Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΕΦΕΣΙΟΥΣ 2:9

Κεφάλαιο Α΄. ΙΩΑΝΝΗΣ. Κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να λάβει τίποτα, εάν δεν του έχει δοθεί από τον ουρανό. ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ Α΄. Τι όμως έχεις, το οποίο δεν έλαβες; ΠΡΟΣ ΕΦΕΣΙΟΥΣ. Διότι με τη χάρη έχετε σωθεί διά της πίστεως· και αυτό δεν προέρχεται από εσάς· είναι δώρο του Θεού· όχι από έργα, για να μην καυχηθεί κανείς. ΠΡΟΣ ΦΙΛΙΠΠΗΣΙΟΥΣ. Και αυτό προέρχεται από τον Θεό, διότι σε εσάς χαρίστηκε το υπέρ του Χριστού, όχι μόνο το να πιστεύετε σε αυτόν, αλλά και το να πάσχετε για αυτόν, έχοντας τον ίδιο αγώνα, και τα εξής.

Διότι μπορεί κάποιος, εργαζόμενος με ζήλο, μέσα σε μία ώρα να αποδώσει έργο σαν να εργαζόταν από το πρωί. Ο ληστής σε μία ώρα άκουσε το: «Σήμερα θα είσαι μαζί μου στον παράδεισο». Αλλά άκουσε τι λένε εκείνοι: «Εμείς που σηκώσαμε το βάρος και τον καύσωνα της ημέρας». Και λένε την αλήθεια. Διότι δεν σήκωσαν το βάρος του ζυγού του νόμου υπό τον νόμο, αλλά έγιναν και αυτοί ίσοι με εκείνους λόγω του έργου. Λέει, λοιπόν: «Φίλε, δεν σε αδικώ». Δεν αδικεί ο κριτής της δικαιοσύνης. Το δε «θέλω να χαρίσω σε αυτόν όπως και σε σένα», μην νομίσεις ότι αποτελεί προσωποληψία, ούτε ότι ο μισθός δίνεται χαριστικά, αλλά να το κατανοήσεις ως εξής: επειδή ό,τι και αν κάνουμε, όπως και αν εργαστούμε, δεν κάνουμε τίποτα το επάξιο. Διότι κάθε ανθρώπινη δικαιοσύνη είναι σαν ακάθαρτο ράκος. Χάρη τα ονόμασε όλα αυτά, όπως λέει ο Παύλος: «Δικαιώνονται δωρεάν με τη χάρη Του, και όχι από έργα, για να μην καυχηθεί κανείς». Είναι δώρο Θεού, όχι επειδή δεν εργαζόμαστε, αλλά επειδή δεν κάνουμε τίποτα αντάξιο. Λέει: «Όταν κάνετε όλα αυτά, να λέτε ότι είμαστε άχρηστοι δούλοι· διότι κάναμε αυτό που οφείλαμε να κάνουμε». Ασφαλώς, λοιπόν, προσφέρεις ψωμί στον φτωχό και κληρονομείς τη βασιλεία των ουρανών. Βλέπεις το νόημα του «θέλω να χαρίσω».

Αφού λοιπόν ο λόγος προήγαγε τον έπαινο μέχρι αυτά τα μέλη της Εκκλησίας, στη συνέχεια συνθέτει το εγκώμιο για ολόκληρο το σώμα της, όταν δηλαδή Εκείνος διά του θανάτου καταργήσει αυτόν που έχει το κράτος του θανάτου και επαναφέρει πάλι τον εαυτό Του στην οικεία δόξα της θεότητας, την οποία είχε εξαρχής, πριν δημιουργηθεί ο κόσμος. Διότι, αφού είπε «Θα πορευθώ μόνος μου στο όρος της σμύρνης και στον λόφο του λιβάνου», υποδηλώνοντας με τη μεν σμύρνη το πάθος, με τον δε λίβανο τη δόξα της θεότητας, πρόσθεσε «Είσαι όλη ωραία, η πλησίον μου, και μώμος δεν υπάρχει σε σένα». Με τα λόγια αυτά διδάσκει, πρώτον μεν, ότι κανείς δεν Του αφαιρεί τη ζωή, αλλά έχει την εξουσία να την παραδώσει και έχει την εξουσία να την πάρει πάλι, πορευόμενος αυτοβούλως στο όρος της σμύρνης, αποδεχόμενος τον θάνατο υπέρ των αμαρτωλών όχι εξαιτίας των δικών μας έργων, ώστε να μην καυχηθεί κανείς, αλλά από δική Του χάρη· έπειτα δε, ότι δεν είναι δυνατόν να καθαριστεί διαφορετικά η ανθρώπινη φύση από τον μώμο, παρά μόνο εάν ο Αμνός, που αίρει την αμαρτία του κόσμου, εξαφανίσει διά του Εαυτού Του κάθε κακία.

Ποια ανάγκη υπάρχει για Πνεύμα που εμφυσάται πάλι εξαρχής, αποστέλλεται και ενοικεί; Διότι και προηγουμένως, όπως ήταν μέσα στο σύμπαν, έτσι ήταν και μέσα σε εμάς. Τότε όμως και ο Θεός θα κτίζει και θα θεοποιεί κατά τον ίδιο τρόπο. Κι όμως σαφώς λέγει ο μέγας Βασίλειος: «Αν ο Θεός κατά τον ίδιο τρόπο κτίζει και γεννά, τότε κατά τον ίδιο τρόπο και κτίστης μας και πατέρας μας είναι ο Χριστός· διότι είναι Θεός, και δεν υπάρχει ανάγκη της υιοθεσίας διά του Αγίου Πνεύματος». «Μας ανέστησε μαζί Του», λέγει ο Απόστολος, «και μας κάθισε μαζί Του στα επουράνια εν Χριστώ Ιησού, για να δείξει στους επερχόμενους αιώνες τον υπερβάλλοντα πλούτο της χάριτός Του, με χρηστότητα προς εμάς εν Χριστώ Ιησού. Διότι με τη χάρη είστε σωσμένοι διά της πίστεως· και αυτό δεν προέρχεται από εμάς, είναι δώρο Θεού· δεν προέρχεται από έργα, για να μη καυχηθεί κανείς». Εσύ όμως μας κατασκευάζεις τη θέωση μόνο από τα έργα της κατά φύση μιμήσεως, λέγοντας ότι αυτό είναι το θεοποιό δώρο και η θεία χάρη: η κατά φύση μίμηση;

«Διότι πώς», λέγει, «θα πιστέψουν, εάν δεν ακούσουν;» Ώστε ούτε και η πίστη είναι δικό μας κατόρθωμα. Είναι δώρο του Θεού, λέγει· «όχι από τα έργα». Διότι μήπως δεν αρκούσε η πίστη για να σώσει, λέγει; Αλλά για να μην τους σώσει όντας κενούς και αδρανείς, αυτήν ζήτησε ο Θεός, λέγει. Είπε ότι η πίστη σώζει, αλλά διαμέσου του Θεού· διότι επειδή το θέλησε ο Θεός, η πίστη έσωσε. Αλλιώς πώς σώζει η πίστη, πες μου, χωρίς έργα; Αυτό το ίδιο είναι δώρο του Θεού, «ώστε να μην καυχηθεί κανείς», προκειμένου να μας κάνει ευγνώμονες για τη χάρη Του. Τι λοιπόν, λέγει, μήπως ο Ίδιος εμπόδισε τη δικαίωση από τα έργα; Σε καμία περίπτωση· αλλά, λέγει, κανείς δεν δικαιώθηκε από τα έργα, ώστε να φανερωθεί η χάρη και η φιλανθρωπία του Θεού. Δεν απέρριψε αυτούς που είχαν έργα, αλλά εκείνους που είχαν προδοθεί από τα έργα τους, τους έσωσε με τη χάρη, ώστε κανείς πλέον να μην μπορεί να καυχάται.

Με τη χάρη έχετε σωθεί, αναφωνεί ο θείος Απόστολος· και αυτό δεν προέρχεται από εσάς· είναι δώρο του Θεού, για να μην καυχηθεί κανείς· και πάλι, ο Χριστός Ιησούς ήλθε στον κόσμο για να σώσει τους αμαρτωλούς, από τους οποίους πρώτος είμαι εγώ· αλλά ελεήθηκα, ώστε σε εμένα πρώτον να επιδείξει ο Χριστός Ιησούς όλη του τη μακροθυμία, προς υπόδειγμα εκείνων που πρόκειται να πιστέψουν σε αυτόν για την αιώνια ζωή.

Δεν προέρχεται, λοιπόν, από εμάς, αλλά είναι δώρο του Θεού· η ευεργεσία δεν βρίσκεται σε αυτόν που λαμβάνει, αλλά σε αυτόν που δίνει. «Όχι από τα έργα, για να μην καυχηθεί κανείς.» Διότι, ακόμη και όταν υπήρχαν τα έργα, η σωτηρία δεν προήλθε από αυτά, και ενώ δεν υπήρχαν, δόθηκε σε όσους πίστεψαν η κοινωνία της σωτηρίας. «Διότι δικό του δημιούργημα είμαστε, έχοντας κτιστεί εν Χριστώ Ιησού για καλά έργα, τα οποία προετοίμασε ο Θεός, ώστε να πορευτούμε μέσα σε αυτά.» Δεν κατεργαζόμαστε εμείς, λέει, τους εαυτούς μας ως νέα κτίση· διότι αυτό ούτε καν είναι δυνατόν. Αλλά αυτός που μας κτίζει είναι ο Θεός εν Χριστώ, του οποίου την ομοίωση πραγματοποιούμε με τη μίμηση των έργων που ο ίδιος έπραξε, προετοιμάζοντας για εμάς τη μετοχή και την ομοίωση. «Γι' αυτό να θυμάστε ότι εσείς ήσασταν κάποτε τα έθνη κατά σάρκα.» Επειδή η ανάμνηση των προηγούμενων προετοιμάζει την ευχαριστία για το παρόν, τους προτρέπει να τα θυμούνται. «Οι λεγόμενοι ακροβυστία από την ονομαζόμενη περιτομή που γίνεται χειροποίητα στη σάρκα· ότι ήσασταν εκείνον τον καιρό χωρίς Χριστό, αποξενωμένοι από την πολιτεία του Ισραήλ, και ξένοι προς τις διαθήκες.» Η ακροβυστία και η περιτομή είναι σαρκικό γνώρισμα· και τα σαρκικά δεν έχουν πραγματική υπόσταση. Γι' αυτό τα χαρακτήρισε ως «λεγόμενα». Διότι γνωρίζει την αληθινή περιτομή, δηλαδή την αφαίρεση μέσα στην καρδιά εκείνων που επισυμβαίνουν στην καρδιά αντίθετα προς τη φυσική της κατασκευή. Και αν αυτό είναι η αληθινή περιτομή, αληθινή ακροβυστία είναι η ακαθαρσία της καρδιάς. «

Διότι η σωματική άσκηση είναι ωφέλιμη σε λίγα πράγματα· αντίθετα, η ευσέβεια είναι ωφέλιμη σε όλα, καθώς περιέχει την υπόσχεση για την τωρινή και για τη μελλοντική ζωή.» «Κατά χάρη είστε σωσμένοι, και αυτό δεν προέρχεται από εσάς· είναι δώρο του Θεού· δεν προέρχεται από έργα, για να μην καυχηθεί κανείς.» Να είσαι εργάτης της ευσέβειας. Διότι αυτή και στον ουρανό θα σε ανυψώσει, και θα καταστήσει αθάνατη τη μνήμη σου και διαρκή τη δόξα σου ανάμεσα στους ανθρώπους.

«Αββά ο Πατήρ»· και· «Το ίδιο το Πνεύμα συμμαρτυρεί στο πνεύμα μας ότι είμαστε τέκνα του Θεού.» Όσο για το ότι κανείς δεν αποκόπτει από μόνος του την αμαρτία του Αδάμ, παρά μόνο ο Χριστός ανάλογα με την πίστη προς Αυτόν, άκουσε τον Απόστολο που λέει ότι «ο Χριστός πέθανε για τις αμαρτίες μας σύμφωνα με τις Γραφές»· και πάλι: «Αποδεικνύει δε την αγάπη Του προς εμάς ο Θεός στο ότι, ενώ ήμασταν ακόμη αμαρτωλοί, ο Χριστός πέθανε για εμάς»· και πάλι: «Συνταφήκαμε μαζί Του διά του βαπτίσματος, ώστε όπως αναστήθηκε ο Χριστός εκ νεκρών, έτσι και εμείς να περιπατήσουμε σε καινότητα ζωής», και ότι «εκείνος που πέθανε έχει απαλλαγεί από την αμαρτία»· και ότι «κατά χάρη είστε σωσμένοι και όχι από έργα, ώστε να μην καυχηθεί κανείς»· και πάλι: «Διότι κάποτε ήσασταν σκοτάδι, τώρα όμως είστε φως εν Κυρίω· ως τέκνα φωτός να περιπατείτε»· και πάλι: «Εσείς δε δεν είστε τέκνα της δούλης, αλλά της ελεύθερης· με την ελευθερία αυτή μας ελευθέρωσε ο Χριστός»· και πάλι: «Ως ελεύθεροι, και όχι χρησιμοποιώντας την ελευθερία ως επικάλυμμα της κακίας.» Βλέπεις πώς, αυτά που εσύ λες ότι αποτελούν αγώνες για την αποκοπή της αμαρτίας, η Γραφή τα ονομάζει έργα καινότητας και ελευθερίας και φωτός. Φανερώνει δε και τις εκτροπές του αυτεξουσίου, τις οποίες εσύ λες ότι αποτελούν την αμαρτία του Αδάμ.

Εφεσ. 2,9-10 «Όχι εξ έργων», για να μην πάρει κανείς αφορμή για αλαζονεία, θεωρώντας ότι σώθηκε εξαιτίας των δικών του έργων. Αν και, ακόμη κι αν ήταν δυνατόν να σωθεί κανείς από τα έργα, ούτε τότε, λέει, δεν θα έπρεπε να εκπέσει σε αλαζονεία και καύχηση. Γιατί; Διότι «δημιούργημα του Θεού είμαστε». Και όχι μόνο αυτό, αλλά πλαστήκαμε για να κάνουμε το αγαθό· ώστε, ακόμη κι αν σωζόμασταν εξ έργων, θα οφείλαμε δικαίως να αποδίδουμε την αιτία και την ευχαριστία στον Θεό, διότι αυτός μας έπλασε για τον σκοπό αυτόν, και όχι να ενισχύουμε την αλαζονεία για τους εαυτούς μας. Εφόσον όμως, ενώ «πλαστήκαμε για αγαθά έργα», όχι μόνο δεν πράξαμε το αγαθό, αλλά παρασυρθήκαμε και στο αντίθετο, και αφού παρασυρθήκαμε δεν επιστρέψαμε από μόνοι μας, αλλά με τη χάρη και τη δωρεά του Θεού, πόση άραγε ευγνωμοσύνη οφείλεται από εμάς στον Θεό; Η δε φράση «πλαστήκαμε για αγαθά έργα» αποτελεί ταυτόχρονα και προτροπή και αφύπνιση για αγαθές πράξεις, σαν να λέει: είστε οφειλέτες στο να κάνετε το αγαθό, και το χρέος αυτό είναι παλαιό· διότι για τον σκοπό αυτόν πλαστήκατε. Εσείς όμως το επιβαρύνατε και το αυξήσατε με πολλούς τόκους, χωρίς να ξεπληρώνετε τίποτα, αλλά προσθέτοντας χρέος μέσω της παράβασης. Υπάρχει, λοιπόν, ανάγκη για πολλή σπουδή και επιμέλεια ώστε να εξοφληθούν τα οφειλόμενα.

Συγχάρηκα μαζί σας πάρα πολύ εν τω Κυρίω ημών Ιησού Χριστώ, επειδή υποδεχθήκατε τα υποδείγματα της αληθινής αγάπης και κατευοδώσατε, όπως ήταν το καθήκον σας, αυτούς που ήταν δεμένοι με τα αγιοπρεπή δεσμά, τα οποία είναι διαδήματα εκείνων που έχουν αληθινά εκλεγεί από τον Θεό και τον Κύριό μας. Και επειδή η σταθερή ρίζα της πίστης σας, η οποία επαινείται από τα αρχαία χρόνια, παραμένει μέχρι σήμερα και καρποφορεί για τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, ο οποίος υπέμεινε για τις αμαρτίες μας μέχρι σημείου θανάτου, τον οποίον ανέστησε ο Θεός, λύνοντας τις οδύνες του άδη. Στον οποίον, αν και δεν τον είδατε, πιστεύετε με χαρά ανεκλάλητη και δεδοξασμένη, στην οποία πολλοί επιθυμούν να εισέλθουν, γνωρίζοντας ότι κατά χάριν είστε σωσμένοι, όχι εξαιτίας των έργων, αλλά με το θέλημα του Θεού δια του Ιησού Χριστού.

Τι να πούμε για τον Μανασσή; Τι για όσους ακολούθησαν μετά από αυτούς, τους οποίους νομίζω δεν αγνοείς ούτε και εσύ; Εννοώ τον Πέτρο, τον κορυφαίο των αποστόλων, τον τελώνη, τον ληστή, την πόρνη, και τι να τα πολυλογώ; Τον άσωτο υιό, ο οποίος κατασπατάλησε ασώτως την πατρική περιουσία μαζί με πόρνες και τελώνες. Σκέψου, εξαιτίας ποιων έργων έλαβαν αυτοί τη συγχώρηση των σφαλμάτων τους; Άραγε από νηστεία, από αγρυπνία, από χαμευνία ή από την κένωση των υπαρχόντων τους προς αυτούς που είχαν ανάγκη, ή από κάποια άλλη κοπιαστική εργασία που επιτελείται μέσω του σώματος; Σε καμία περίπτωση· αλλά μόνο από τη μετάνοια, τα δάκρυα από τα βάθη της ψυχής και την καταδίκη από τη συνείδηση. Διότι, αφού ο καθένας από αυτούς απέκτησε συναίσθηση των δικών του αμαρτιών και αφού καταδίκασαν τους εαυτούς τους και έκλαψαν από τα βάθη της ψυχής τους, έλαβαν τη συγχώρηση των πταισμάτων τους. Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και τώρα σε όλους εμάς, που προσερχόμαστε γνήσια και θερμά, μέσω της μετάνοιας και των δακρύων, στον Δεσπότη Χριστό. Και ο αγαθός και φιλάνθρωπος Κύριος δεν μας αποκλείει, ούτε πρόκειται ποτέ να κλείσει τα άχραντα σπλάχνα της αγαθότητάς Του, «διότι η άφεση των αμαρτιών δεν δίνεται εξ έργων» του νόμου, «για να μην καυχηθεί κανείς», αλλά με τη φιλανθρωπία και τη χάρη του Θεού.

Παρακαλούμε, όπως είπα και προηγουμένως, αν βέβαια αντιλαμβανόμαστε την κατάσταση στην οποία βρισκόμαστε, έχοντας ανάγκη να θεραπευτούμε από τις ασθένειές μας. Όταν δε γίνει αυτό και απεκδυθούμε σιγά-σιγά την ασθένεια από πάνω μας σαν ιμάτιο παλιωμένο και σχισμένο και λερωμένο, και ενδυθούμε την υγεία σε όλο το σώμα σαν φωτεινό μανδύα, δηλαδή από την κορυφή έως τα άκρα των ποδιών, τότε, διακονώντας και εμείς οι ίδιοι τους άλλους και θεραπεύοντάς τους με κρασί και λάδι και με τα υπόλοιπα έμπλαστρα και φάρμακα, θα θεωρηθεί ότι υπηρετούμε τον ίδιο τον Κύριο που είπε τα εξής: «Εφόσον το κάνατε σε έναν από αυτούς τους ελάχιστους αδελφούς μου, το κάνατε σε μένα». Αν όμως δεν φτάσουμε πρώτα σε αυτήν την κατάσταση, αλλά ενώ ακόμη νοσούμε επιχειρήσουμε να το κάνουμε αυτό, ο Δεσπότης θα μας αποκριθεί και θα πει: «Ιατρέ, θεράπευσε τον εαυτό σου». Ακούγοντάς μας δε να ονομάζουμε φωτεινό μανδύα την υγεία της ψυχής, μην περιγελάσεις από άγνοια τα λόγια αυτά, ούτε να υποθέσεις ότι μιλάμε για σωματική υγεία, αλλά για κάποια ασώματη, θεία και νοερή, η οποία δεν συνηθίζει να προέρχεται από φάρμακα και βότανα, «ούτε από κάποια έργα, ώστε να μην καυχηθεί κανείς».

Επειδή δε, σύμφωνα με τον θείο Απόστολο, η σωτηρία έρχεται σε εμάς τους πιστούς «όχι από έργα του νόμου, για να μην καυχηθεί κανείς», δεν πρέπει να στηριζόμαστε καθόλου στα έργα, εννοώ στις νηστείες και τις αγρυπνίες ή τον ύπνο κατά γης και την πείνα και τη δίψα, ούτε να καθηλώνουμε το σώμα με σίδερα, ούτε να το ταλαιπωρούμε με τρίχινα ενδύματα.

Υγιαίνουμε λοιπόν σωματικά, και αν προσεύχεστε, και πνευματικά, ώστε, εγκαταλείποντας την αγωνία σου για εμάς, με ελπίδα και χαρά να γίνεις πιο θερμός στην προσευχή. Διότι, με τη χάρη του Θεού και τις ευχές του μακάριου πατέρα μου, μαζί με τις δικές σας ικεσίες, διανύουμε με ευγνωμοσύνη, μακροθυμία και υπομονή τον προκείμενο αγώνα μας, έχοντας μεταβληθεί εντελώς πέρα από κάθε προσδοκία, και σε τέτοιο βαθμό που δεν είχαμε γίνει ποτέ, από τότε που διακρίνουμε το καλό και το κακό. Δώρο Θεού είναι αυτό, όχι αποτέλεσμα δικών μας έργων, αρκεί βέβαια και στο εξής να μην αποκάμετε να παρακαλείτε τον Θεό για εμάς, όπως κάνουμε και εμείς για εσάς.