Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΕΦΕΣΙΟΥΣ 3:19

Αυτό θέλοντας να δηλώσει και ο Παύλος, λέει: «Όντας ριζωμένοι και θεμελιωμένοι στην αγάπη, ώστε να μπορέσετε να κατανοήσετε μαζί με όλους τους αγίους ποιο είναι το πλάτος και το μήκος και το ύψος και το βάθος, και να γνωρίσετε την αγάπη του Χριστού που υπερβαίνει κάθε γνώση, για να γεμίσετε με όλο το πλήρωμα του Θεού». Διότι, καθώς ο Λόγος έχει απλώσει τον εαυτό του παντού, και πάνω και κάτω και στο βάθος και στο πλάτος: πάνω μεν στην κτίση, κάτω δε στην ενανθρώπηση, στο βάθος δε στον Άδη, και στο πλάτος στον κόσμο· τα πάντα έχουν πληρωθεί από τη γνώση του Θεού.

Και το ότι το Πνεύμα Του, που ενοικεί στους αγίους, αναπληρώνει την παρουσία και τη δύναμη του ίδιου του Χριστού, και διδάσκει όλα όσα ο Ίδιος μάς έχει πει, μας το διασαφηνίζει πάλι εξίσου ο Παύλος λέγοντας: «Γι' αυτόν τον λόγο κάμπτω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα, από τον οποίο κάθε πατριά στον ουρανό και πάνω στη γη παίρνει το όνομά της, ώστε να σας δώσει, σύμφωνα με τον πλούτο της δόξας Του, να κραταιωθείτε με δύναμη μέσω του Πνεύματός Του στον εσωτερικό άνθρωπο, για να κατοικήσει ο Χριστός μέσω της πίστης στις καρδιές σας. Και, όντας ριζωμένοι και θεμελιωμένοι στην αγάπη, να μπορέσετε να κατανοήσετε, μαζί με όλους τους αγίους, ποιο είναι το πλάτος, το μήκος, το βάθος και το ύψος, και να γνωρίσετε την αγάπη του Χριστού, η οποία υπερβαίνει κάθε γνώση, ώστε να γεμίσετε με όλο το πλήρωμα του Θεού».

«Συγκλίνοντας προς τα πάνω θα κατασκευάσεις την κιβωτό, και σε άνοιγμα ενός πήχη θα την ολοκληρώσεις άνωθεν.» Το ότι αυτή η κατασκευή υποδηλώνει το μυστήριο του Χριστού, έστω και πολύ αμυδρά, θα μπορούσε να γίνει σαφές στον καθένα με μεγάλη ευκολία, από τα γραφόμενα του θεσπέσιου Παύλου προς εκείνους που δικαιώθηκαν μέσω της πίστης, καθώς αναφέρει ότι προσεύχεται αδιαλείπτως γι' αυτούς: «Για να μπορέσετε να κατανοήσετε πλήρως μαζί με όλους τους αγίους ποιο είναι το πλάτος, και το μήκος, και το ύψος, και το βάθος, και να γνωρίσετε την αγάπη του Χριστού που υπερβαίνει κάθε γνώση.»

Και πάλι στην ίδια επιστολή, προχωρώντας λίγο πιο κάτω, επιθυμώντας να φτάσουν αυτοί σε υψηλότερη αύξηση και προκοπή πνευματικής τελειότητας, προσεύχεται λέγοντας: γι' αυτόν τον λόγο κλίνω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, από τον οποίο παίρνει το όνομά της κάθε πατριά στον ουρανό και στη γη, για να σας δώσει, σύμφωνα με τον πλούτο της δόξας του, να κραταιωθείτε με δύναμη μέσω του Πνεύματός του στον εσωτερικό άνθρωπο, να κατοικήσει ο Χριστός μέσω της πίστης στις καρδιές σας, ώστε, όντας ριζωμένοι και θεμελιωμένοι στην αγάπη, να μπορέσετε να κατανοήσετε μαζί με όλους τους αγίους, ποιο είναι το πλάτος και το μήκος και το βάθος και το ύψος, και να γνωρίσετε την αγάπη του Χριστού που ξεπερνά κάθε γνώση, για να γεμίσετε με όλο το πλήρωμα του Θεού.

Ας απαντήσει σε αυτά ο Μάρκελλος, εάν είναι σε θέση να παρουσιάσει τη διδασκαλία αυτών μέσα από τις παλαιές Γραφές. Εάν όμως δεν τη βρίσκει, ας εξηγήσει την αιτία για την οποία είχαν αποσιωπηθεί από τους προφήτες του Θεού όλα αυτά και άλλα μύρια παρόμοια με αυτά, για τα οποία ο ίδιος ο απόστολος παρακαλούσε τον Θεό υπέρ ημών, «για να μπορέσουμε να κατανοήσουμε μαζί με όλους τους αγίους ποιο είναι το πλάτος και το μήκος και το βάθος και το ύψος, και να γνωρίσουμε την αγάπη του Θεού που υπερβαίνει κάθε γνώση». Επίσης, και ο ίδιος ο Σωτήρας μας, πάρα πολλά μυστήρια για τη βασιλεία των ουρανών, για τη συντέλεια του σύμπαντος και για τις επαγγελίες, άλλοτε με παραβολές και άλλοτε μυστικά τα αποκάλυπτε στους μαθητές του, προς τους οποίους έλεγε: «Σε εσάς έχει δοθεί να γνωρίσετε τα μυστήρια του Θεού». Παρόμοια με αυτά δεν θα μπορούσε να βρει κανείς στον Μωυσή ούτε στους υπόλοιπους προφήτες. Τι λοιπόν; Επειδή αυτά δεν παραδόθηκαν στον ιουδαϊκό λαό, αλλά φυλάσσονταν για τον κατάλληλο καιρό για την Εκκλησία του Χριστού, μήπως εξαιτίας αυτού θα έπρεπε εμείς να αθετούμε τη χάρη που μας δωρήθηκε, ή αντίθετα να ευχαριστούμε ακόμη περισσότερο Εκείνον που μας αξίωσε τέτοιας γνώσης; Με τον ίδιο λοιπόν τρόπο ταιριάζει να αντλούμε και τις διδασκαλίες περί του Υιού από την Καινή Του Διαθήκη, χωρίς να παραξενευόμαστε καθόλου αν οι άνθρωποι του Θεού δεν αποκάλυπταν τη γνώση γι' αυτόν στον σκληρόκαρδο λαό, αλλά διαφύλασσαν τον λόγο περί αυτού για την κατάλληλη εποχή.

Μόνο στον μεγάλο Παύλο ανήκει —ο οποίος διδάχθηκε από εκείνα τα άρρητα ρήματα, τα οποία άκουσε όταν μυήθηκε στα άδυτα του παραδείσου— το να διασαφηνίσει και το μυστήριο περί αυτού, όπως ακριβώς υπαινίχθηκε εν μέρει το απόκρυφο αυτό νόημα μέσω των λόγων του προς τους Εφεσίους, λέγοντας: «Για να καταστείτε ικανοί να κατανοήσετε μαζί με όλους τους αγίους, ποιο είναι το πλάτος και το μήκος και το βάθος και το ύψος, και να γνωρίσετε την αγάπη του Χριστού που υπερβαίνει κάθε γνώση, ώστε να πληρωθείτε με όλο το πλήρωμα του Θεού».

Ομιλεί σαφώς για τη μετοχή στο Πνεύμα και για την ενέργεια αυτού προς εκείνους που μετέχουν, «ώστε», όπως λέει, «να δεχθείτε και εσείς με τον ίδιο τρόπο τη βεβαιότητά του». Έπειτα, προχωρώντας λίγο πιο κάτω στην επιστολή, τους απευθύνει μια σπουδαιότερη ευχή, ζητώντας να έλθει επάνω τους πιο τέλεια η δύναμη του Πνεύματος: «Γι’ αυτόν τον λόγο κλίνω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, από τον οποίο κάθε πατριά στον ουρανό και στη γη λαμβάνει το όνομά της, για να σας αξιώσει, σύμφωνα με τον πλούτο της δόξας Του, να κραταιωθείτε με δύναμη μέσω του Πνεύματός Του στον εσωτερικό άνθρωπο, ώστε να κατοικήσει ο Χριστός διά της πίστεως στις καρδιές σας, όντας ριζωμένοι και θεμελιωμένοι στην αγάπη· για να αποκτήσετε τη δύναμη να κατανοήσετε μαζί με όλους τους αγίους ποιο είναι το πλάτος και το μήκος και το βάθος και το ύψος, και να γνωρίσετε την αγάπη του Χριστού που υπερβαίνει κάθε γνώση, προκειμένου να γεμίσετε από όλο το πλήρωμα του Θεού».

Διότι αυτός που είχε τη δυνατότητα να αναδείξει τον εαυτό του μέσω τόσων και τέτοιων θαυμάτων αναφέρει: «μη γένοιτο να καυχηθώ για τίποτε άλλο, παρά μόνο για τον σταυρό του Χριστού», και προς τους Κορινθίους λέγει ότι ο λόγος του σταυρού είναι δύναμη Θεού για όσους σώζονται. Στους Εφεσίους, εξάλλου, αποτυπώνει τη δύναμη που συγκρατεί και συνέχει τα πάντα με το σχήμα του σταυρού· στους οποίους επιθυμεί, αφού εξυψωθούν, να γνωρίσουν την υπερβάλλουσα δόξα αυτής της δυνάμεως, κατονομάζοντας την ως ύψος και πλάτος και βάθος και μήκος, και αποκαλώντας με ιδιαίτερα ονόματα καθεμία από τις κεραίες που θεωρούνται ότι συνιστούν το σχήμα του σταυρού. Έτσι το μεν άνω μέρος το ονομάζει ύψος, το δε τμήμα που βρίσκεται κάτω από το σημείο συμβολής το ονομάζει βάθος, και την εγκάρσια κεραία, και ως προς τα δύο άκρα της, την υποδηλώνει με τα ονόματα του μήκους και του πλάτους. Με αυτόν τον τρόπο θα φανερωνόταν μέσα από αυτό το μέγα μυστήριο, ότι δηλαδή και τα επουράνια και τα καταχθόνια και όλα τα πέρατα των όντων συγκρατούνται και συνέχονται από Εκείνον που κατέδειξε αυτή την άρρητη και μεγάλη δύναμη μέσω του τύπου του σταυρού. Αλλά νομίζω πως δεν χρειάζεται πλέον να αγωνίζομαι εναντίον αυτών των αιτιάσεων, θεωρώντας περιττό να αναλώνω ζήλο σε ελέγχους κατά της συκοφαντίας, εφόσον η αλήθεια καταδείχθηκε και με λίγα λόγια. Επομένως, ας προχωρήσει ο λόγος μας σε άλλη κατηγορία.

«Για να μπορέσετε πλήρως», λέει. Επομένως, χρειάζεται πολλή δύναμη. Και φανερώνοντας πού μας χρειάζεται αυτή, προσθέτει: «Να κατανοήσετε μαζί με όλους τους αγίους, ποιο είναι το βάθος και το ύψος, και να γνωρίσετε την αγάπη του Χριστού που ξεπερνά κάθε γνώση. Ώστε να πληρωθείτε με όλο το πλήρωμα του Θεού». Και αυτό που λέει, είναι το εξής: Αν και η αγάπη του Χριστού βρίσκεται πάνω από κάθε ανθρώπινη γνώση, εσείς όμως θα τη γνωρίσετε, εάν έχετε τον Χριστό να κατοικεί μέσα σας· και όχι μόνο θα το γνωρίσετε αυτό εξαιτίας Του, αλλά και θα πληρωθείτε με όλο το πλήρωμα του Θεού. Λέγοντας δε «πλήρωμα Θεού», εννοεί είτε το να γνωρίσουμε ότι ο Θεός λατρεύεται ως Πατήρ, Υιός και Άγιο Πνεύμα, είτε μας προτρέπει να αγωνιζόμαστε έτσι, ώστε να γεμίσουμε από κάθε αρετή, από την οποία είναι πλήρης ο Θεός. «Σε Εκείνον δε που μπορεί να κάνει τα πάντα, ασύγκριτα περισσότερα από όσα ζητούμε ή σκεπτόμαστε, σύμφωνα με τη δύναμη που ενεργεί μέσα μας». Πολύ σωστά είπε: «Σύμφωνα με τη δύναμη»· διότι αποτελεί έργο δύναμης το να λάβουμε αυτά που ποτέ δεν ελπίσαμε. Το ότι δε έκανε υπερβολικά περισσότερα από όσα ζητούμε ή σκεπτόμαστε, είναι φανερό από όσα ο ίδιος έγραφε. Εγώ μεν, λέει, προσεύχομαι· Εκείνος όμως, ακόμη και χωρίς τη δική μου προσευχή, θα κάνει μεγαλύτερα πράγματα από τα αιτήματά μας, και όχι απλώς μεγαλύτερα ή περισσότερα, αλλά «ασύγκριτα περισσότερα», φανερώνοντας έτσι το μέγεθος της δωρεάς. Από πού όμως είναι φανερό αυτό; «Από τη δύναμη», λέει, «που ενεργεί μέσα μας». Διότι ούτε τα ζητήσαμε ποτέ αυτά, ούτε τα προσδοκήσαμε.

Τέτοιος ήταν ο δάσκαλος του Ισραήλ, ο άγγελος που έφερε τον νόμο. Υπάρχουν δε πολλά πνεύματα που είναι και μεγαλύτερα από τους αγγέλους και έχουν μεγαλύτερη εξουσία· όπως δηλώνει ο Ησαΐας λέγοντας: «Ούτε πρέσβης, ούτε άγγελος», υποδηλώνοντας ότι ο πρέσβης είναι κάτι μεγαλύτερο από τον άγγελο, τον οποίο είναι φυσικό να ονομάζει και Πατέρα ο Απόστολος. «Για να σας δώσει, σύμφωνα με τον πλούτο της δόξας του, να κραταιωθείτε με δύναμη μέσω του Πνεύματός του στον εσωτερικό άνθρωπο, ώστε να κατοικήσει ο Χριστός μέσω της πίστης στις καρδιές σας· όντας ριζωμένοι και θεμελιωμένοι στην αγάπη, για να μπορέσετε να κατανοήσετε μαζί με όλους τους αγίους». Το αίτημα είναι μεγάλο, επειδή, όπως λέει, προέρχεται από μεγάλο δωρητή. Διότι τώρα πραγματικά διδαχθήκαμε να αναπέμπουμε προσευχές αντάξιες της δόξας του Θεού, εφόσον εκπαιδευτήκαμε να μη ζητάμε γήινα, αλλά ουράνια. Και το αίτημα αυτό είναι η ανακαίνιση της ψυχής και η αποκατάστασή της στη δύναμη του Πνεύματος, η οποία μας είχε εγκαταλείψει όταν απομακρυνθήκαμε από τον Θεό. «Ποιο είναι το πλάτος, και το μήκος, και το βάθος, και το ύψος». Το ασώματο βέβαια είναι αμέτρητο, αλλά μέσω των μετρήσιμων σωμάτων υπέδειξε το άπειρο και το απερίληπτο αυτού. Λέει δε «ύψος και βάθος», σύμφωνα με όσα ειπώθηκαν από τον άγγελο: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ, και επί γης ειρήνη». Διότι άπλωσε τη χάρη του και σε όσους βρίσκονται στη γη μέσω της παρουσίας του Λόγου. «Και να γνωρίσετε την αγάπη του Χριστού, η οποία υπερβαίνει κάθε γνώση».

Στη μετάληψη του Χριστού βρίσκεται η αληθινή γνώση. Μέσω δε της γνώσεως, η αγάπη, η οποία υπάρχει μέσα στην ψυχή και γίνεται αντιληπτή, δημιουργεί μια άρρητη γνώση, την οποία μάλιστα ονομάζει ανώτερη από τη φανερή και από εκείνη που αποκτάται μέσω των λόγων. «Για να πληρωθείτε με όλο το πλήρωμα του Θεού.» Ώστε, λέει, με την προσθήκη της αγιαζόμενης ουράνιας Εκκλησίας, να συγκροτείται όλο το πλήρωμα του Θεού τόσο μέσω των επουρανίων όσο και των επιγείων. «Σε Εκείνον δε που δύναται να πράξει τα πάντα υπερεκπερισσού από όσα ζητούμε ή σκεπτόμαστε, σύμφωνα με τη δύναμη που ενεργείται μέσα μας, σε Αυτόν ανήκει η δόξα μέσα στην Εκκλησία και εν Χριστώ Ιησού, σε όλες τις γενεές του αιώνος των αιώνων. Αμήν.» ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ΄. «Σας παρακαλώ, λοιπόν, εγώ ο δέσμιος εν Κυρίω.» Ούτε στον εαυτό του αποδίδει ο Παύλος την πλήρη κατανόηση των πάντων, αλλά την αναθέτει στον Θεό, ο Οποίος και χαρίζει ανώτερα από όσα ζητούμε· επειδή και η δύναμη που μας χορηγείται τώρα δεν μας αποδίδει ακόμη το σύνολο της χάριτος. Λέγοντας δε εν Χριστώ Ιησού, εννοεί την αληθινή δόξα, και στην Εκκλησία το ομοίωμα. «Να πορευθείτε αξίως της κλήσεως με την οποία προσκληθήκατε, με κάθε ταπεινοφροσύνη και πραότητα· με μακροθυμία να ανέχεστε ο ένας τον άλλον με αγάπη, επιδεικνύοντας σπουδή στο να τηρείτε την ενότητα του Πνεύματος μέσω του συνδέσμου της ειρήνης.» Έχετε κληθεί σε άγια ζωή, λέει, και αυτή η κλήση απαιτεί το πνευματικό· το οποίο και αναγνωρίζεται ως το αντίθετο του σαρκικού.

Εφεσ. 3,13 «Γι' αυτό παρακαλώ να μην αποθαρρύνεστε από τις θλίψεις μου για χάρη σας»· διότι η σύνταξη είναι καθ' υπερβατόν. Εφεσ. 3,18-19 «Να είστε ριζωμένοι στην αγάπη. Το "ἐρριζωμένοι καὶ τεθεμελιωμένοι"» είτε είναι αντιγραφικό σφάλμα, οπότε θα έπρεπε να γραφτεί σε αιτιατική «ἐρριζωμένους καὶ τεθεμελιωμένους»· είτε, αν δεν ισχύει αυτό, ο θείος Παύλος έκανε χρήση, κατά τη συνήθεια της αρχαϊκής σύνταξης, ονομαστικής πτώσης στη μετοχή αντί για αιτιατική. Είναι δε πολύ συνηθισμένο ένα τέτοιο σχήμα και στους θύραθεν συγγραφείς, και μάλιστα στον Θουκυδίδη. Αν όμως πρέπει να εκλάβουμε την ονομαστική ως ονομαστική και όχι ως εναλλαγή πτώσεων (αντίπτωση), ακόμη και έτσι διατηρείται η λογική ακολουθία, εφόσον θεωρήσουμε τη σύνταξη καθ' υπερβατόν, σχήμα το οποίο φαίνεται να έχει χρησιμοποιήσει κατεξοχήν ο θείος Παύλος, ώστε το χωρίο να συντάσσεται ως εξής: «για να μπορέσετε, όντας ριζωμένοι και θεμελιωμένοι στην αγάπη, να κατανοήσετε μαζί με όλους τους αγίους ποιο είναι το πλάτος και το μήκος και το βάθος» και τα λοιπά.

Από κοινού το «ίνα εξισχύσητε», δηλαδή: για να μπορέσετε να κατανοήσετε και να γνωρίσετε. «Τι είναι το πλάτος και το μήκος». Τίνος πράγματος «πλάτος και μήκος και βάθος και ύψος»; Είτε του μυστηρίου, ώστε να έχει διατυπωθεί ελλειπτικά· είτε και χωρίς έλλειψη, αλλά με υπερβατό σχήμα: «για να μπορέσετε», λέει, «να κατανοήσετε τι είναι το πλάτος και το μήκος και το βάθος και το ύψος της γνώσης του Χριστού, και να γνωρίσετε την υπερβάλλουσα αγάπη Του για εμάς». Και «γνώση του Χριστού» είναι η φανέρωση της θείας οικονομίας Του για εμάς. Είναι δε «γνώση του Χριστού», διότι ο Ίδιος και όχι κάποιος άλλος πραγματοποίησε για χάρη μας το υπερθαύμαστο έργο Του, και διότι Αυτός είναι για εμάς ο χορηγός αυτής της γνώσης, και διότι μέσω αυτής πρωτίστως επιγνώσαμε τον Χριστό. Αυτή λοιπόν είναι η «γνώση του Χριστού». «Μήκος» της δε είναι το ότι έχει προοριστεί «από τους αιώνες». Και «πλάτος», το ότι η ευεργεσία της εξαπλώνεται σε όλους, σε αυτούς προ του Νόμου, σε αυτούς κατά τον Νόμο και μετά τον Νόμο, στους ζώντες, στους κεκοιμημένους, στους Ιουδαίους, στους Έλληνες, στους βαρβάρους, σε όλα τα έθνη, στα επουράνια, στα επίγεια· διότι ο Χριστός έφερε ειρήνη ανάμεσα στους αγγέλους και στους ανθρώπους, οι οποίοι προηγουμένως βρίσκονταν σε εχθρότητα μεταξύ τους.

Εύχεται λοιπόν να τα κατανοήσουν αυτά, και όχι μόνο αυτά, αλλά και το βάθος και το ύψος της, ότι δηλαδή μέχρι τα ταμεία του άδη επέδειξε την άφατη δύναμη και ευεργεσία του, καταργώντας και αιχμαλωτίζοντας εκείνον, και λυτρώνοντας και ελευθερώνοντας τους αιχμαλώτους. Έπειτα και το ύψος, ότι αυτός που κατέβηκε είναι ο ίδιος που ανέβηκε, ότι ανέβασε την απαρχή μας υπεράνω των ουρανών, ότι την έθεσε υπεράνω κάθε αρχής και εξουσίας και δύναμης και κυριότητας. Βλέπεις το άφατο ύψος της οικονομίας του Χριστού και της γνώσης του; Αυτά εύχεται ο Παύλος να τα κατανοήσουν, αυτά να αντιληφθούν. Και αν τα αντιληφθούν, τι ακολουθεί; Τότε θα γνωρίσουν την υπερβάλλουσα αγάπη του για εμάς. Και αν τη γνωρίσουμε, τι ακολουθεί; Ποιος θα αντιλέξει στο ότι είμαστε οφειλέτες να πληρωθούμε με όλο το πλήρωμα του Θεού, δηλαδή να δεχθούμε μέσα από τα έργα μας ολόκληρο Εκείνον που μας αγάπησε τόσο πολύ;

Σημειώνοντας δε με ακρίβεια τον τρόπο της μετουσίας και της μετάληψης του Πνεύματος, η οποία συντελείται με πλήρη πληροφορία, λέει: «Σύμφωνα με την ενέργεια της δυνάμεώς του, την οποία ενήργησε στον Χριστό, όταν τον ανέστησε από τους νεκρούς». Σύμφωνα με εκείνη την ενέργεια του Πνεύματος, λέει, ώστε να δεχθείτε και εσείς την πλήρη πληροφορία. Και πάλι στην ίδια επιστολή, προχωρώντας λίγο πιο κάτω, επιθυμώντας να φθάσουν σε κάποια υψηλότερη αύξηση και προκοπή της πνευματικής τελειότητας, προσεύχεται λέγοντας: «Γι' αυτό τον λόγο κάμπτω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, από τον οποίο ονομάζεται κάθε πατριά στους ουρανούς και πάνω στη γη, ώστε να σας δώσει, σύμφωνα με τον πλούτο της δόξας του, τη δύναμη να κραταιωθείτε μέσω του Πνεύματός του στον εσωτερικό άνθρωπο, να κατοικήσει ο Χριστός μέσω της πίστεως στις καρδιές σας, όντας ριζωμένοι και θεμελιωμένοι στην αγάπη, για να μπορέσετε να κατανοήσετε, μαζί με όλους τους αγίους, ποιο είναι το πλάτος και το μήκος και το βάθος και το ύψος, και να γνωρίσετε την αγάπη του Χριστού που υπερβαίνει τη γνώση, ώστε να γεμίσετε με όλο το πλήρωμα του Θεού».

Αυτό αναφέρει ο απόστολος: «για να μπορέσετε να κατανοήσετε μαζί με όλους τους αγίους ποιο είναι το πλάτος και το μήκος και το ύψος και το βάθος, και να γνωρίσετε την αγάπη του Χριστού που υπερβαίνει κάθε γνώση, ώστε να πληρωθείτε με όλο το πλήρωμα του Θεού». Στοχάσου τα άρρητα μυστήρια της ψυχής, από την οποία ο Κύριος αφαιρεί το επικείμενο σκοτάδι και την αποκαλύπτει, και αποκαλύπτεται σε αυτήν. Πώς διευρύνει και εκτείνει τα φρονήματα του νου της στα πλάτη και τα μήκη και τα βάθη και τα ύψη όλης της ορατής και αόρατης κτίσης. Μέγα, λοιπόν, και θεϊκό και πράγματι θαυμαστό έργο είναι η ψυχή.

Αυτό λέει ο απόστολος: «για να μπορέσετε να κατανοήσετε μαζί με όλους τους αγίους ποιο είναι το πλάτος και το μήκος και το βάθος και το ύψος, και να γνωρίσετε την αγάπη του Χριστού που υπερβαίνει κάθε γνώση, ώστε να γεμίσετε με όλο το πλήρωμα του Θεού». Αναλογίσου τα άρρητα μυστήρια της ψυχής, από την οποία ο Κύριος αφαιρεί το σκοτάδι που την επικαλύπτει και την αποκαλύπτει και της αποκαλύπτεται, πώς πλαταίνει και εκτείνει τα φρονήματα του νου της στα πλάτη και τα μήκη και τα βάθη και τα ύψη όλης της ορατής και αόρατης κτίσης. Μέγα, λοιπόν, και θαυμαστό και θείο έργο είναι η ψυχή. Και όπως φαίνεται, την εδημιούργησε και πριν από την πλάση του σώματος. Διότι με το να πει: «ας φτιάξουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας», η ψυχή πλάστηκε από τον Θεό και έτσι, παίρνοντας «χώμα από τη γη», έπλασε το σώμα «και εμφύσησε» δια του Πνεύματος την ψυχή που έκτισε μέσα στο σώμα. Κατά τη δημιουργία της ψυχής την έφτιαξε ως εξής: δεν έθεσε μέσα στη φύση της κακία, η φύση της δεν γνώριζε κακία, αλλά την έφτιαξε σύμφωνα με την εικόνα των αρετών του Πνεύματος. Έθεσε μέσα της νόμους αρετών, διάκριση, γνώση, φρόνηση, πίστη, αγάπη και τις υπόλοιπες αρετές σύμφωνα με την «εικόνα» του Πνεύματος. Διότι ακόμη και τώρα, μέσω της γνώσης και της φρόνησης και της αγάπης και της πίστης, βρίσκεται και φανερώνεται σε αυτήν ο Κύριος.

Ας παρακαλέσουμε λοιπόν και εμείς τον Κύριο και ας πιστέψουμε με πολλή αγάπη και ελπίδα, για να μας δώσει την επουράνια χάρη Του της δωρεάς του Πνεύματος, ώστε και εμάς αυτό το ίδιο το Πνεύμα να μας κυβερνήσει και να μας οδηγήσει σε όλο το θέλημα του Θεού και να μας αναπαύσει μέσα στην ποικιλία της δικής Του αναπαύσεως, ώστε μέσω μιας τέτοιας καθοδήγησης και μέσω της άσκησης της χάριτος και της πνευματικής προκοπής, να αξιωθούμε να φτάσουμε στην τελειότητα του πληρώματος του Χριστού. Όπως λέει ο απόστολος: «για να γεμίσετε μέχρι να φτάσετε σε όλο το πλήρωμα του Θεού», και πάλι: «μέχρι να καταντήσουμε όλοι» «σε άνδρα τέλειο, στο μέτρο της ηλικίας του πληρώματος του Χριστού». Διότι ο Κύριος υποσχέθηκε σε όλους όσους πιστεύουν και ζητούν και παρακαλούν εν αληθεία να τους δωρίσει τα μυστήρια της ανέκφραστης κοινωνίας του Αγίου Πνεύματος. Και εμείς λοιπόν, αφού αναθέσουμε ολοκληρωτικά τους εαυτούς μας στον Κύριο και τους αφιερώσουμε με ψυχή και σώμα και προσηλωθούμε στον σταυρό του Χριστού, ας αξιωθούμε να επιτύχουμε τα προαναφερθέντα αγαθά, και έτσι, αφού βρεθούμε άξιοι του Κυρίου, ας γίνουμε κληρονόμοι της αιώνιας βασιλείας εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και η ισχύς εις τους αιώνας. Αμήν.