Θεός έλεγε ξεκάθαρα: «Ιδού, θέτω στα θεμέλια της Σιών λίθο εκλεκτό, ακρογωνιαίο, έντιμο, και όποιος πιστεύει σε αυτόν δεν θα καταισχυνθεί». Αλλά, όπως είπα, οι οικοδόμοι της Σιών αποδοκίμασαν τον εκλεκτό και έντιμο λίθο. Εντούτοις, αυτός τέθηκε ως κεφαλή γωνίας. Διότι ο Χριστός βασίλευσε σε εμάς και σε όσους προέρχονται από την περιτομή, τους οποίους και έχτισε «σε έναν νέο άνθρωπο, φέρνοντας ειρήνη διά του σταυρού» και συνδέοντάς τους σαν μια γωνία σε ομοψυχία εν Πνεύματι. Διότι είναι γραμμένο ότι «το πλήθος των πιστών είχε μία καρδιά και μία ψυχή». Επειδή λοιπόν έγιναν σύμμορφοι μέσω του αγιασμού και της πίστης με τον ακρογωνιαίο και εντιμότατο λίθο, σωστά και σοφά τους γράφει ο θεσπέσιος Πέτρος: «και εσείς ως ζωντανοί λίθοι οικοδομείστε ως πνευματικός οίκος» «σε άγιο ναό, σε κατοικητήριο του Θεού εν Πνεύματι»· διότι ο Χριστός κατοίκησε στις καρδιές των πιστών.

Θα πω δε επιπλέον τούτων ότι ο καθένας από εμάς θα μπορούσε να θεωρηθεί ναός και οίκος του Θεού. Διότι κατοίκησε μέσα μας ο Χριστός μέσω του Πνεύματος, και είμαστε ναοί του ζώντος Θεού, σύμφωνα με τις Γραφές. Επομένως, ο καθένας μας ας οικοδομεί την καρδιά του με την ορθή πίστη, έχοντας ως θεμέλιο τον Σωτήρα των πάντων Χριστό, τον αληθινά πολύτιμο. Ας προσθέτει δε σε αυτά και άλλο υλικό, εννοώ την υπακοή, την ευπείθεια σε κάθε τι, την ανδρεία, την υπομονή, την εγκράτεια. Διότι συναρμολογούμενοι με αυτόν τον τρόπο «διά πάσης αφής της επιχορηγίας», «θα ανέλθουμε σε άγιο ναό και σε κατοικητήριο του Θεού εν Πνεύματι». Όσοι όμως είναι βραδείς στην πίστη ή, αν και πίστεψαν, εξακολουθούν να είναι οκνηροί ως προς την απομάκρυνση από τα πάθη, την αμαρτία και την κοσμική φιληδονία, εξαιτίας αυτού σχεδόν φωνάζουν: «Δεν έφθασε ο καιρός για να οικοδομηθεί ο οίκος του Κυρίου». Γι' αυτόν τον λόγο και περιπίπτουν σε έλλειψη των ουρανίων αγαθών και σε νοητή ακαρπία, καθώς μαραζώνει μέσα τους ο νους σαν τη γη, με αποτέλεσμα να μην έχουν ούτε σιτάρι, δηλαδή δύναμη, ούτε κρασί, το οποίο αποτελεί σύμβολο ευφροσύνης.

Διότι αυτός είναι ο πόθος μας και η προθυμία μας για καθετί αγαθό, αυτός είναι η δύναμή μας. Και εφόσον είναι μαζί μας, θα ευδοκιμήσουμε, οικοδομώντας τους εαυτούς μας «σε ναό άγιο, σε κατοικητήριο του Θεού εν Πνεύματι»· εάν όμως αποχωρήσει και απομακρυνθεί, πώς θα μπορούσε να αμφιβάλλει κανείς ότι θα μείνουμε άπρακτοι, νικημένοι από την οκνηρία και τη δειλία, αποβάλλοντας τον κόπο ως ανώφελο;

Διότι, είτε κάποιος οικοδομεί την Εκκλησία και έχει ταχθεί ως μυσταγωγός στον οίκο του Θεού, είτε ωφελεί τη δική του ψυχή, παριστάνοντας τον εαυτό του ως ζωντανό και πνευματικό λίθο «σε ναό άγιο, σε κατοικητήριο του Θεού εν Πνεύματι», ένας τέτοιος άνθρωπος με κάθε τρόπο και οπωσδήποτε θα αποκομίσει το κέρδος να μπορέσει να διασώσει εύκολα τη δική του ψυχή. <Την εικοστή τετάρτη του ένατου μήνα, κατά το δεύτερο έτος του Δαρείου, έγινε λόγος Κυρίου προς τον προφήτη Αγγαίο, λέγοντας: Αυτά λέει ο Κύριος ο παντοκράτορας: Ρώτησε τους ιερείς σχετικά με τον νόμο, λέγοντας: Εάν ένας άνθρωπος πάρει άγιο κρέας στην άκρη του ενδύματός του, και η άκρη του ενδύματός του αγγίξει άρτο ή μαγειρεμένο φαγητό ή κρασί ή λάδι ή οποιαδήποτε τροφή, θα αγιαστεί; Και αποκρίθηκαν οι ιερείς και είπαν: Όχι. Και είπε ο Αγγαίος: Εάν κάποιος που έχει μιανθεί από νεκρό αγγίξει κάτι από όλα αυτά, θα μιανθεί; Και αποκρίθηκαν οι ιερείς και είπαν: Θα μιανθεί. Και αποκρίθηκε ο Αγγαίος και είπε: Έτσι είναι αυτός ο λαός, και έτσι είναι αυτό το έθνος ενώπιόν μου, λέγει ο Κύριος, και έτσι είναι όλα τα έργα των χεριών τους, και όποιος πλησιάσει εκεί, θα μιανθεί.> Αυτή είναι μια άλλη θεία αποκάλυψη μέσω του Προφήτη προς τον Ισραήλ, η οποία λέμε ότι έγινε για την εξής αιτία.

Βλέπουμε δε ότι μερικές φορές ο Θεός, για να δοκιμάσει την πίστη των αγίων και την αγάπη εκείνων που είναι προσηλωμένοι σε Αυτόν, επιτρέπει κατά καιρούς να διώκεται η Εκκλησία. Αλλά, αφού υποστεί λίγα δεινά, αμέσως την ανιστά και υψώνει πάλι τα τείχη της με τη βοήθειά Του, και με την άνωθεν χάρη στεφανώνει τον δικό Του οίκο. Επίσης, καθένας από αυτούς που έχουν επιλέξει να ζουν με ευσέβεια είναι και πόλη και οίκος του Θεού. Δοκιμάζεται δε πολλές φορές, όταν τον εξωθεί στη φαυλότητα τόσο η σαρκική ηδονή όσο και η κοσμική μέριμνα, ώστε να φαίνεται σαν να έχει πυρποληθεί και να έχει απομείνει η ψυχή αυτού που υποφέρει έρημη από τείχη, δηλαδή από ασφάλεια. Αλλά, όταν ο Θεός σπλαχνίζεται και με τις παρακλήσεις των αγίων στρέφεται προς την ημερότητα, οικοδομείται πάλι «σε ναό άγιο, σε κατοικητήριο του Θεού εν Πνεύματι», και αφού έχει πλέον εκδιωχθεί κάθε ακαθαρσία, υψώνονται ξανά τα τείχη της από τον Θεό, και γίνεται πόλη του μεγάλου Βασιλέως, δηλαδή του Χριστού. <Και μου είπε ο άγγελος που μιλούσε μέσα μου: Φώναξε δυνατά και πες: Αυτά λέει ο Κύριος Παντοκράτορας: Και πάλι θα ξεχειλίσουν οι πόλεις από αγαθά, και θα ελεήσει ο Κύριος ξανά τη Σιών, και θα εκλέξει ξανά την Ιερουσαλήμ.> Επειδή παρατεινόταν ο χρόνος της αιχμαλωσίας, οι πόλεις της Ιουδαίας, αλλά εξίσου και οι πόλεις των Σαμαρειτών, είχαν ερημωθεί εντελώς. Διότι τα σπίτια είχαν πυρποληθεί και σχεδόν κραύγαζαν για την ωμότητα των Βαβυλωνίων, και τα ίδια τα σχήματα των πόλεων είχαν εξαφανιστεί και ανατραπεί παντελώς.

Αλλά το ότι το να ερμηνεύει κανείς αυτά τα πράγματα με την ιστορική έννοια είναι παράλογο, κανείς δεν θα το αμφισβητούσε, εάν αναλογιστεί πώς θα μπορούσε να θεωρηθεί ανώτερη της πρώτης η έσχατη δόξα του θείου ναού, από τη στιγμή που τον πρώτο τον πυρπόλησε και τον λεηλάτησε ο Βαβυλώνιος Ναβουχοδονόσορας, ενώ τον δεύτερο, ο οποίος ανεγέρθηκε μετά την περίοδο της αιχμαλωσίας, τον πυρπόλησαν εξίσου οι Ρωμαίοι, καταστρέφοντας μαζί του και τα ίδια τα Ιεροσόλυμα, αλλά και ολόκληρη τη χώρα των Ιουδαίων. Επομένως, η ιστορική ερμηνεία δεν επαρκεί για την ανεύρεση της αλήθειας· αλλά η τελευταία δόξα είναι καλύτερη και ανώτερη της πρώτης, αφού η Εκκλησία αναδείχθηκε «σε ναό άγιο, σε κατοικητήριο του Θεού δια του Πνεύματος». Διότι εποικοδομούμαστε «πάνω στο θεμέλιο των Αποστόλων και των προφητών», «μέσω κάθε συνδέσμου της επιχορηγίας, σύμφωνα με την ενέργεια του κάθε μέλους συναρμολογούμενοι» και συντιθέμενοι, και τρόπον τινά ερχόμενοι σε αρμονία μεταξύ μας δια της ενότητας της πίστεως και της αγάπης, μέσω του Πνεύματος, σε ναό άγιο. Διότι είμαστε ζωντανοί λίθοι.

Και ποιος θα μπορούσε να είναι ο λόγος γι' αυτό; Διότι ο Χριστός είναι «πολύτιμος ακρογωνιαίος» λίθος, και έχει τοποθετηθεί στα θεμέλια της Σιών. Διότι πάνω σε αυτόν έχουμε στηριχθεί, λαμβάνοντάς τον σαν ένα ασφαλές και ακλόνητο θεμέλιο. Και εμείς, ως ζωντανοί λίθοι, εποικοδομούμαστε ως πνευματικός οίκος, σε ναό άγιο, σε κατοικητήριο του Θεού εν Πνεύματι. Αλλά εξίσου αποτελούμε και κάτι σαν θυσιαστήριο, έχοντας συναχθεί στην πνευματική ενότητα και αναδίδοντας την ευωδία της πίστης στον Χριστό, προσφέροντας μέσω αυτού στον Θεό και Πατέρα, σαν τα πιο ευωδιαστά θυμιάματα, τα καυχήματα που προέρχονται από τις αρετές.

Άλλο. «Άρα λοιπόν, λέει, δεν είστε πλέον ξένοι και πάροικοι, αλλά συμπολίτες των αγίων και οικείοι του Χριστού. Έχοντας εποικοδομηθεί πάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών, με ακρογωνιαίο λίθο τον ίδιο τον Ιησού Χριστό, στον οποίο ολόκληρη η οικοδομή, καθώς συναρμολογείται αρμονικά, αυξάνει σε ναό άγιο εν Κυρίω, στον οποίο και εσείς συνοικοδομείστε σε ναό άγιο, σε κατοικητήριο του Θεού εν Πνεύματι.» Αν ονομαζόμαστε άγιος ναός μέσω του Αγίου Πνεύματος, επειδή ο Θεός κατοικεί μέσα μας, πώς δεν φτάνουν πέρα από κάθε ασέβεια εκείνοι που συγκαταλέγουν το Πνεύμα στα δημιουργήματα, αντί μάλλον να ομολογούν ότι υπάρχει από τη θεία φύση, εφόσον προέρχεται ουσιωδώς από αυτήν και κατοικεί μέσα μας έχοντας την τάξη του Θεού;

Ο Μωυσής έστηνε τη σκηνή κάτω στη γη, το αντίτυπο των επουρανίων, και όλοι προσέφεραν όσα τους είχαν παραγγελθεί. Μερικοί μάλιστα προσέφεραν οικειοθελώς, άλλοι χρυσό, άλλοι άργυρο, άλλοι πολύτιμους λίθους για την επωμίδα. Άλλες γυναίκες πάλι έφεραν κλωσμένο λινάρι, άλλες γνεσμένο κόκκινο νήμα, άλλοι πορφύρα, άλλοι δέρματα κριαριών βαμμένα κόκκινα· και άλλες τρίχες κατσικιών για τα κατασκευάσματα της σκηνής, που ήταν το πιο ευτελές υλικό· και άλλοι ό,τι τύχαινε να έχει ο καθένας ή η καθεμία. Όλοι όμως προσέφεραν, και κανείς δεν έμεινε χωρίς να συνεισφέρει, ούτε καν από τους πιο φτωχούς. Έτσι και εμείς, στην τίμια σκηνή του Θεού, την Εκκλησία αυτή, την οποία έστησε ο Κύριος και όχι άνθρωπος, η οποία ανοικοδομείται με τα διάφορα κάλλη της αρετής, άλλος λίγο και άλλος περισσότερο, ας προσφέρουμε όλοι ομοίως για ένα έργο τέλειο, για το κατοικητήριο του Χριστού, για έναν άγιο ναό, συνδεόμενοι και συναρμολογούμενοι σύμφωνα με την αρχιτεκτονική του Πνεύματος. Οπωσδήποτε όμως, δεν πρόκειται να προσφέρουμε τίποτα τόσο σπουδαίο, σε σχέση με αυτό που έχουμε λάβει, ακόμη κι αν τα προσφέρουμε όλα. Επειδή και η ίδια η ύπαρξή μας προέρχεται από τον Θεό, και η γνώση του Θεού, αλλά και το ίδιο το να έχουμε αυτό που προσφέρουμε.

Και ποιος είναι τέτοιος οικοδόμος ναού, ο οποίος θέτει τα θεμέλιά του στα άγια όρη, δηλαδή στους προφήτες και τους αποστόλους, και εποικοδομεί, όπως λέει ο απόστολος, επάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών τους ζωντανούς και έμψυχους λίθους, οι οποίοι, σύμφωνα με τον προφητικό λόγο, κυλούν από μόνοι τους προς την αρμονία των τοίχων, ώστε, αφού συναρμοστούν στην ενότητα της πίστεως και στον σύνδεσμο της ειρήνης, να αυξήσουν δι' αυτών τον άγιο ναό, για να γίνει κατοικητήριο του Θεού εν Πνεύματι; Ότι δε και ο Σολομών με τη δική του σοφία φανερώνει την αληθινή σοφία, κανείς δεν θα μπορούσε να φέρει αντίρρηση, αν αποβλέπει και στην ιστορία και στην αλήθεια· διότι για εκείνον μεν μαρτυρείται από την ιστορία ότι ξεπέρασε τα όρια της ανθρώπινης σοφίας, έχοντας χωρέσει τη γνώση των πάντων στο πλάτος της καρδιάς του, ώστε και αυτούς που προηγήθηκαν να ξεπεράσει και για τους μεταγενέστερους να παραμείνει απλησίαστος, ενώ ο Κύριος κατά τη δική Του φύση είναι κατ' ουσίαν αυτό ακριβώς που είναι, δηλαδή αλήθεια και σοφία και δύναμη. Γι' αυτόν τον λόγο, όταν ο Δαβίδ είπε ότι τα πάντα έγιναν εν σοφία, ο θείος απόστολος, ερμηνεύοντας τον προφήτη, λέει ότι τα πάντα κτίστηκαν εν Αυτώ, θεωρώντας ότι ο προφήτης εννοούσε Εκείνον μέσω της λέξεως «σοφία».

Ομιλία ΣΤ΄. Και ερχόμενος ευαγγελίστηκε ειρήνη σε εσάς που ήσασταν μακριά και σε εκείνους που ήταν κοντά· διότι μέσω αυτού έχουμε και οι δύο την προσαγωγή προς τον Πατέρα ενωμένοι σε ένα Πνεύμα. Άρα λοιπόν δεν είστε πλέον ξένοι και πάροικοι, αλλά συμπολίτες των αγίων και οικείοι του Θεού. Έχετε εποικοδομηθεί πάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών, με ακρογωνιαίο λίθο τον ίδιο τον Χριστό· στον οποίο όλη η οικοδομή, καθώς συναρμολογείται, αυξάνεται σε άγιο ναό εν Κυρίω· στον οποίο και εσείς συνοικοδομείστε, ώστε να γίνετε κατοικητήριο του Θεού εν Πνεύματι.

Εδώ μάλλον αναφέρει αυτό που είναι το κυριότερο, παρά όταν κάνει λόγο για εγκεντρισμό· διότι εκεί μάλλον τους ελέγχει. Έπειτα προσθέτει: «Έχοντας ως ακρογωνιαίο λίθο τον Ιησού Χριστό», δηλώνοντας ότι αυτός που συγκρατεί τα πάντα είναι ο Χριστός. Διότι ο ακρογωνιαίος λίθος συγκρατεί και τους τοίχους και τα θεμέλια. «Στον οποίο κάθε οικοδομή».

Δες πώς το συνέδεσε· και δείχνει ότι άλλοτε μεν από πάνω συγκρατεί όλο το σώμα και το συγκροτεί, άλλοτε δε από κάτω βαστάζει την οικοδομή, όντας η ρίζα της. Λέγοντας δε τη φράση, «έκτισε στον εαυτό Του σε έναν καινούργιο άνθρωπο», με αυτό δήλωσε ότι μέσω του εαυτού Του συνέδεσε και τους δύο τοίχους, και πάλι ότι εν Αυτώ κτίστηκε. Και λέει, «Πρωτότοκος πάσης κτίσεως»· δηλαδή, τα πάντα Αυτός τα βαστάζει. Στον οποίο όλη η οικοδομή συναρμολογείται. Είτε την οροφή αναφέρεις, είτε τους τοίχους, είτε οτιδήποτε άλλο, τα πάντα Αυτός τα βαστάζει. Αλλού πάλι Τον ονομάζει θεμέλιο: «Διότι άλλο θεμέλιο», λέει, «κανείς δεν μπορεί να θέσει παρά το ήδη τεθειμένο, που είναι ο Ιησούς Χριστός». «Στον οποίο», λέει, «κάθε οικοδομή συναρμολογείται». Εδώ φανερώνει την ακρίβεια, και δείχνει ότι δεν είναι δυνατόν να ενταχθεί κανείς διαφορετικά, παρά μόνο αν ζήσει με πολλή ακρίβεια. «Διότι αυξάνει», λέει, «σε ναό άγιο, στον οποίο και εσείς», λέει, «συνοικοδομείσθε». Το επαναλαμβάνει συνεχώς: «Σε ναό άγιο, σε κατοικητήριο του Θεού εν Πνεύματι». Ποιο σκοπό έχει λοιπόν η οικοδομή; Το να κατοικήσει ο Θεός σε αυτόν τον ναό. Διότι καθένας από εσάς είναι ναός, και όλοι μαζί από κοινού, και κατοικεί όπως στο σώμα του Χριστού, και κατοικεί όπως σε ένα πνευματικό ναό.

Έχει δε και η χρήση των ονομάτων τη δική της πρέπουσα σημασία. Διότι, όπου μεν μίλησε για καταλλαγή, αναφέρθηκε σε Θεό. Όπου δε κάνει λόγο για προσαγωγή, ονομάζει Πνεύμα. «Στον οποίο κάθε οικοδομή, συναρμολογούμενη, αυξάνει σε ναό άγιο εν Κυρίω». Χρησιμοποιώντας το παράδειγμα του ακρογωνιαίου λίθου, αυτού που στηρίζει ολόκληρη την οικοδομή, διδάσκει ότι στηριζόμαστε στον Χριστό. Λέγοντας δε λίθο, και δείχνοντας τη συνάρτησή του με αυτούς που οικοδομούνται, φανέρωσε την ομογένειά του με εμάς, μέσω της κατά σάρκα γέννησης του Μονογενούς. «Επειδή δηλαδή», λέει, «τα παιδιά έγιναν κοινωνοί αίματος και σάρκας, έτσι και αυτός παρομοίως συμμετείχε στα ίδια». «Στον οποίο και εσείς συνοικοδομείστε σε κατοικητήριο του Θεού εν Πνεύματι». Δηλαδή, σε ναό.

Και ο γέροντας είπε: Εγώ βέβαια έχω ήδη δοκιμάσει και έχω γνωρίσει τι είδους συνετή και σταθερή διάνοια διαθέτεις, καθώς και ψυχή πράγματι ευθύτατη. Αλλά η έκβαση της δικής σου πράξης θα τα βεβαιώσει αυτά. Γι' αυτόν τον λόγο, κλίνω τα γόνατά μου προς τον εν Τριάδι δοξαζόμενο Θεό μας, τον δημιουργό όλων των ορατών και των αοράτων, τον όντως υπάρχοντα και πάντοτε υπάρχοντα, ο οποίος ούτε αρχή έλαβε ποτέ της ένδοξης υπάρξεώς του ούτε τέλος έχει, τον φοβερό και παντοδύναμο, αγαθό και εύσπλαχνο, για να φωτίσει τους οφθαλμούς της καρδιάς σου, και να σου δώσει πνεύμα σοφίας και αποκαλύψεως για την επίγνωσή του, ώστε να γνωρίσεις ποια είναι η ελπίδα της κλήσεώς του, και ποιος είναι ο πλούτος της δόξας της κληρονομίας του στους αγίους, και ποιο το υπερβάλλον μέγεθος της δυνάμεώς του σε εμάς που πιστεύουμε, για να μην είσαι πλέον ξένος και πάροικος, αλλά συμπολίτης των αγίων και οικείος του Θεού, εποικοδομημένος στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών, με ακρογωνιαίο λίθο τον ίδιο τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, στον οποίο κάθε οικοδομή που συναρμολογείται αυξάνεται σε ναό άγιο εν Κυρίω.

Διότι πραγματικά γλυκύς είναι ο ευλογημένος μου δεσπότης όταν είναι παρών, αλλά και όταν απουσιάζει, δεν είναι καθόλου λιγότερο αγαπητός σε όλους από ό,τι όταν παρευρίσκεται, εξαιτίας της χάρης της πτωχείας του Αγίου Πνεύματος που λάμπει πάνω του. Εξαιτίας αυτής, άγιος ναός, ως κατοικητήριο του Θεού εν πνεύματι, γίνεται καθένας που οικειοποιείται γνήσια αυτή την αρετή του Θεού, ο Οποίος ταπείνωσε τον εαυτό Του μέχρις ότου έλαβε μορφή δούλου, και την υπέδειξε στους ανθρώπους, με έργο και με λόγο, στο δικό Του πρόσωπο. Μιμούμενος Αυτόν, ο ευλογημένος μου δεσπότης απέκτησε και ο ίδιος, ως εσωτερική διάθεση, την πραότητα και την ταπείνωση. Την πραότητα αφενός, ώστε, αφού κατασβέσει τις εμπαθείς κινήσεις του θυμού και της επιθυμίας, να γίνει ευάρεστος στον Θεό και στους ανθρώπους. Διότι η πραότητα δεν είναι τίποτε άλλο, παρά η απόλυτη ακινησία του θυμού και της επιθυμίας απέναντι σε όσα είναι παρά φύσιν· μέσω αυτής γίνεται φανερό το θείο θέλημα σε όσους την κατέχουν. Διότι λέει ψάλλοντας ο μέγας Δαβίδ: «Θα οδηγήσει τους πράους στην κρίση· θα διδάξει στους πράους τους δρόμους Του». Και την ταπείνωση αφετέρου, ώστε, αφού αποκόψει τις πωρώσεις της υπερηφανίας, να γίνει ευχάριστος στον Θεό και σε όλους τους ανθρώπους ευπρόσιτος.

Σε ηγούμενο. Επειδή έμαθα ότι προσήχθης και μαστιγώθηκες για τον Χριστό, ω τριπόθητε, χαίρομαι και σε συγχαίρω· διότι αυτό είναι χαρά και αγαλλίαση, όχι σύμφωνα με τη χαρά του κόσμου (διότι αυτή είναι χωρίς χαρά, καθώς φαίνεται μεν ότι είναι, αλλά δεν είναι, επειδή είναι ρευστή και δεν παραμένει σταθερή και στο τέλος προκαλεί θάνατο), αλλά σύμφωνα με τη χαρά κατά Θεόν· διότι αυτή είναι η μόνη αληθινή ευφροσύνη και παραμένει αναλλοίωτη, και το τέλος της είναι η αιώνια ζωή. Εύλογα λοιπόν χαίρομαι και συνευφραίνομαι μαζί σου, τιμιότατε πάτερ. Αλλά το ότι, όπως λένε, ο καταιγισμός των χτυπημάτων έφτασε τα εκατό και μάλιστα με βαρύ ξυλοδαρμό, δες πώς αυτό αποτελεί πάλι αύξηση της ευφροσύνης· δεν άντεξα να ακούσω την είδηση χωρίς να συγκινηθώ, αν και απών. Αλλά όμως, δόξα στον Θεό που σε δόξασε επιτρέποντας να πληγωθείς θανάσιμα στην πλάτη από τους ασεβείς· άσβεστο είναι το κλέος σου, ιερό το πάθος σου, στήριγμα όσων ομολογούν μαζί σου την πίστη, προθυμία των ορθοδόξων, συντριβή των αιρετικών, οικοδομή της Εκκλησίας του Θεού. Άγιοι λίθοι κυλούν πάνω στη γη, όπως λέει ο προφήτης· τι σημαίνει αυτό; Προς εξομάλυνση της ευσέβειας, για την οικοδόμηση της Εκκλησίας. Ένας από όλους αυτούς τους λίθους είσαι κι εσύ, που συναρμολογείσαι και συνδέεσαι στενά με τον ακρογωνιαίο λίθο από το Άγιο Πνεύμα.