Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΕΦΕΣΙΟΥΣ 3:16

Του Αθανασίου. Κατά δε το πνευματικό νόημα: Αγαθά του οίκου του Θεού είναι τα διάφορα χαρίσματα του Πνεύματος. Ο δε Παύλος αποκαλεί την Εκκλησία οίκο του Θεού. Μέσα σε αυτήν επιτελείται θαυμαστά η αρετή που ονομάζεται δικαιοσύνη. Επομένως, εκείνος που πιστεύει και είναι πλήρης αγαθών έργων έχει τον Κύριο μέσα του. Διότι έχει ειπωθεί ότι μέσω της πίστεως ο Χριστός κατοικεί στον εσωτερικό άνθρωπο, και σε εκείνον που τηρεί τον λόγο του, έρχεται μαζί με τον Πατέρα και εγκαθιστά την κατοικία του.

Βεβαίως, όταν ο Κύριος λέει: «Θα έλθουμε εγώ και ο Πατέρας», συνεισέρχεται και το Πνεύμα, όχι διαφορετικά παρά όπως ο Υιός για να κατοικήσει μέσα μας, καθώς γράφει ο Παύλος στους Εφεσίους: «Να σας δώσει, σύμφωνα με τον πλούτο της δόξας του, να κραταιωθείτε με δύναμη διά του Πνεύματός του στον εσωτερικό άνθρωπο, ώστε να κατοικήσει ο Χριστός». Και εφόσον ο Υιός είναι μέσα μας, είναι επίσης και ο Πατέρας, διότι ο Υιός λέει: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε μένα». Γι' αυτό και, όταν ο Λόγος έρχεται στους προφήτες, αυτοί προφητεύουν διά του ίδιου του Αγίου Πνεύματος. Όταν λοιπόν η Γραφή λέει: «Και έγινε Λόγος Κυρίου» προς τον τάδε προφήτη, αποδεικνύεται ότι αυτός προφητεύει εν Αγίω Πνεύματι. Διότι στο βιβλίο του Ζαχαρία είναι γραμμένο: «Πλην όμως, να δέχεστε τους λόγους μου και τα προστάγματά μου, όσα εγώ εντέλλομαι διά του Πνεύματός μου στους δούλους μου τους προφήτες»· ενώ και λίγο πιο κάτω, ελέγχοντας τον λαό, έλεγε: «Και έκαναν την καρδιά τους σκληρή, ώστε να μην υπακούουν στους νόμους μου και στους λόγους, τους οποίους απέστειλε ο Κύριος Παντοκράτωρ διά του Πνεύματός του μέσω των παλαιότερων προφητών του»· ο δε Πέτρος στις Πράξεις των Αποστόλων έλεγε: «Άνδρες αδελφοί, έπρεπε να εκπληρωθεί η Γραφή, την οποία προείπε το Άγιο Πνεύμα».

Βεβαίως, όταν ο Κύριος λέει, «Θα έλθουμε εγώ και ο Πατέρας», εισέρχεται μαζί τους και το Πνεύμα προκειμένου να κατοικήσει μέσα μας ακριβώς όπως και ο Υιός, καθώς γράφει ο Παύλος προς τους Εφεσίους: «Να σας δώσει, σύμφωνα με τον πλούτο της δόξας του, να κραταιωθείτε με δύναμη διά του Πνεύματός του στον εσωτερικό άνθρωπο, ώστε να κατοικήσει ο Χριστός». Και όταν ο Υιός είναι μέσα μας, είναι επίσης και ο Πατέρας, αφού ο Υιός λέει: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα». Γι' αυτό, όταν ο Λόγος ερχόταν στους προφήτες, αυτοί προφήτευαν εν τω Αγίω Πνεύματι. Όταν λοιπόν η Γραφή λέει: «Και έγινε Λόγος Κυρίου» προς τον τάδε προφήτη, αποδεικνύεται ότι αυτός προφητεύει εν τω Αγίω Πνεύματι. Διότι στον μεν Ζαχαρία έχει γραφτεί: «Όμως τους λόγους μου και τα προστάγματά μου δεχθείτε, όσα εγώ εντέλλομαι διά του Πνεύματός μου στους δούλους μου τους προφήτες»· και λίγο πιο κάτω, κατηγορώντας τον λαό, έλεγε: «Και κατέστησαν την καρδιά τους απειθή, για να μην εισακούσουν τους νόμους μου και τους λόγους τους οποίους απέστειλε ο Κύριος ο Παντοκράτορας διά του Πνεύματός του μέσω των προγενέστερων προφητών του»· ο δε Πέτρος στις Πράξεις έλεγε: «Άνδρες αδελφοί, έπρεπε να εκπληρωθεί η Γραφή την οποία προείπε το Άγιο Πνεύμα».

Του αγίου Αθανασίου πατριάρχου Αλεξανδρείας, από τον λόγο περί νόσου και υγείας, του οποίου η αρχή είναι: «Τα γράμματα της δικής σου ευλάβειας μας παραδόθηκαν». Ο λόγος περί της υγείας των ανθρώπων δεν επισημαίνεται απλώς στις θείες Γραφές, αλλά και η έννοια γύρω από αυτήν τυγχάνει να είναι διπλή. Διότι, εφόσον οι άνθρωποι έχουν την υπόστασή τους από δύο στοιχεία και, σύμφωνα με τον μακαριότατο απόστολο, η φύση μας έχει διπλή σημασία που συνίσταται στον εσωτερικό και τον εξωτερικό άνθρωπο (καθώς λέγει στη δεύτερη προς Κορινθίους επιστολή: «Ακόμη και αν ο εξωτερικός μας άνθρωπος φθείρεται, ο εσωτερικός ανακαινίζεται», και στην προς Εφεσίους: «Γι' αυτόν τον λόγο κάμπτω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα, από τον οποίο κάθε πατριά στον ουρανό και στη γη ονομάζεται, για να σας δώσει, σύμφωνα με τον πλούτο της δόξας του, να κραταιωθείτε με δύναμη μέσω του Πνεύματός του στον εσωτερικό άνθρωπο, ώστε να κατοικήσει ο Χριστός μέσω της πίστεως στις καρδιές σας»), είναι ανάγκη και η κατανόηση περί αυτών να μην είναι απλή, αλλά διπλή. Και όπως ακριβώς ο άνθρωπος έχει τον σωματικό άρτο ως τροφή για τον εξωτερικό άνθρωπο, έτσι και για τον εσωτερικό έχει την κατάλληλη και δική του τροφή, για την οποία έλεγε ο Παύλος: «Τρεφόμενοι με τους λόγους της αληθείας». Αυτή η τροφή έχει την αρχή της από τον Κύριο που λέγει: «Εγώ είμαι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στους ανθρώπους».

Διά μέσου αυτών και των παρομοίων, ο Κύριος λέγει ότι όσοι γεννήθηκαν από το πνεύμα γίνονται πνεύμα. Το αυτό επιμαρτυρεί και ο Απόστολος, λέγοντας: «Γι' αυτόν τον λόγο κάμπτω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, από τον οποίο κάθε πατριά στον ουρανό και επί της γης λαμβάνει το όνομά της· ώστε να σας δώσει, σύμφωνα με τον πλούτο της δόξας του, να κραταιωθείτε με δύναμη διά του Πνεύματός του στον εσωτερικό άνθρωπο, για να κατοικήσει ο Χριστός». Εάν δε, εφόσον ζούμε κατά το Πνεύμα, πορευόμαστε και σύμφωνα με το Πνεύμα, και έτσι γίνουμε χωρητικοί του Αγίου Πνεύματος, θα μπορέσουμε να ομολογήσουμε τον Χριστό· διότι κανείς δεν δύναται να αποκαλέσει Κύριο τον Ιησού παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι. Έτσι, λοιπόν, ο Κύριος, τόσο διά του εαυτού του όσο και διά του Αποστόλου, δίδαξε ότι όσοι γεννήθηκαν από το πνεύμα, γίνονται πνεύμα.

Ότι δε διά της πίστεως ενοικεί σε εμάς ο Υιός, θα μας το βεβαιώσει ο Παύλος λέγοντας: «Γι' αυτό τον λόγο κάμπτω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα, από τον οποίο παίρνει το όνομά της κάθε πατριά στον ουρανό και στη γη, ώστε να σας δώσει, σύμφωνα με τον πλούτο της δόξας της απλότητός του, να κραταιωθείτε με δύναμη διά του Πνεύματός του, ώστε να κατοικήσει ο Χριστός στις καρδιές σας διά της πίστεως». Όταν, λοιπόν, διά της πίστεως εισέρχεται σε εμάς η κατά φύσιν ζωή, πώς δεν είναι αληθινός αυτός που λέει: «Εκείνος που πιστεύει στον Υιό έχει ζωή αιώνια»; Εννοώντας προφανώς τον ίδιο τον Υιό και όχι κάποια άλλη ζωή που νοείται ανεξάρτητα από αυτόν. «Εκείνος δε που απειθεί στον Υιό δεν θα δει τη ζωή.» Άραγε, ίσως πει κάποιος, μήπως ο Βαπτιστής εισάγει κάποια άλλη διδασκαλία και παραποιεί τον λόγο περί της αναστάσεως, λέγοντας ότι αυτός που πιστεύει θα ζωοποιηθεί, ενώ διαβεβαιώνοντας ότι ο μη πιστεύων δεν θα δει καθόλου ζωή; Δεν θα αναστηθούμε, δηλαδή, όλοι, κατά πάσα πιθανότητα, αφού ο λόγος εισήγαγε αυτή τη διάκριση; Τότε πού θα βρει εφαρμογή το απόλυτα και για όλους ειπωμένο: «Θα αναστηθούν οι νεκροί»; Και τι νόημα θα είχε να λέει ο Παύλος: «Διότι όλοι μας πρέπει να φανερωθούμε μπροστά στο βήμα του Χριστού, για να λάβει ο καθένας την ανταπόδοση για όσα έπραξε διά του σώματος, ανάλογα με το τι έπραξε, είτε αγαθό είτε φαύλο»;

Και το ότι το Πνεύμα Του, που ενοικεί στους αγίους, αναπληρώνει την παρουσία και τη δύναμη του ίδιου του Χριστού, και διδάσκει όλα όσα ο Ίδιος μάς έχει πει, μας το διασαφηνίζει πάλι εξίσου ο Παύλος λέγοντας: «Γι' αυτόν τον λόγο κάμπτω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα, από τον οποίο κάθε πατριά στον ουρανό και πάνω στη γη παίρνει το όνομά της, ώστε να σας δώσει, σύμφωνα με τον πλούτο της δόξας Του, να κραταιωθείτε με δύναμη μέσω του Πνεύματός Του στον εσωτερικό άνθρωπο, για να κατοικήσει ο Χριστός μέσω της πίστης στις καρδιές σας. Και, όντας ριζωμένοι και θεμελιωμένοι στην αγάπη, να μπορέσετε να κατανοήσετε, μαζί με όλους τους αγίους, ποιο είναι το πλάτος, το μήκος, το βάθος και το ύψος, και να γνωρίσετε την αγάπη του Χριστού, η οποία υπερβαίνει κάθε γνώση, ώστε να γεμίσετε με όλο το πλήρωμα του Θεού».

Λένε δε ότι ένας μεν είναι ο κατά φύση Υιός, ο Λόγος από τον Θεό Πατέρα, ο δε άνθρωπος που προσλήφθηκε είναι εκ φύσεως υιός του Δαβίδ, αλλά υιός του Θεού εξαιτίας του ότι προσλήφθηκε από τον Θεό Λόγο, και εξαιτίας του ότι κατοίκησε μέσα του ο Θεός Λόγος, έφτασε σε αυτό το αξίωμα, και έχει την υιοθεσία κατά χάρη. Α— Έπειτα σε ποια κατάσταση νου και λογικής μπορεί να βρίσκονται όσοι πρεσβεύουν αυτά; Ή πώς δεν κάνουν λόγο για δυάδα υιών, διαχωρίζοντας μεταξύ τους τον άνθρωπο και τον Θεό; Εάν, σύμφωνα με αυτούς, ο μεν ένας είναι Υιός εκ φύσεως και αληθινά, ο δε άλλος έχει την υιοθεσία κατά χάρη, και έφτασε σε αυτήν την αξία επειδή ενοικεί σε αυτόν ο Λόγος, άραγε έχει αυτός κάτι περισσότερο από εμάς; Διότι κατοικεί και μέσα σε εμάς τους ίδιους, και ως προς αυτό μας επιβεβαιώνει ο ιερότατος Παύλος λέγοντας: «Γι' αυτό τον λόγο κάμπτω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα, από τον οποίο ονομάζεται κάθε πατριά στον ουρανό και επί της γης, για να σας δώσει, κατά τον πλούτο της δόξας του, να κραταιωθείτε με δύναμη δια του Πνεύματός του, ώστε να κατοικήσει ο Χριστός στις καρδιές σας.» Διότι είναι μέσα μας δια του Πνεύματος, «με το οποίο κράζουμε: Αββά, ο Πατέρας.» Συνεπώς, με κανέναν τρόπο δεν θα ήταν η δική μας κατάσταση υποδεέστερη, εάν έχουμε αξιωθεί τα ίδια από τον Θεό και Πατέρα. Επειδή κατά χάρη είμαστε και εμείς υιοί και θεοί.

ΑΛΛΟ. Αν βρίσκουμε τους αγίους να περιφρονούν τον θάνατο σε τέτοιο βαθμό, ώστε να θεωρούν μάλλον ότι μεταβαίνουν στη ζωή, εάν κάποια περίσταση τους καλούσε στο μαρτύριο, και είναι όντως ανδρείοι, επειδή έχουν μέσα τους, στον έσω άνθρωπο, όπως είναι γραμμένο, τον Χριστό να κατοικεί, πώς δειλιάζει μπροστά στον θάνατο Εκείνος που διδάσκει τους άλλους να περιφρονούν τον θάνατο; Και πώς δεν είναι άτοπο να θαυμάζουμε μεν την ανδρεία εκείνων που έχουν μέσα τους τον Λόγο, αλλά να νομίζουμε ότι ο ίδιος ο Λόγος είναι τόσο ασθενής και άνανδρος, ώστε να κυριεύεται και από τον φόβο και από το νόσημα της δειλίας;

Εμείς όμως τους ανταπαντούμε: Αν το Άγιο Πνεύμα είναι ετερούσιο σε σχέση με τον Θεό που χρίει μέσω αυτού τους αγίους, πώς, ενώ το Πνεύμα κατοικεί μέσα μας, αποδεικνύεται ότι κατοικεί ο Χριστός, ο οποίος δεν διαφέρει κατά την ουσία από τον Πατέρα; Γνωρίζοντάς το αυτό, ο Παύλος γράφει: «Να σας δώσει, σύμφωνα με τον πλούτο της δόξας του, να κραταιωθείτε με δύναμη μέσω του Πνεύματός του ως προς τον εσωτερικό άνθρωπο, ώστε να κατοικήσει ο Χριστός μέσω της πίστεως στις καρδιές σας». Όταν, επομένως, μέσω του Πνεύματος κατοικεί ο Χριστός στον εσωτερικό άνθρωπο, είναι φυσικά ολοφάνερο ότι δεν είναι ξένο προς την ουσία του εκείνο μέσω του οποίου φανερώνεται να ενοικεί στους αγίους.

Ονομάζεται λοιπόν «πνεύμα» σύμφωνα με αυτό που μόλις αναγνώστηκε, «διότι σε άλλον δίνεται μέσω του πνεύματος λόγος σοφίας». Ονομάζεται επίσης «πνεύμα αληθείας», όπως λέει ο Σωτήρας, «όταν δε έλθει εκείνος, το πνεύμα της αληθείας». Ονομάζεται και «παράκλητος», καθώς έχει πει, «διότι εάν εγώ δεν απέλθω, ο παράκλητος δεν θα έλθει σε εσάς». Το ότι δε είναι ένα και το αυτό, το οποίο ονομάζεται με διάφορες προσηγορίες, αποδεικνύεται σαφώς από αυτά. Διότι, σχετικά με το ότι το άγιο πνεύμα και ο παράκλητος είναι το ίδιο, έχει ειπωθεί «ο δε παράκλητος, το πνεύμα το άγιο». Σχετικά δε με το ότι ο παράκλητος και το πνεύμα της αληθείας είναι το ίδιο, έχει ειπωθεί «και άλλον παράκλητο θα δώσω σε εσάς, για να μένει μαζί σας εις τον αιώνα, το πνεύμα της αληθείας». Και πάλι «όταν δε έλθει ο παράκλητος τον οποίο εγώ θα σας στείλω παρά του Πατρός, το πνεύμα της αληθείας». Ονομάζεται και «πνεύμα Θεού», όπως έχει γραφτεί: «και είδα το πνεύμα του Θεού να καταβαίνει», και πάλι, «διότι όσοι άγονται από το πνεύμα του Θεού, αυτοί είναι υιοί Θεού». Ονομάζεται και «πνεύμα Πατρός», καθώς λέει ο Σωτήρας: «διότι δεν είστε εσείς που μιλάτε, αλλά το πνεύμα του Πατρός σας που μιλάει μέσα σας». Και πάλι ο Παύλος: «για τον λόγο αυτόν κάμπτω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα» και τα εξής, «για να σας δώσει να κραταιωθείτε διά του πνεύματός του».

Και πάλι στην ίδια επιστολή, προχωρώντας λίγο πιο κάτω, επιθυμώντας να φτάσουν αυτοί σε υψηλότερη αύξηση και προκοπή πνευματικής τελειότητας, προσεύχεται λέγοντας: γι' αυτόν τον λόγο κλίνω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, από τον οποίο παίρνει το όνομά της κάθε πατριά στον ουρανό και στη γη, για να σας δώσει, σύμφωνα με τον πλούτο της δόξας του, να κραταιωθείτε με δύναμη μέσω του Πνεύματός του στον εσωτερικό άνθρωπο, να κατοικήσει ο Χριστός μέσω της πίστης στις καρδιές σας, ώστε, όντας ριζωμένοι και θεμελιωμένοι στην αγάπη, να μπορέσετε να κατανοήσετε μαζί με όλους τους αγίους, ποιο είναι το πλάτος και το μήκος και το βάθος και το ύψος, και να γνωρίσετε την αγάπη του Χριστού που ξεπερνά κάθε γνώση, για να γεμίσετε με όλο το πλήρωμα του Θεού.

Ομιλεί σαφώς για τη μετοχή στο Πνεύμα και για την ενέργεια αυτού προς εκείνους που μετέχουν, «ώστε», όπως λέει, «να δεχθείτε και εσείς με τον ίδιο τρόπο τη βεβαιότητά του». Έπειτα, προχωρώντας λίγο πιο κάτω στην επιστολή, τους απευθύνει μια σπουδαιότερη ευχή, ζητώντας να έλθει επάνω τους πιο τέλεια η δύναμη του Πνεύματος: «Γι’ αυτόν τον λόγο κλίνω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, από τον οποίο κάθε πατριά στον ουρανό και στη γη λαμβάνει το όνομά της, για να σας αξιώσει, σύμφωνα με τον πλούτο της δόξας Του, να κραταιωθείτε με δύναμη μέσω του Πνεύματός Του στον εσωτερικό άνθρωπο, ώστε να κατοικήσει ο Χριστός διά της πίστεως στις καρδιές σας, όντας ριζωμένοι και θεμελιωμένοι στην αγάπη· για να αποκτήσετε τη δύναμη να κατανοήσετε μαζί με όλους τους αγίους ποιο είναι το πλάτος και το μήκος και το βάθος και το ύψος, και να γνωρίσετε την αγάπη του Χριστού που υπερβαίνει κάθε γνώση, προκειμένου να γεμίσετε από όλο το πλήρωμα του Θεού».

Επομένως, το νόημα του Χριστού μερίζεται καταλλήλως σε διπλή έμφαση, στη σοφία και στη δύναμη, ώστε, όταν από τη μία πλευρά αποβλέπουμε στο μέγεθος της σύστασης των όντων, να κατανοούμε την άρρητη δύναμή Του μέσω αυτών που γίνονται αντιληπτά, και όταν από την άλλη αναλογιστούμε πώς τα μη όντα ήλθαν σε ύπαρξη, καθώς η πολυειδής φύση των όντων έλαβε υπόσταση διά του θείου νεύματος, τότε να προσκυνήσουμε την ακατάληπτη σοφία Εκείνου που τα συνέλαβε με τον νου Του, της οποίας τα νοήματα αποτελούν τα ίδια τα πράγματα. Δεν καθίσταται, όμως, άπρακτο και ανωφελές για εμάς, ως προς την απόκτηση του αγαθού, το να πιστεύουμε τον Χριστό ως δύναμη και σοφία. Διότι, αυτό που επικαλείται κανείς προσευχόμενος και αυτό προς το οποίο βλέπει με το μάτι της ψυχής, αυτό ακριβώς ελκύει προς τον εαυτό του μέσω της προσευχής· και έτσι, εκείνος που βλέπει προς τη δύναμη (και η δύναμη είναι ο Χριστός) κραταιώνεται με δύναμη ως προς τον έσω άνθρωπο, όπως λέει ο απόστολος, και γίνεται σοφός, όπως λέει η παροιμία, εκείνος που επικαλείται τη σοφία, η οποία και πάλι νοείται ως ο Κύριος. Επομένως, εκείνος που φέρει το όνομα του Χριστού, ο οποίος είναι δύναμη και σοφία, λαμβάνει και το όνομα της δύναμης, αφού έχει ενδυναμωθεί κατά της αμαρτίας, και θα επιδείξει μέσα του τη σοφία με την εκλογή του βέλτιστου. Όταν δε η σοφία και η δύναμη φανερώνονται μέσα μας, καθώς η μεν επιλέγει το καλό, η δε εδραιώνει αυτό που συνελήφθη με τον νου, κατορθώνεται η τελειότητα του βίου, η οποία συνυφαίνεται και από τα δύο.

Επειδή δε ως επί το πλείστον είναι αληθινό αυτό που λέγεται, για τον λόγο αυτό μεταδίδει αυτήν (την ονομασία) και σε εμάς στο μέτρο του δυνατού. Γι' αυτό και ο θείος Παύλος, γράφοντας προς τους Εφεσίους, λέει: «κάμπτω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, από τον οποίο κάθε πατριά στον ουρανό και στη γη παίρνει το όνομά της, για να σας δώσει» αυτά κι αυτά. Θα μπορούσε δε κανείς να πει ότι αληθινά λαμβάνει το όνομά της και κάθε υιότητα από τον Ύψιστο Υιό, και με τον ίδιο τρόπο ισχύει και για το Πνεύμα. Επομένως, το Πνεύμα του Θεού φέρει την ονομασία Του κατεξοχήν αληθινά, ή μάλλον και μόνο αυτό από όλα τα πράγματα, όπως και ο Υιός του Θεού τη δική Του, και ο Πατέρας με τον ίδιο τρόπο, και ότι ο Θεός ονομάζεται τριαδικός και ενιαίος και τα παρόμοια ομοίως.

Αυτό είναι, λέει, που είναι γραμμένο στην Γραφή: «για τον λόγο αυτό κλίνω τα γόνατά μου προς τον Θεό και Πατέρα και Κύριο του Κυρίου μας Ιησού Χριστού», «για να σας δώσει» ο Θεός την χάρη «να κατοικήσει ο Χριστός» «στον εσωτερικό άνθρωπο», δηλαδή τον ψυχικό, όχι τον σωματικό, «για να μπορέσετε να κατανοήσετε» «ποιο είναι το βάθος», το οποίο είναι ο Πατέρας των όλων, «και ποιο το πλάτος», το οποίο είναι ο Σταυρός, ο Όρος του πληρώματος, «και ποιο το μήκος», δηλαδή το πλήρωμα των αιώνων. Γι' αυτό «ο ψυχικός», λέει, «άνθρωπος δεν δέχεται τα του Πνεύματος του Θεού· διότι του φαίνονται μωρία». Μωρία δε, λέει, είναι η δύναμη του δημιουργού· διότι ήταν μωρός και ανόητος, και νόμιζε ότι ο ίδιος δημιουργεί τον κόσμο, αγνοώντας ότι τα πάντα η Σοφία, η Μητέρα, η Ογδοάδα, τα ενεργούσε μέσω αυτού για την κτίση του κόσμου, ενώ εκείνος δεν γνώριζε τίποτα.

Γι' αυτόν τον λόγο κλίνω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, από τον οποίο παίρνει το όνομά της κάθε πατριά στους ουρανούς και στη γη. Φανερώνει έτσι τη διάθεση της προσευχής που κάνει υπέρ αυτών. Δεν είπε απλώς «προσεύχομαι», αλλά έδειξε την κατανυκτική του δέηση μέσω της κλίσεως των γονάτων. «Από τον οποίο κάθε πατριά». Όχι πλέον σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων, λέει, αλλά επειδή Εκείνος δημιούργησε και τις επουράνιες και τις επίγειες φυλές, οι οποίες δεν είναι όπως οι ιουδαϊκές. Για να σας δώσει, σύμφωνα με τον πλούτο της δόξας Του, να κραταιωθείτε με δύναμη μέσω του Πνεύματός Του ως προς τον εσωτερικό άνθρωπο, ώστε να κατοικήσει ο Χριστός μέσω της πίστεως στις καρδιές σας. Πρόσεξε με πόση ακόρεστη επιθυμία εύχεται για αυτούς τα αγαθά, ώστε να μην περιφέρονται ασταθείς. Πώς όμως γίνεται αυτό; Μέσω του Αγίου Πνεύματος στον εσωτερικό σας άνθρωπο, ώστε να κατοικήσει ο Χριστός στις καρδιές μέσω της πίστεως.

Και δεν σταμάτησε εδώ, αλλά προάγοντας τον λόγο σε κάτι ανώτερο, πράγμα που ήταν πολύ πιο συγκλονιστικό, μας δίδει ως ένδυμα τον ίδιο τον Δεσπότη, τον ίδιο τον βασιλέα. Διότι εκείνος που έχει ντυθεί αυτόν, κατέχει εξ ολοκλήρου όλη την αρετή. Όταν δε λέει, «Ενδυθείτε», μας προστάζει να τον περιβληθούμε από παντού· όπως ακριβώς λέει αλλού: «Εάν δε ο Χριστός είναι μέσα σας»· και πάλι, «Να κατοικήσει ο Χριστός στον εσωτερικό μας άνθρωπο». Διότι θέλει η ψυχή μας να αποτελεί κατοικία του, και να τον φορέσουμε ως ένδυμα, ώστε αυτός να είναι τα πάντα για εμάς, εσωτερικά και εξωτερικά. Διότι αυτός είναι το πλήρωμά μας (καθώς είναι το «Πλήρωμα εκείνου που γεμίζει τα πάντα σε όλα»)· και οδός και σύζυγος και νυμφίος («Διότι σας αρραβώνιασα με έναν άνδρα, ως αγνή παρθένο»)· και ρίζα και πόμα και τροφή και ζωή («Διότι δεν ζω πλέον εγώ», λέει, «αλλά ζει μέσα μου ο Χριστός»)· και απόστολος και αρχιερέας και διδάσκαλος και πατέρας και αδελφός και συγκληρονόμος, και μέτοχος του τάφου και του σταυρού («Διότι συνταφήκαμε μαζί του», λέει, «και γίναμε σύμφυτοι με το ομοίωμα του θανάτου του»)· και ικέτης («Διότι είμαστε πρεσβευτές υπέρ του Χριστού»)· και συνήγορος προς τον Πατέρα («Διότι μεσιτεύει», λέει, «υπέρ ημών»)· και οίκος και ένοικος («Διότι όποιος μένει σε εμένα, κι εγώ μένω σε αυτόν»), και φίλος («Διότι εσείς είστε φίλοι μου»)· και θεμέλιο και ακρογωνιαίος λίθος· και εμείς είμαστε δικά του μέλη και γεώργιο και οικοδομή και κλήματα και συνεργοί.

Εμπρός λοιπόν, ας σας μιλήσουμε και για εκείνους από τους δικαίους που κατόρθωσαν μέσω των προσευχών τους να σώσουν και έθνη, και πόλεις, και ολόκληρη την οικουμένη. Και όταν γίνεται μνεία της προσευχής, ο Παύλος είναι ο πρώτος που αξίζει να μνημονευθεί, ο Παύλος που υπήρξε αχόρταγος για τη λατρεία του Θεού, ο κοινός πατέρας και πρόγονος των δούλων του Χριστού. Εκείνος, λοιπόν, ο φύλακας της οικουμένης, διά της προσευχής και της συνεχούς δεήσεως διέσωσε όλα τα έθνη, λέγοντας πάντοτε προς εμάς: «Γι' αυτόν τον λόγο λυγίζω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, από τον οποίο λαμβάνει το όνομά της κάθε πατριά στον ουρανό και στη γη, ώστε να σας δώσει, σύμφωνα με τον πλούτο της χάριτός Του, να κραταιωθείτε με δύναμη μέσω του Πνεύματός Του ως προς τον εσωτερικό άνθρωπο, για να κατοικήσει ο Χριστός μέσω της πίστεως στις καρδιές σας». Βλέπεις, λοιπόν, πόση δύναμη έχει η προσευχή και η δέηση;

Εκείνον που δεν τον χωρούν οι ουρανοί, Αυτός εισέρχεται σε ψυχή που ζει με προσευχές. «Ο ουρανός είναι θρόνος μου», λέει, «και η γη υποπόδιο των ποδιών μου. Ποιον οίκο θα μου οικοδομήσετε; λέει ο Κύριος· ή ποιος είναι ο τόπος της αναπαύσεώς μου;» Και όμως, ο Παύλος οικοδομεί οίκο μέσω των αγίων προσευχών. «Κάμπτω», λέει, «τα γόνατά μου προς τον Πατέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, ώστε να κατοικήσει ο Χριστός μέσω της πίστεως στις καρδιές σας». Και βέβαια, και από αυτό θα μπορούσε κανείς να διαπιστώσει τη δύναμη των αγίων προσευχών: ότι ο Παύλος, ο οποίος διέτρεχε ολόκληρη την οικουμένη σαν να ήταν φτερωτός, και κατοικούσε σε δεσμωτήριο, και υπέμενε μαστιγώσεις, και φορούσε αλυσίδα, και ζούσε μέσα στο αίμα και στους κινδύνους, και εκδίωκε δαίμονες, και ανέσταινε νεκρούς, και θεράπευε ασθένειες, δεν στηρίχθηκε σε κανένα από αυτά για τη σωτηρία των ανθρώπων, αλλά περιτείχισε τη γη με τις προσευχές· και μετά τα θαύματα και την ανάσταση των νεκρών, κατέφευγε στις προσευχές, όπως ακριβώς ένας αθλητής που σπεύδει στην παλαίστρα έπειτα από τη στέψη του.

Τέτοιος ήταν ο δάσκαλος του Ισραήλ, ο άγγελος που έφερε τον νόμο. Υπάρχουν δε πολλά πνεύματα που είναι και μεγαλύτερα από τους αγγέλους και έχουν μεγαλύτερη εξουσία· όπως δηλώνει ο Ησαΐας λέγοντας: «Ούτε πρέσβης, ούτε άγγελος», υποδηλώνοντας ότι ο πρέσβης είναι κάτι μεγαλύτερο από τον άγγελο, τον οποίο είναι φυσικό να ονομάζει και Πατέρα ο Απόστολος. «Για να σας δώσει, σύμφωνα με τον πλούτο της δόξας του, να κραταιωθείτε με δύναμη μέσω του Πνεύματός του στον εσωτερικό άνθρωπο, ώστε να κατοικήσει ο Χριστός μέσω της πίστης στις καρδιές σας· όντας ριζωμένοι και θεμελιωμένοι στην αγάπη, για να μπορέσετε να κατανοήσετε μαζί με όλους τους αγίους». Το αίτημα είναι μεγάλο, επειδή, όπως λέει, προέρχεται από μεγάλο δωρητή. Διότι τώρα πραγματικά διδαχθήκαμε να αναπέμπουμε προσευχές αντάξιες της δόξας του Θεού, εφόσον εκπαιδευτήκαμε να μη ζητάμε γήινα, αλλά ουράνια. Και το αίτημα αυτό είναι η ανακαίνιση της ψυχής και η αποκατάστασή της στη δύναμη του Πνεύματος, η οποία μας είχε εγκαταλείψει όταν απομακρυνθήκαμε από τον Θεό. «Ποιο είναι το πλάτος, και το μήκος, και το βάθος, και το ύψος». Το ασώματο βέβαια είναι αμέτρητο, αλλά μέσω των μετρήσιμων σωμάτων υπέδειξε το άπειρο και το απερίληπτο αυτού. Λέει δε «ύψος και βάθος», σύμφωνα με όσα ειπώθηκαν από τον άγγελο: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ, και επί γης ειρήνη». Διότι άπλωσε τη χάρη του και σε όσους βρίσκονται στη γη μέσω της παρουσίας του Λόγου. «Και να γνωρίσετε την αγάπη του Χριστού, η οποία υπερβαίνει κάθε γνώση».

Και ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός στο δέκατο τρίτο κεφάλαιο των Δογματικών του γράφει: «εικόνα του Πατρός είναι ο Υιός, και του Υιού το Πνεύμα· μέσω του οποίου ο Χριστός, όταν κατοικεί μέσα στον άνθρωπο, του δίνει το κατ' εικόνα». Μάλλον δε, πριν από αυτά, στην προς Εφεσίους επιστολή ο μακάριος Παύλος λέγει: «γι' αυτόν τον λόγο κάμπτω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, για να σας δώσει, κατά τον πλούτο της δόξας Του, να κραταιωθείτε με δύναμη δια του Πνεύματός Του ως προς τον εσωτερικό άνθρωπο, ώστε να κατοικήσει ο Χριστός στις καρδιές σας». Και βέβαια, και από τις ιερές τελετές, δια του Πνεύματος λαμβάνουμε τον ίδιο τον Χριστό, εννοώ τη χάρη του Χριστού· διότι κανείς που έχει σώο τον νου του δεν θα μπορούσε να πει ότι λαμβάνουμε την ουσία ή την υπόστασή Του. Επομένως, ή και ο Χριστός προέρχεται εκ του Πνεύματος, επειδή δίδεται μέσω αυτού, ή ούτε το Πνεύμα προέρχεται εξ Αυτού, επειδή δίδεται μέσω Αυτού. Αυτό λοιπόν που πριν από λίγο είπα με συντομία, το ίδιο αναπτύσσω εδώ πιο εκτενώς, εάν θέλεις και σε αυτό το ζήτημα να σκέφτεσαι με ευσέβεια.

Είτε, λοιπόν, επιθυμούμε να φτάσουμε γρήγορα στην τελειότητα είτε αργά, οφείλουμε να πιστέψουμε τέλεια στον Χριστό και να εφαρμόσουμε όλες τις εντολές του, έχοντας λάβει από αυτόν τη δύναμη για μια τέτοια εργασία, και αυτό δεν σημαίνει ότι οφείλουμε να εφαρμόσουμε την κάθε εντολή ξεχωριστά τη μία μετά την άλλη και μονομερώς, αλλά μέσα από τις πιο περιεκτικές να συμπεριλάβουμε τις επιμέρους και έτσι να τις εκπληρώσουμε όλες μαζί σύντομα. Διότι υπάρχουν εντολές πιο θεμελιώδεις, οι οποίες περιέχουν μέσα τους μεγάλο πλήθος από τις υπόλοιπες. Αυτόν μόνο τον αγώνα οφείλουμε εμείς, δηλαδή να νικήσουμε τη δική μας απιστία και να μην αμελήσουμε τις περιεκτικές εντολές, μέσω των οποίων η χάρη που μας δόθηκε αποκαλύπτεται έμπρακτα. Αυτό ακριβώς εύχεται να γίνει σε εμάς και ο άγιος Παύλος λέγοντας: «Για τον λόγο αυτόν λυγίζω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, για να σας δώσει ο Κύριος δύναμη ώστε να κραταιωθείτε μέσω του Πνεύματός του στον εσωτερικό άνθρωπο, να κατοικήσει ο Χριστός με κάθε βεβαιότητα και αίσθηση στις καρδιές σας διά της πίστεως». Και θα ήταν καιρός, όπως προείπαμε, να επιβεβαιώσουμε αυτή τη μαρτυρία και με τα ίδια τα πράγματα στην πράξη· διότι ιδού, στον βαθμό που πιστεύοντας εφαρμόζουμε τις εντολές του Χριστού, σε ανάλογο βαθμό και το Άγιο Πνεύμα ενεργεί μέσα μας τους δικούς του καρπούς. «

15. Και βεβαίως στο χωρίο «για να σας δώσει κατά τον πλούτο της δόξας του να κραταιωθείτε με δύναμη διά του Πνεύματός του στον εσωτερικό άνθρωπο, να κατοικήσει ο Χριστός διά της πίστεως στις καρδιές σας, ριζωμένοι και θεμελιωμένοι στην αγάπη, για να μπορέσετε να κατανοήσετε μαζί με όλους τους αγίους ποιο είναι το πλάτος και το μήκος και το βάθος και το ύψος» — σε αυτό λοιπόν το χωρίο, εάν κάποιος δεν συνδέσει το «ριζωμένοι και θεμελιωμένοι στην αγάπη» με την επόμενη φράση, επαναφέροντας έτσι τη σύνταξη στη φυσική της σειρά, θα προσάψει στον θείο Παύλο την κατηγορία ότι βαρβαρίζει. Η ορθά διαρθρωμένη μορφή, ωστόσο, θα ήταν η εξής: «για να μπορέσετε, ριζωμένοι και θεμελιωμένοι στην αγάπη, να κατανοήσετε» και τα εξής. Και πρόσεξε πώς προηγουμένως, σε όσους δεν διέκριναν το βαθύ και σοφό νόημα των λέξεων, το ρητό φαινόταν βάρβαρο, ενώ όταν αποκαλύφθηκε το ρητορικό σχήμα, φανερώθηκε μαζί και η μεθοδικότητά του.

Σημειώνοντας δε με ακρίβεια τον τρόπο της μετουσίας και της μετάληψης του Πνεύματος, η οποία συντελείται με πλήρη πληροφορία, λέει: «Σύμφωνα με την ενέργεια της δυνάμεώς του, την οποία ενήργησε στον Χριστό, όταν τον ανέστησε από τους νεκρούς». Σύμφωνα με εκείνη την ενέργεια του Πνεύματος, λέει, ώστε να δεχθείτε και εσείς την πλήρη πληροφορία. Και πάλι στην ίδια επιστολή, προχωρώντας λίγο πιο κάτω, επιθυμώντας να φθάσουν σε κάποια υψηλότερη αύξηση και προκοπή της πνευματικής τελειότητας, προσεύχεται λέγοντας: «Γι' αυτό τον λόγο κάμπτω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, από τον οποίο ονομάζεται κάθε πατριά στους ουρανούς και πάνω στη γη, ώστε να σας δώσει, σύμφωνα με τον πλούτο της δόξας του, τη δύναμη να κραταιωθείτε μέσω του Πνεύματός του στον εσωτερικό άνθρωπο, να κατοικήσει ο Χριστός μέσω της πίστεως στις καρδιές σας, όντας ριζωμένοι και θεμελιωμένοι στην αγάπη, για να μπορέσετε να κατανοήσετε, μαζί με όλους τους αγίους, ποιο είναι το πλάτος και το μήκος και το βάθος και το ύψος, και να γνωρίσετε την αγάπη του Χριστού που υπερβαίνει τη γνώση, ώστε να γεμίσετε με όλο το πλήρωμα του Θεού».

Αλλά, για να μην πει κανείς ότι «σε αυτούς δόθηκε το Πνεύμα επειδή ήταν απόστολοι, ενώ για εμάς είναι εκ φύσεως αχώρητο», αυτό αλλού, προσευχόμενος, λέει: «να σας δώσει ο Θεός δύναμη να κραταιωθείτε στον εσωτερικό άνθρωπο, ώστε να κατοικήσει ο Χριστός στις καρδιές σας», και πάλι: «Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα· και όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία», και πάλι: «Αν όμως κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν».

Αλλά εγώ θα ρωτήσω αυτό το θαυμαστό: αν «δεν ανέβηκε σε καρδιά ανθρώπου», εσείς πώς τα γνωρίζετε αυτά, αφού μάλιστα στις Πράξεις ομολογήσατε ότι είστε άνθρωποι «ομοιοπαθείς» με εμάς; Αλλά άκου τι αποκρίνεται σε αυτά ο μακάριος απόστολος: «Σε εμάς όμως», λέει, «τα αποκάλυψε μέσω του Πνεύματός του. Διότι το Πνεύμα τα ερευνά όλα, ακόμη και τα βάθη του Θεού». Αλλά για να μην πει κάποιος ότι σε εκείνους δόθηκε το Άγιο Πνεύμα ως αποστόλους, ενώ για εμάς εκ φύσεως αυτό είναι αχώρητο, για τον λόγο αυτό λέει προσευχόμενος: «Ο Θεός να σας δώσει να κραταιωθείτε με δύναμη στον εσωτερικό άνθρωπο, ώστε να κατοικήσει ο Χριστός στις καρδιές σας», «και ο Κύριος είναι το Πνεύμα. και όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία», και πάλι λέει: «αν όμως κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν».