Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΕΦΕΣΙΟΥΣ 3:17

Του Αθανασίου. Κατά δε το πνευματικό νόημα: Αγαθά του οίκου του Θεού είναι τα διάφορα χαρίσματα του Πνεύματος. Ο δε Παύλος αποκαλεί την Εκκλησία οίκο του Θεού. Μέσα σε αυτήν επιτελείται θαυμαστά η αρετή που ονομάζεται δικαιοσύνη. Επομένως, εκείνος που πιστεύει και είναι πλήρης αγαθών έργων έχει τον Κύριο μέσα του. Διότι έχει ειπωθεί ότι μέσω της πίστεως ο Χριστός κατοικεί στον εσωτερικό άνθρωπο, και σε εκείνον που τηρεί τον λόγο του, έρχεται μαζί με τον Πατέρα και εγκαθιστά την κατοικία του.

Βεβαίως, όταν ο Κύριος λέει: «Θα έλθουμε εγώ και ο Πατέρας», συνεισέρχεται και το Πνεύμα, όχι διαφορετικά παρά όπως ο Υιός για να κατοικήσει μέσα μας, καθώς γράφει ο Παύλος στους Εφεσίους: «Να σας δώσει, σύμφωνα με τον πλούτο της δόξας του, να κραταιωθείτε με δύναμη διά του Πνεύματός του στον εσωτερικό άνθρωπο, ώστε να κατοικήσει ο Χριστός». Και εφόσον ο Υιός είναι μέσα μας, είναι επίσης και ο Πατέρας, διότι ο Υιός λέει: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε μένα». Γι' αυτό και, όταν ο Λόγος έρχεται στους προφήτες, αυτοί προφητεύουν διά του ίδιου του Αγίου Πνεύματος. Όταν λοιπόν η Γραφή λέει: «Και έγινε Λόγος Κυρίου» προς τον τάδε προφήτη, αποδεικνύεται ότι αυτός προφητεύει εν Αγίω Πνεύματι. Διότι στο βιβλίο του Ζαχαρία είναι γραμμένο: «Πλην όμως, να δέχεστε τους λόγους μου και τα προστάγματά μου, όσα εγώ εντέλλομαι διά του Πνεύματός μου στους δούλους μου τους προφήτες»· ενώ και λίγο πιο κάτω, ελέγχοντας τον λαό, έλεγε: «Και έκαναν την καρδιά τους σκληρή, ώστε να μην υπακούουν στους νόμους μου και στους λόγους, τους οποίους απέστειλε ο Κύριος Παντοκράτωρ διά του Πνεύματός του μέσω των παλαιότερων προφητών του»· ο δε Πέτρος στις Πράξεις των Αποστόλων έλεγε: «Άνδρες αδελφοί, έπρεπε να εκπληρωθεί η Γραφή, την οποία προείπε το Άγιο Πνεύμα».

Βεβαίως, όταν ο Κύριος λέει, «Θα έλθουμε εγώ και ο Πατέρας», εισέρχεται μαζί τους και το Πνεύμα προκειμένου να κατοικήσει μέσα μας ακριβώς όπως και ο Υιός, καθώς γράφει ο Παύλος προς τους Εφεσίους: «Να σας δώσει, σύμφωνα με τον πλούτο της δόξας του, να κραταιωθείτε με δύναμη διά του Πνεύματός του στον εσωτερικό άνθρωπο, ώστε να κατοικήσει ο Χριστός». Και όταν ο Υιός είναι μέσα μας, είναι επίσης και ο Πατέρας, αφού ο Υιός λέει: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα». Γι' αυτό, όταν ο Λόγος ερχόταν στους προφήτες, αυτοί προφήτευαν εν τω Αγίω Πνεύματι. Όταν λοιπόν η Γραφή λέει: «Και έγινε Λόγος Κυρίου» προς τον τάδε προφήτη, αποδεικνύεται ότι αυτός προφητεύει εν τω Αγίω Πνεύματι. Διότι στον μεν Ζαχαρία έχει γραφτεί: «Όμως τους λόγους μου και τα προστάγματά μου δεχθείτε, όσα εγώ εντέλλομαι διά του Πνεύματός μου στους δούλους μου τους προφήτες»· και λίγο πιο κάτω, κατηγορώντας τον λαό, έλεγε: «Και κατέστησαν την καρδιά τους απειθή, για να μην εισακούσουν τους νόμους μου και τους λόγους τους οποίους απέστειλε ο Κύριος ο Παντοκράτορας διά του Πνεύματός του μέσω των προγενέστερων προφητών του»· ο δε Πέτρος στις Πράξεις έλεγε: «Άνδρες αδελφοί, έπρεπε να εκπληρωθεί η Γραφή την οποία προείπε το Άγιο Πνεύμα».

Του αγίου Αθανασίου πατριάρχου Αλεξανδρείας, από τον λόγο περί νόσου και υγείας, του οποίου η αρχή είναι: «Τα γράμματα της δικής σου ευλάβειας μας παραδόθηκαν». Ο λόγος περί της υγείας των ανθρώπων δεν επισημαίνεται απλώς στις θείες Γραφές, αλλά και η έννοια γύρω από αυτήν τυγχάνει να είναι διπλή. Διότι, εφόσον οι άνθρωποι έχουν την υπόστασή τους από δύο στοιχεία και, σύμφωνα με τον μακαριότατο απόστολο, η φύση μας έχει διπλή σημασία που συνίσταται στον εσωτερικό και τον εξωτερικό άνθρωπο (καθώς λέγει στη δεύτερη προς Κορινθίους επιστολή: «Ακόμη και αν ο εξωτερικός μας άνθρωπος φθείρεται, ο εσωτερικός ανακαινίζεται», και στην προς Εφεσίους: «Γι' αυτόν τον λόγο κάμπτω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα, από τον οποίο κάθε πατριά στον ουρανό και στη γη ονομάζεται, για να σας δώσει, σύμφωνα με τον πλούτο της δόξας του, να κραταιωθείτε με δύναμη μέσω του Πνεύματός του στον εσωτερικό άνθρωπο, ώστε να κατοικήσει ο Χριστός μέσω της πίστεως στις καρδιές σας»), είναι ανάγκη και η κατανόηση περί αυτών να μην είναι απλή, αλλά διπλή. Και όπως ακριβώς ο άνθρωπος έχει τον σωματικό άρτο ως τροφή για τον εξωτερικό άνθρωπο, έτσι και για τον εσωτερικό έχει την κατάλληλη και δική του τροφή, για την οποία έλεγε ο Παύλος: «Τρεφόμενοι με τους λόγους της αληθείας». Αυτή η τροφή έχει την αρχή της από τον Κύριο που λέγει: «Εγώ είμαι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στους ανθρώπους».

Αυτό θέλοντας να δηλώσει και ο Παύλος, λέει: «Όντας ριζωμένοι και θεμελιωμένοι στην αγάπη, ώστε να μπορέσετε να κατανοήσετε μαζί με όλους τους αγίους ποιο είναι το πλάτος και το μήκος και το ύψος και το βάθος, και να γνωρίσετε την αγάπη του Χριστού που υπερβαίνει κάθε γνώση, για να γεμίσετε με όλο το πλήρωμα του Θεού». Διότι, καθώς ο Λόγος έχει απλώσει τον εαυτό του παντού, και πάνω και κάτω και στο βάθος και στο πλάτος: πάνω μεν στην κτίση, κάτω δε στην ενανθρώπηση, στο βάθος δε στον Άδη, και στο πλάτος στον κόσμο· τα πάντα έχουν πληρωθεί από τη γνώση του Θεού.

Επειδή δε ο Άγιος δεν είναι μόνο οικοδομή του Θεού, αλλά και γεώργιο του Θεού, όπως λέει ο μακάριος Παύλος, και η ίδια η ψυχή έχει θεμελιωθεί ως οικία και έχει ριζώσει ως φυτό (διότι, λέει, «όντας ριζωμένοι και θεμελιωμένοι στην αγάπη»), ας πραγματευθούμε και το ζήτημα της προσεγγίσεως των αγρών, την οποία όσοι πράττουν με τρόπο φαύλο και εσφαλμένο, καθίστανται υπόδικοι στην επικείμενη κατάκριση. Όσα λοιπόν έχουν ειπωθεί περί γεωργίας, ως συναφή με τα προκείμενα, ας τα συνεξετάσουμε.

Διά μέσου αυτών και των παρομοίων, ο Κύριος λέγει ότι όσοι γεννήθηκαν από το πνεύμα γίνονται πνεύμα. Το αυτό επιμαρτυρεί και ο Απόστολος, λέγοντας: «Γι' αυτόν τον λόγο κάμπτω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, από τον οποίο κάθε πατριά στον ουρανό και επί της γης λαμβάνει το όνομά της· ώστε να σας δώσει, σύμφωνα με τον πλούτο της δόξας του, να κραταιωθείτε με δύναμη διά του Πνεύματός του στον εσωτερικό άνθρωπο, για να κατοικήσει ο Χριστός». Εάν δε, εφόσον ζούμε κατά το Πνεύμα, πορευόμαστε και σύμφωνα με το Πνεύμα, και έτσι γίνουμε χωρητικοί του Αγίου Πνεύματος, θα μπορέσουμε να ομολογήσουμε τον Χριστό· διότι κανείς δεν δύναται να αποκαλέσει Κύριο τον Ιησού παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι. Έτσι, λοιπόν, ο Κύριος, τόσο διά του εαυτού του όσο και διά του Αποστόλου, δίδαξε ότι όσοι γεννήθηκαν από το πνεύμα, γίνονται πνεύμα.

Ο διάκονος λέγει: Προσευχηθείτε. Ο ιερέας λέγει: Ειρήνη σε όλους. Ευχή της κλάσεως, του αγίου Βασιλείου. Ο Θεός μας, ο Θεός της σωτηρίας, Εσύ δίδαξέ μας να σε ευχαριστούμε επάξια για τις ευεργεσίες σου, τις οποίες έκανες και κάνεις πάντοτε σε εμάς. Εσύ είσαι ο Θεός μας, που δέχθηκες τα δώρα αυτά· καθάρισέ μας από κάθε μολυσμό σάρκας και πνεύματος, και δίδαξέ μας να επιτελούμε αγιωσύνη με τον φόβο σου, ώστε, υποδεχόμενοι τη μερίδα των αγιασμάτων σου με καθαρή τη μαρτυρία της συνειδήσεώς μας, να ενωθούμε με το άγιο σώμα και αίμα του Χριστού σου, λαμβάνοντας αυτά επάξια. Ας έχουμε τον Χριστό να κατοικεί στις καρδιές μας, και ας γίνουμε ναός του Αγίου σου Πνεύματος. Ναι, Θεέ μας, και κανέναν από εμάς να μην κάνεις ένοχο αυτών των φρικτών σου μυστηρίων, ούτε ασθενή στην ψυχή και στο σώμα, εξαιτίας του να μεταλαμβάνει αυτά αναξίως. Αλλά δώσε μας μέχρι την τελευταία μας αναπνοή να υποδεχόμαστε επάξια την ελπίδα των αγιασμάτων σου, ως εφόδιο αιώνιας ζωής, ως ευπρόσδεκτη απολογία ενώπιον του φοβερού βήματος του Χριστού σου, ώστε να γίνουμε και εμείς, μαζί με τους αγίους που σε ευαρέστησαν από τους αιώνες, μέτοχοι των αιώνιων αγαθών σου, τα οποία ετοίμασας για όσους σε αγαπούν, Κύριε. Και αξίωσέ μας, Δέσποτα, με παρρησία, ακατάκριτα να τολμούμε να επικαλούμαστε Εσένα, τον επουράνιο Θεό Πατέρα, και να λέμε, κ.λπ.

Ότι δε διά της πίστεως ενοικεί σε εμάς ο Υιός, θα μας το βεβαιώσει ο Παύλος λέγοντας: «Γι' αυτό τον λόγο κάμπτω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα, από τον οποίο παίρνει το όνομά της κάθε πατριά στον ουρανό και στη γη, ώστε να σας δώσει, σύμφωνα με τον πλούτο της δόξας της απλότητός του, να κραταιωθείτε με δύναμη διά του Πνεύματός του, ώστε να κατοικήσει ο Χριστός στις καρδιές σας διά της πίστεως». Όταν, λοιπόν, διά της πίστεως εισέρχεται σε εμάς η κατά φύσιν ζωή, πώς δεν είναι αληθινός αυτός που λέει: «Εκείνος που πιστεύει στον Υιό έχει ζωή αιώνια»; Εννοώντας προφανώς τον ίδιο τον Υιό και όχι κάποια άλλη ζωή που νοείται ανεξάρτητα από αυτόν. «Εκείνος δε που απειθεί στον Υιό δεν θα δει τη ζωή.» Άραγε, ίσως πει κάποιος, μήπως ο Βαπτιστής εισάγει κάποια άλλη διδασκαλία και παραποιεί τον λόγο περί της αναστάσεως, λέγοντας ότι αυτός που πιστεύει θα ζωοποιηθεί, ενώ διαβεβαιώνοντας ότι ο μη πιστεύων δεν θα δει καθόλου ζωή; Δεν θα αναστηθούμε, δηλαδή, όλοι, κατά πάσα πιθανότητα, αφού ο λόγος εισήγαγε αυτή τη διάκριση; Τότε πού θα βρει εφαρμογή το απόλυτα και για όλους ειπωμένο: «Θα αναστηθούν οι νεκροί»; Και τι νόημα θα είχε να λέει ο Παύλος: «Διότι όλοι μας πρέπει να φανερωθούμε μπροστά στο βήμα του Χριστού, για να λάβει ο καθένας την ανταπόδοση για όσα έπραξε διά του σώματος, ανάλογα με το τι έπραξε, είτε αγαθό είτε φαύλο»;

Το πώς όμως ή με ποιον τρόπο, είτε ο ίδιος θα δει τον Πατέρα είτε πάλι θα θεαθεί από τον Πατέρα, δεν είναι έργο της δικής μας γλώσσας να το πει· πρέπει όμως να το κατανοήσουμε με τρόπο θεοπρεπή. <Αλήθεια, αλήθεια σας λέω, όποιος πιστεύει σε εμένα έχει ζωή αιώνια.> Θύρα, λοιπόν, και οδός προς τη ζωή είναι η πίστη, και ανάβαση από τη φθορά στην αφθαρσία. Παρέχεται εξίσου η ευκαιρία στους ακροατές να θαυμάσουν και τη θεία οικονομία σε αυτά. Επειδή, δηλαδή, αντιλαμβάνεται ότι δεν κατανοούν απολύτως τίποτα, αλλά βλέπει ότι ούτε καν θεωρούν ότι οφείλουν να πείθονται από τους λόγους των προφητών, αποκόπτει με τον όρκο της αλήθειας οτιδήποτε ήταν ασθενές στην πίστη εξαιτίας των ανθρώπινων συλλογισμών. Προβάλλοντας δε ως έπαθλα σε όσους πιστεύουν τα αξιοζήλευτα αγαθά, σαν με κάποια ελκυστικά μέσα, δηλαδή με τις επιθυμίες για αυτά, σχεδόν τους εξωθεί ακόμη και χωρίς τη θέλησή τους και τους πείθει να βαδίσουν προς αυτό που κηρύσσεται. Διότι τι θα μπορούσε να είναι προτιμότερο από την αιώνια ζωή, για εκείνους στους οποίους ο θάνατος είναι πικρός και φανερώνονται τα πάθη που προέρχονται από τη φθορά; Και αυτό θα ταίριαζε σε έναν σοφό δάσκαλο, εννοώ το να διαπαιδαγωγεί εκ νέου προς το καλύτερο όσους επιλέγουν να σκέφτονται ασύνετα, μέσα από κάθε οδό που καλεί στη ζωή· επειδή δε ο ίδιος είναι η αιώνια ζωή, υπόσχεται ότι θα προσφέρει τον εαυτό του σε όσους πιστεύουν, πράγμα που σημαίνει το να «κατοικήσει ο Χριστός στις καρδιές μας διά της πίστεως».

Και το ότι το Πνεύμα Του, που ενοικεί στους αγίους, αναπληρώνει την παρουσία και τη δύναμη του ίδιου του Χριστού, και διδάσκει όλα όσα ο Ίδιος μάς έχει πει, μας το διασαφηνίζει πάλι εξίσου ο Παύλος λέγοντας: «Γι' αυτόν τον λόγο κάμπτω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα, από τον οποίο κάθε πατριά στον ουρανό και πάνω στη γη παίρνει το όνομά της, ώστε να σας δώσει, σύμφωνα με τον πλούτο της δόξας Του, να κραταιωθείτε με δύναμη μέσω του Πνεύματός Του στον εσωτερικό άνθρωπο, για να κατοικήσει ο Χριστός μέσω της πίστης στις καρδιές σας. Και, όντας ριζωμένοι και θεμελιωμένοι στην αγάπη, να μπορέσετε να κατανοήσετε, μαζί με όλους τους αγίους, ποιο είναι το πλάτος, το μήκος, το βάθος και το ύψος, και να γνωρίσετε την αγάπη του Χριστού, η οποία υπερβαίνει κάθε γνώση, ώστε να γεμίσετε με όλο το πλήρωμα του Θεού».

Διότι θεμέλιο όλων και ακλόνητο βάθρο είναι ο Χριστός, ο οποίος συγκρατεί τα πάντα και διατηρεί ασφαλή τα όσα έχουν στηριχθεί πάνω Του· διότι πάνω σε Αυτόν όλοι εποικοδομούμαστε, συναρμολογούμενοι ως πνευματικός οίκος διά του Πνεύματος σε άγιο ναό, σε δικό Του κατοικητήριο. Επειδή κατοικεί στις καρδιές μας διά της πίστεως, ενώ πιο άμεσα θεμέλια, και πιο κοντινά από εμάς, θα μπορούσαν να θεωρηθούν οι απόστολοι και οι ευαγγελιστές, οι οποίοι έγιναν αυτόπτες και υπηρέτες του Λόγου, αποτελώντας έτσι και εδραίωμα της πίστεως. Διότι, αναγνωρίζοντας ότι πρέπει να ακολουθούμε τις δικές τους παραδόσεις, θα τηρήσουμε την πίστη στον Χριστό ορθή και αδιάστροφη. Έχει ειπωθεί άλλωστε από Αυτόν προς τον θεσπέσιο Πέτρο (όταν με σοφία και άμεμπτα ομολογώντας την πίστη σε Αυτόν έλεγε: «Εσύ είσαι ο Χριστός, ο Υιός του Θεού του ζώντος»): «Εσύ είσαι ο Πέτρος, και πάνω σε αυτήν την πέτρα θα θεμελιώσω την Εκκλησία μου», ονομάζοντας πέτρα, νομίζω, το ακράδαντο της πίστεως του μαθητή. Έχει επίσης ειπωθεί κάπου και μέσω της φωνής του Ψαλμωδού: «Τα θεμέλιά του βρίσκονται στα άγια όρη». Και με τα άγια όρη πρέπει να παρομοιάσουμε πολύ εύστοχα τους αγίους αποστόλους και ευαγγελιστές, των οποίων η γνώση έχει τεθεί ως θεμέλιο για τους μεταγενέστερους, μην αφήνοντας όσους έχουν αλιευθεί πνευματικά μέσω αυτών να ξεπέσουν σε αδόκιμη πίστη. Σαλπίζουν λοιπόν τα θεμέλια της γης· όμως πρόσεξε την ακρίβεια της διατύπωσης.

Λένε δε ότι ένας μεν είναι ο κατά φύση Υιός, ο Λόγος από τον Θεό Πατέρα, ο δε άνθρωπος που προσλήφθηκε είναι εκ φύσεως υιός του Δαβίδ, αλλά υιός του Θεού εξαιτίας του ότι προσλήφθηκε από τον Θεό Λόγο, και εξαιτίας του ότι κατοίκησε μέσα του ο Θεός Λόγος, έφτασε σε αυτό το αξίωμα, και έχει την υιοθεσία κατά χάρη. Α— Έπειτα σε ποια κατάσταση νου και λογικής μπορεί να βρίσκονται όσοι πρεσβεύουν αυτά; Ή πώς δεν κάνουν λόγο για δυάδα υιών, διαχωρίζοντας μεταξύ τους τον άνθρωπο και τον Θεό; Εάν, σύμφωνα με αυτούς, ο μεν ένας είναι Υιός εκ φύσεως και αληθινά, ο δε άλλος έχει την υιοθεσία κατά χάρη, και έφτασε σε αυτήν την αξία επειδή ενοικεί σε αυτόν ο Λόγος, άραγε έχει αυτός κάτι περισσότερο από εμάς; Διότι κατοικεί και μέσα σε εμάς τους ίδιους, και ως προς αυτό μας επιβεβαιώνει ο ιερότατος Παύλος λέγοντας: «Γι' αυτό τον λόγο κάμπτω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα, από τον οποίο ονομάζεται κάθε πατριά στον ουρανό και επί της γης, για να σας δώσει, κατά τον πλούτο της δόξας του, να κραταιωθείτε με δύναμη δια του Πνεύματός του, ώστε να κατοικήσει ο Χριστός στις καρδιές σας.» Διότι είναι μέσα μας δια του Πνεύματος, «με το οποίο κράζουμε: Αββά, ο Πατέρας.» Συνεπώς, με κανέναν τρόπο δεν θα ήταν η δική μας κατάσταση υποδεέστερη, εάν έχουμε αξιωθεί τα ίδια από τον Θεό και Πατέρα. Επειδή κατά χάρη είμαστε και εμείς υιοί και θεοί.

ΑΛΛΟ. Αν βρίσκουμε τους αγίους να περιφρονούν τον θάνατο σε τέτοιο βαθμό, ώστε να θεωρούν μάλλον ότι μεταβαίνουν στη ζωή, εάν κάποια περίσταση τους καλούσε στο μαρτύριο, και είναι όντως ανδρείοι, επειδή έχουν μέσα τους, στον έσω άνθρωπο, όπως είναι γραμμένο, τον Χριστό να κατοικεί, πώς δειλιάζει μπροστά στον θάνατο Εκείνος που διδάσκει τους άλλους να περιφρονούν τον θάνατο; Και πώς δεν είναι άτοπο να θαυμάζουμε μεν την ανδρεία εκείνων που έχουν μέσα τους τον Λόγο, αλλά να νομίζουμε ότι ο ίδιος ο Λόγος είναι τόσο ασθενής και άνανδρος, ώστε να κυριεύεται και από τον φόβο και από το νόσημα της δειλίας;

Εμείς όμως τους ανταπαντούμε: Αν το Άγιο Πνεύμα είναι ετερούσιο σε σχέση με τον Θεό που χρίει μέσω αυτού τους αγίους, πώς, ενώ το Πνεύμα κατοικεί μέσα μας, αποδεικνύεται ότι κατοικεί ο Χριστός, ο οποίος δεν διαφέρει κατά την ουσία από τον Πατέρα; Γνωρίζοντάς το αυτό, ο Παύλος γράφει: «Να σας δώσει, σύμφωνα με τον πλούτο της δόξας του, να κραταιωθείτε με δύναμη μέσω του Πνεύματός του ως προς τον εσωτερικό άνθρωπο, ώστε να κατοικήσει ο Χριστός μέσω της πίστεως στις καρδιές σας». Όταν, επομένως, μέσω του Πνεύματος κατοικεί ο Χριστός στον εσωτερικό άνθρωπο, είναι φυσικά ολοφάνερο ότι δεν είναι ξένο προς την ουσία του εκείνο μέσω του οποίου φανερώνεται να ενοικεί στους αγίους.

Και πάλι στην ίδια επιστολή, προχωρώντας λίγο πιο κάτω, επιθυμώντας να φτάσουν αυτοί σε υψηλότερη αύξηση και προκοπή πνευματικής τελειότητας, προσεύχεται λέγοντας: γι' αυτόν τον λόγο κλίνω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, από τον οποίο παίρνει το όνομά της κάθε πατριά στον ουρανό και στη γη, για να σας δώσει, σύμφωνα με τον πλούτο της δόξας του, να κραταιωθείτε με δύναμη μέσω του Πνεύματός του στον εσωτερικό άνθρωπο, να κατοικήσει ο Χριστός μέσω της πίστης στις καρδιές σας, ώστε, όντας ριζωμένοι και θεμελιωμένοι στην αγάπη, να μπορέσετε να κατανοήσετε μαζί με όλους τους αγίους, ποιο είναι το πλάτος και το μήκος και το βάθος και το ύψος, και να γνωρίσετε την αγάπη του Χριστού που ξεπερνά κάθε γνώση, για να γεμίσετε με όλο το πλήρωμα του Θεού.

Εάν κάποιος ισχυρίζεται ότι η σάρκα κατήλθε από τον ουρανό, και ότι δεν προέρχεται από εδώ και από εμάς, «ανάθεμα έστω». Διότι το «Ο δεύτερος άνθρωπος προέρχεται από τον ουρανό», και το «Όπως είναι ο επουράνιος, τέτοιοι είναι και οι επουράνιοι», και το «Κανείς δεν έχει αναβεί στον ουρανό, παρά μόνο εκείνος που κατέβηκε από τον ουρανό, ο Υιός του ανθρώπου», και οτιδήποτε άλλο παρόμοιο, πρέπει να θεωρηθεί ότι λέγεται εξαιτίας της ενώσεως με τον Επουράνιο. Όπως ακριβώς και το «μέσω του Χριστού δημιουργήθηκαν τα πάντα» και το «ο Χριστός κατοικεί στις καρδιές μας» δεν λέγονται ως προς το ορατό του Θεού, αλλά ως προς το νοούμενο· διότι, όπως ακριβώς συγκεράννυνται οι φύσεις, κατά τον ίδιο τρόπο συνενώνονται και οι ονομασίες, και περιχωρούν η μία μέσα στην άλλη λόγω της συμφυΐας τους.

Ομιλεί σαφώς για τη μετοχή στο Πνεύμα και για την ενέργεια αυτού προς εκείνους που μετέχουν, «ώστε», όπως λέει, «να δεχθείτε και εσείς με τον ίδιο τρόπο τη βεβαιότητά του». Έπειτα, προχωρώντας λίγο πιο κάτω στην επιστολή, τους απευθύνει μια σπουδαιότερη ευχή, ζητώντας να έλθει επάνω τους πιο τέλεια η δύναμη του Πνεύματος: «Γι’ αυτόν τον λόγο κλίνω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, από τον οποίο κάθε πατριά στον ουρανό και στη γη λαμβάνει το όνομά της, για να σας αξιώσει, σύμφωνα με τον πλούτο της δόξας Του, να κραταιωθείτε με δύναμη μέσω του Πνεύματός Του στον εσωτερικό άνθρωπο, ώστε να κατοικήσει ο Χριστός διά της πίστεως στις καρδιές σας, όντας ριζωμένοι και θεμελιωμένοι στην αγάπη· για να αποκτήσετε τη δύναμη να κατανοήσετε μαζί με όλους τους αγίους ποιο είναι το πλάτος και το μήκος και το βάθος και το ύψος, και να γνωρίσετε την αγάπη του Χριστού που υπερβαίνει κάθε γνώση, προκειμένου να γεμίσετε από όλο το πλήρωμα του Θεού».

Αυτό είναι, λέει, που είναι γραμμένο στην Γραφή: «για τον λόγο αυτό κλίνω τα γόνατά μου προς τον Θεό και Πατέρα και Κύριο του Κυρίου μας Ιησού Χριστού», «για να σας δώσει» ο Θεός την χάρη «να κατοικήσει ο Χριστός» «στον εσωτερικό άνθρωπο», δηλαδή τον ψυχικό, όχι τον σωματικό, «για να μπορέσετε να κατανοήσετε» «ποιο είναι το βάθος», το οποίο είναι ο Πατέρας των όλων, «και ποιο το πλάτος», το οποίο είναι ο Σταυρός, ο Όρος του πληρώματος, «και ποιο το μήκος», δηλαδή το πλήρωμα των αιώνων. Γι' αυτό «ο ψυχικός», λέει, «άνθρωπος δεν δέχεται τα του Πνεύματος του Θεού· διότι του φαίνονται μωρία». Μωρία δε, λέει, είναι η δύναμη του δημιουργού· διότι ήταν μωρός και ανόητος, και νόμιζε ότι ο ίδιος δημιουργεί τον κόσμο, αγνοώντας ότι τα πάντα η Σοφία, η Μητέρα, η Ογδοάδα, τα ενεργούσε μέσω αυτού για την κτίση του κόσμου, ενώ εκείνος δεν γνώριζε τίποτα.

Γι' αυτόν τον λόγο κλίνω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, από τον οποίο παίρνει το όνομά της κάθε πατριά στους ουρανούς και στη γη. Φανερώνει έτσι τη διάθεση της προσευχής που κάνει υπέρ αυτών. Δεν είπε απλώς «προσεύχομαι», αλλά έδειξε την κατανυκτική του δέηση μέσω της κλίσεως των γονάτων. «Από τον οποίο κάθε πατριά». Όχι πλέον σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων, λέει, αλλά επειδή Εκείνος δημιούργησε και τις επουράνιες και τις επίγειες φυλές, οι οποίες δεν είναι όπως οι ιουδαϊκές. Για να σας δώσει, σύμφωνα με τον πλούτο της δόξας Του, να κραταιωθείτε με δύναμη μέσω του Πνεύματός Του ως προς τον εσωτερικό άνθρωπο, ώστε να κατοικήσει ο Χριστός μέσω της πίστεως στις καρδιές σας. Πρόσεξε με πόση ακόρεστη επιθυμία εύχεται για αυτούς τα αγαθά, ώστε να μην περιφέρονται ασταθείς. Πώς όμως γίνεται αυτό; Μέσω του Αγίου Πνεύματος στον εσωτερικό σας άνθρωπο, ώστε να κατοικήσει ο Χριστός στις καρδιές μέσω της πίστεως.

Και δεν σταμάτησε εδώ, αλλά προάγοντας τον λόγο σε κάτι ανώτερο, πράγμα που ήταν πολύ πιο συγκλονιστικό, μας δίδει ως ένδυμα τον ίδιο τον Δεσπότη, τον ίδιο τον βασιλέα. Διότι εκείνος που έχει ντυθεί αυτόν, κατέχει εξ ολοκλήρου όλη την αρετή. Όταν δε λέει, «Ενδυθείτε», μας προστάζει να τον περιβληθούμε από παντού· όπως ακριβώς λέει αλλού: «Εάν δε ο Χριστός είναι μέσα σας»· και πάλι, «Να κατοικήσει ο Χριστός στον εσωτερικό μας άνθρωπο». Διότι θέλει η ψυχή μας να αποτελεί κατοικία του, και να τον φορέσουμε ως ένδυμα, ώστε αυτός να είναι τα πάντα για εμάς, εσωτερικά και εξωτερικά. Διότι αυτός είναι το πλήρωμά μας (καθώς είναι το «Πλήρωμα εκείνου που γεμίζει τα πάντα σε όλα»)· και οδός και σύζυγος και νυμφίος («Διότι σας αρραβώνιασα με έναν άνδρα, ως αγνή παρθένο»)· και ρίζα και πόμα και τροφή και ζωή («Διότι δεν ζω πλέον εγώ», λέει, «αλλά ζει μέσα μου ο Χριστός»)· και απόστολος και αρχιερέας και διδάσκαλος και πατέρας και αδελφός και συγκληρονόμος, και μέτοχος του τάφου και του σταυρού («Διότι συνταφήκαμε μαζί του», λέει, «και γίναμε σύμφυτοι με το ομοίωμα του θανάτου του»)· και ικέτης («Διότι είμαστε πρεσβευτές υπέρ του Χριστού»)· και συνήγορος προς τον Πατέρα («Διότι μεσιτεύει», λέει, «υπέρ ημών»)· και οίκος και ένοικος («Διότι όποιος μένει σε εμένα, κι εγώ μένω σε αυτόν»), και φίλος («Διότι εσείς είστε φίλοι μου»)· και θεμέλιο και ακρογωνιαίος λίθος· και εμείς είμαστε δικά του μέλη και γεώργιο και οικοδομή και κλήματα και συνεργοί.

Εμπρός λοιπόν, ας σας μιλήσουμε και για εκείνους από τους δικαίους που κατόρθωσαν μέσω των προσευχών τους να σώσουν και έθνη, και πόλεις, και ολόκληρη την οικουμένη. Και όταν γίνεται μνεία της προσευχής, ο Παύλος είναι ο πρώτος που αξίζει να μνημονευθεί, ο Παύλος που υπήρξε αχόρταγος για τη λατρεία του Θεού, ο κοινός πατέρας και πρόγονος των δούλων του Χριστού. Εκείνος, λοιπόν, ο φύλακας της οικουμένης, διά της προσευχής και της συνεχούς δεήσεως διέσωσε όλα τα έθνη, λέγοντας πάντοτε προς εμάς: «Γι' αυτόν τον λόγο λυγίζω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, από τον οποίο λαμβάνει το όνομά της κάθε πατριά στον ουρανό και στη γη, ώστε να σας δώσει, σύμφωνα με τον πλούτο της χάριτός Του, να κραταιωθείτε με δύναμη μέσω του Πνεύματός Του ως προς τον εσωτερικό άνθρωπο, για να κατοικήσει ο Χριστός μέσω της πίστεως στις καρδιές σας». Βλέπεις, λοιπόν, πόση δύναμη έχει η προσευχή και η δέηση;

Καθιστά τους ανθρώπους ναούς του Χριστού· και όπως ακριβώς ο χρυσός, οι πολύτιμοι λίθοι και τα μάρμαρα οικοδομούν τους οίκους των βασιλέων, έτσι και η προσευχή οικοδομεί ναούς του Χριστού. «Για να κατοικήσει», λέγει, «ο Χριστός στις καρδιές σας». Τι μεγαλύτερο εγκώμιο θα μπορούσε να υπάρξει για την προσευχή, από το ότι δημιουργεί ναούς του Θεού;

Εκείνον που δεν τον χωρούν οι ουρανοί, Αυτός εισέρχεται σε ψυχή που ζει με προσευχές. «Ο ουρανός είναι θρόνος μου», λέει, «και η γη υποπόδιο των ποδιών μου. Ποιον οίκο θα μου οικοδομήσετε; λέει ο Κύριος· ή ποιος είναι ο τόπος της αναπαύσεώς μου;» Και όμως, ο Παύλος οικοδομεί οίκο μέσω των αγίων προσευχών. «Κάμπτω», λέει, «τα γόνατά μου προς τον Πατέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, ώστε να κατοικήσει ο Χριστός μέσω της πίστεως στις καρδιές σας». Και βέβαια, και από αυτό θα μπορούσε κανείς να διαπιστώσει τη δύναμη των αγίων προσευχών: ότι ο Παύλος, ο οποίος διέτρεχε ολόκληρη την οικουμένη σαν να ήταν φτερωτός, και κατοικούσε σε δεσμωτήριο, και υπέμενε μαστιγώσεις, και φορούσε αλυσίδα, και ζούσε μέσα στο αίμα και στους κινδύνους, και εκδίωκε δαίμονες, και ανέσταινε νεκρούς, και θεράπευε ασθένειες, δεν στηρίχθηκε σε κανένα από αυτά για τη σωτηρία των ανθρώπων, αλλά περιτείχισε τη γη με τις προσευχές· και μετά τα θαύματα και την ανάσταση των νεκρών, κατέφευγε στις προσευχές, όπως ακριβώς ένας αθλητής που σπεύδει στην παλαίστρα έπειτα από τη στέψη του.

Τέτοιος ήταν ο δάσκαλος του Ισραήλ, ο άγγελος που έφερε τον νόμο. Υπάρχουν δε πολλά πνεύματα που είναι και μεγαλύτερα από τους αγγέλους και έχουν μεγαλύτερη εξουσία· όπως δηλώνει ο Ησαΐας λέγοντας: «Ούτε πρέσβης, ούτε άγγελος», υποδηλώνοντας ότι ο πρέσβης είναι κάτι μεγαλύτερο από τον άγγελο, τον οποίο είναι φυσικό να ονομάζει και Πατέρα ο Απόστολος. «Για να σας δώσει, σύμφωνα με τον πλούτο της δόξας του, να κραταιωθείτε με δύναμη μέσω του Πνεύματός του στον εσωτερικό άνθρωπο, ώστε να κατοικήσει ο Χριστός μέσω της πίστης στις καρδιές σας· όντας ριζωμένοι και θεμελιωμένοι στην αγάπη, για να μπορέσετε να κατανοήσετε μαζί με όλους τους αγίους». Το αίτημα είναι μεγάλο, επειδή, όπως λέει, προέρχεται από μεγάλο δωρητή. Διότι τώρα πραγματικά διδαχθήκαμε να αναπέμπουμε προσευχές αντάξιες της δόξας του Θεού, εφόσον εκπαιδευτήκαμε να μη ζητάμε γήινα, αλλά ουράνια. Και το αίτημα αυτό είναι η ανακαίνιση της ψυχής και η αποκατάστασή της στη δύναμη του Πνεύματος, η οποία μας είχε εγκαταλείψει όταν απομακρυνθήκαμε από τον Θεό. «Ποιο είναι το πλάτος, και το μήκος, και το βάθος, και το ύψος». Το ασώματο βέβαια είναι αμέτρητο, αλλά μέσω των μετρήσιμων σωμάτων υπέδειξε το άπειρο και το απερίληπτο αυτού. Λέει δε «ύψος και βάθος», σύμφωνα με όσα ειπώθηκαν από τον άγγελο: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ, και επί γης ειρήνη». Διότι άπλωσε τη χάρη του και σε όσους βρίσκονται στη γη μέσω της παρουσίας του Λόγου. «Και να γνωρίσετε την αγάπη του Χριστού, η οποία υπερβαίνει κάθε γνώση».

Αλλά αυτά, αν και αληθινά, είναι λόγια από στόματα σαπρά και δυσώδη. Τα δικά μας όμως πώς είναι; Εάν ο Χριστός κατοικεί στις καρδιές μας μέσω της πίστεως, όπως λέει ο θείος απόστολος, και όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσεως βρίσκονται σε Αυτόν, άρα όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσεως είναι κρυμμένοι στις καρδιές μας. Διότι, όπως ακριβώς ο ήλιος, όταν ανατέλλει και φωτίζει τον κόσμο, φανερώνει και τον εαυτό του και τα πράγματα που φωτίζονται από αυτόν, έτσι και ο Ήλιος της δικαιοσύνης, όταν ανατέλλει στον καθαρό νου, φανερώνει και τον Εαυτό Του και τους λόγους όλων όσων έχουν δημιουργηθεί και πρόκειται να δημιουργηθούν από Αυτόν.

Πρέπει δε να προσέξουμε και εκείνο, ότι δεν λέγεται μόνο ότι το Πνεύμα χορηγείται μέσω του Υιού, αλλά και ο Υιός αποστέλλεται μέσω του Πνεύματος, όχι μόνο ως άνθρωπος, αλλά και ως Θεός, και μορφοποιείται στις καρδιές των πιστών, και κατοικεί σε αυτές, και οράται μέσω αυτού. Γι' αυτό και το Πνεύμα είναι εκφαντορικό, όπως φρονούν οι θεολόγοι: «διότι στους θησαυρούς», λέει ο θείος Κύριλλος, «(βρίσκεται) το Πνεύμα του Χριστού, το οποίο, όπως ο ίδιος, μορφοποιείται μέσα μας· και πάλι (είναι) του Χριστού το Πνεύμα, καθώς με το να κατοικεί μέσα μας ο Θεός Λόγος μέσω του Πνεύματος, ανερχόμαστε στο αξίωμα της υιοθεσίας». Και ο Γρηγόριος Νύσσης στο έργο του Κατά Ευνομίου (αναφέρει): «καθώς η αρχή των πάντων, που είναι ο Κύριος, εκλάμπει στις ψυχές μέσω του Αγίου Πνεύματος, και μέσω του Κυρίου, ο οποίος είναι η αρχή των πάντων, ανακαλύπτεται από εμάς η αρχή που βρίσκεται πέρα από τα πάντα, η οποία είναι ο επί πάντων Θεός». Και ο Γρηγόριος ο Θεολόγος, ερμηνεύοντας το αποστολικό ρητό, το «να κατοικήσει ο Χριστός στις καρδιές μας διά του Πνεύματος», αναφέρει: «ο Χριστός, λοιπόν, κατοικεί στις καρδιές μας διά του Πνεύματος». Και ο Μέγας Βασίλειος (αναφέρει): «Αγιαζόμενοι διά του Πνεύματος δεχόμαστε τον Χριστό να κατοικεί στον εσωτερικό μας άνθρωπο, και μαζί με τον Χριστό τον Πατέρα, κάνοντας κοινή την κατοικία (τους) σε όσους είναι άξιοι».

Και ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός στο δέκατο τρίτο κεφάλαιο των Δογματικών του γράφει: «εικόνα του Πατρός είναι ο Υιός, και του Υιού το Πνεύμα· μέσω του οποίου ο Χριστός, όταν κατοικεί μέσα στον άνθρωπο, του δίνει το κατ' εικόνα». Μάλλον δε, πριν από αυτά, στην προς Εφεσίους επιστολή ο μακάριος Παύλος λέγει: «γι' αυτόν τον λόγο κάμπτω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, για να σας δώσει, κατά τον πλούτο της δόξας Του, να κραταιωθείτε με δύναμη δια του Πνεύματός Του ως προς τον εσωτερικό άνθρωπο, ώστε να κατοικήσει ο Χριστός στις καρδιές σας». Και βέβαια, και από τις ιερές τελετές, δια του Πνεύματος λαμβάνουμε τον ίδιο τον Χριστό, εννοώ τη χάρη του Χριστού· διότι κανείς που έχει σώο τον νου του δεν θα μπορούσε να πει ότι λαμβάνουμε την ουσία ή την υπόστασή Του. Επομένως, ή και ο Χριστός προέρχεται εκ του Πνεύματος, επειδή δίδεται μέσω αυτού, ή ούτε το Πνεύμα προέρχεται εξ Αυτού, επειδή δίδεται μέσω Αυτού. Αυτό λοιπόν που πριν από λίγο είπα με συντομία, το ίδιο αναπτύσσω εδώ πιο εκτενώς, εάν θέλεις και σε αυτό το ζήτημα να σκέφτεσαι με ευσέβεια.

Είτε, λοιπόν, επιθυμούμε να φτάσουμε γρήγορα στην τελειότητα είτε αργά, οφείλουμε να πιστέψουμε τέλεια στον Χριστό και να εφαρμόσουμε όλες τις εντολές του, έχοντας λάβει από αυτόν τη δύναμη για μια τέτοια εργασία, και αυτό δεν σημαίνει ότι οφείλουμε να εφαρμόσουμε την κάθε εντολή ξεχωριστά τη μία μετά την άλλη και μονομερώς, αλλά μέσα από τις πιο περιεκτικές να συμπεριλάβουμε τις επιμέρους και έτσι να τις εκπληρώσουμε όλες μαζί σύντομα. Διότι υπάρχουν εντολές πιο θεμελιώδεις, οι οποίες περιέχουν μέσα τους μεγάλο πλήθος από τις υπόλοιπες. Αυτόν μόνο τον αγώνα οφείλουμε εμείς, δηλαδή να νικήσουμε τη δική μας απιστία και να μην αμελήσουμε τις περιεκτικές εντολές, μέσω των οποίων η χάρη που μας δόθηκε αποκαλύπτεται έμπρακτα. Αυτό ακριβώς εύχεται να γίνει σε εμάς και ο άγιος Παύλος λέγοντας: «Για τον λόγο αυτόν λυγίζω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, για να σας δώσει ο Κύριος δύναμη ώστε να κραταιωθείτε μέσω του Πνεύματός του στον εσωτερικό άνθρωπο, να κατοικήσει ο Χριστός με κάθε βεβαιότητα και αίσθηση στις καρδιές σας διά της πίστεως». Και θα ήταν καιρός, όπως προείπαμε, να επιβεβαιώσουμε αυτή τη μαρτυρία και με τα ίδια τα πράγματα στην πράξη· διότι ιδού, στον βαθμό που πιστεύοντας εφαρμόζουμε τις εντολές του Χριστού, σε ανάλογο βαθμό και το Άγιο Πνεύμα ενεργεί μέσα μας τους δικούς του καρπούς. «

Ο΄. Εάν ο Χριστός κατοικεί στις καρδιές μας διά της πίστεως, σύμφωνα με τον θείο Απόστολο, και όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσεως είναι απόκρυφοι μέσα σε Αυτόν· άρα όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσεως είναι απόκρυφοι μέσα στις καρδιές μας· φανερώνονται δε στην καρδιά ανάλογα με την κάθαρση του καθενός μέσω των εντολών.

15. Και βεβαίως στο χωρίο «για να σας δώσει κατά τον πλούτο της δόξας του να κραταιωθείτε με δύναμη διά του Πνεύματός του στον εσωτερικό άνθρωπο, να κατοικήσει ο Χριστός διά της πίστεως στις καρδιές σας, ριζωμένοι και θεμελιωμένοι στην αγάπη, για να μπορέσετε να κατανοήσετε μαζί με όλους τους αγίους ποιο είναι το πλάτος και το μήκος και το βάθος και το ύψος» — σε αυτό λοιπόν το χωρίο, εάν κάποιος δεν συνδέσει το «ριζωμένοι και θεμελιωμένοι στην αγάπη» με την επόμενη φράση, επαναφέροντας έτσι τη σύνταξη στη φυσική της σειρά, θα προσάψει στον θείο Παύλο την κατηγορία ότι βαρβαρίζει. Η ορθά διαρθρωμένη μορφή, ωστόσο, θα ήταν η εξής: «για να μπορέσετε, ριζωμένοι και θεμελιωμένοι στην αγάπη, να κατανοήσετε» και τα εξής. Και πρόσεξε πώς προηγουμένως, σε όσους δεν διέκριναν το βαθύ και σοφό νόημα των λέξεων, το ρητό φαινόταν βάρβαρο, ενώ όταν αποκαλύφθηκε το ρητορικό σχήμα, φανερώθηκε μαζί και η μεθοδικότητά του.

Σημειώνοντας δε με ακρίβεια τον τρόπο της μετουσίας και της μετάληψης του Πνεύματος, η οποία συντελείται με πλήρη πληροφορία, λέει: «Σύμφωνα με την ενέργεια της δυνάμεώς του, την οποία ενήργησε στον Χριστό, όταν τον ανέστησε από τους νεκρούς». Σύμφωνα με εκείνη την ενέργεια του Πνεύματος, λέει, ώστε να δεχθείτε και εσείς την πλήρη πληροφορία. Και πάλι στην ίδια επιστολή, προχωρώντας λίγο πιο κάτω, επιθυμώντας να φθάσουν σε κάποια υψηλότερη αύξηση και προκοπή της πνευματικής τελειότητας, προσεύχεται λέγοντας: «Γι' αυτό τον λόγο κάμπτω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, από τον οποίο ονομάζεται κάθε πατριά στους ουρανούς και πάνω στη γη, ώστε να σας δώσει, σύμφωνα με τον πλούτο της δόξας του, τη δύναμη να κραταιωθείτε μέσω του Πνεύματός του στον εσωτερικό άνθρωπο, να κατοικήσει ο Χριστός μέσω της πίστεως στις καρδιές σας, όντας ριζωμένοι και θεμελιωμένοι στην αγάπη, για να μπορέσετε να κατανοήσετε, μαζί με όλους τους αγίους, ποιο είναι το πλάτος και το μήκος και το βάθος και το ύψος, και να γνωρίσετε την αγάπη του Χριστού που υπερβαίνει τη γνώση, ώστε να γεμίσετε με όλο το πλήρωμα του Θεού».

Αλλά, για να μην πει κανείς ότι «σε αυτούς δόθηκε το Πνεύμα επειδή ήταν απόστολοι, ενώ για εμάς είναι εκ φύσεως αχώρητο», αυτό αλλού, προσευχόμενος, λέει: «να σας δώσει ο Θεός δύναμη να κραταιωθείτε στον εσωτερικό άνθρωπο, ώστε να κατοικήσει ο Χριστός στις καρδιές σας», και πάλι: «Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα· και όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία», και πάλι: «Αν όμως κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν».

Αλλά εγώ θα ρωτήσω αυτό το θαυμαστό: αν «δεν ανέβηκε σε καρδιά ανθρώπου», εσείς πώς τα γνωρίζετε αυτά, αφού μάλιστα στις Πράξεις ομολογήσατε ότι είστε άνθρωποι «ομοιοπαθείς» με εμάς; Αλλά άκου τι αποκρίνεται σε αυτά ο μακάριος απόστολος: «Σε εμάς όμως», λέει, «τα αποκάλυψε μέσω του Πνεύματός του. Διότι το Πνεύμα τα ερευνά όλα, ακόμη και τα βάθη του Θεού». Αλλά για να μην πει κάποιος ότι σε εκείνους δόθηκε το Άγιο Πνεύμα ως αποστόλους, ενώ για εμάς εκ φύσεως αυτό είναι αχώρητο, για τον λόγο αυτό λέει προσευχόμενος: «Ο Θεός να σας δώσει να κραταιωθείτε με δύναμη στον εσωτερικό άνθρωπο, ώστε να κατοικήσει ο Χριστός στις καρδιές σας», «και ο Κύριος είναι το Πνεύμα. και όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία», και πάλι λέει: «αν όμως κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν».

Αξιόπιστος είναι ο λόγος, ω σοφότατοι, αφενός ότι τα σημεία είναι για τους απίστους και όχι για τους πιστούς, και αφετέρου για να γνωρίσουμε και εμείς ότι με την ύβρι προς την εικόνα υβρίζεται το πρωτότυπο, όπως αντίστροφα με την τιμή προς την εικόνα τιμάται και εκείνο. Φωνή του Μεγάλου Βασιλείου από το εγκώμιό του προς τον μάρτυρα Βαρλαάμ: ας ζωγραφιστεί στον πίνακα και ο αγωνοθέτης των παλαισμάτων, ο Χριστός. Και εδώ, ω γαληνότατοι, είναι ασφαλής ο όρος της εικονογραφικής αναστήλωσης. Διότι δεν ειπώθηκε από τον θεοφόρο, όπως κάποιοι φλυαρούν, ότι ο Χριστός έχει ζωγραφιστεί στον πίνακα της ψυχής. επειδή δεν έχουμε τον Χριστό ζωγραφισμένο μέσα μας, αλλά να κατοικεί μέσω της πίστεως στις καρδιές μας, όπως βροντοφωνάζει ο απόστολος. Έπειτα, και με την προσθήκη του συνδέσμου «και», υποδήλωσε τα προηγούμενα, τα οποία είναι τα εξής: σηκωθείτε τώρα για χάρη μου, οι λαμπροί ζωγράφοι των αθλητικών κατορθωμάτων, μεγαλύνετε με τις τέχνες σας την ακρωτηριασμένη εικόνα του στρατηγού. καταυγάστε με τα χρώματα της δικής σας σοφίας τον στεφανωμένο νικητή που περιγράφηκε πιο αμυδρά από εμένα. Ας αναχωρήσω νικημένος από τη δική σας απεικόνιση των αριστευμάτων του μάρτυρα. Χαίρομαι που ηττώμαι σήμερα από μια τέτοια νίκη της δικής σας δύναμης. Ας δω να ζωγραφίζεται από εσάς με μεγαλύτερη ακρίβεια η πάλη του χεριού με τη φωτιά, ας δω πιο λαμπρά ζωγραφισμένο τον παλαιστή στη δική σας εικόνα.