Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΕΦΕΣΙΟΥΣ 4:17

Απομάκρυνε από εμένα την οδό της αδικίας, και με τον νόμο σου ελέησέ με. Την οδό της αλήθειας επέλεξα. Το μεν το ζητά από τον Θεό, το δε ομολογεί ότι το συνεισφέρει ο ίδιος. Απόστρεψε τους οφθαλμούς μου από το να βλέπουν ματαιότητα. Ματαιότητα είναι η μανία για τα θεάματα, η ενατένιση όσων δεν πρέπει να βλέπει κανείς, καθώς και η άτοπη φαντασία της διάνοιας, την οποία διασαφηνίζει και ο Παύλος όταν λέει: «ζώντας στη ματαιότητα του νου τους, σκοτισμένοι στη διάνοια, αποξενωμένοι από τη ζωή του Θεού». Πρόσεξε ότι ονομάζεται ματαιότητα του νου, όταν κάποιος διαθέτει νου, και δεν τον χρησιμοποιεί για τη θεώρηση της αλήθειας, αλλά τον παραδίδει στον Σατανά που τον αιχμαλωτίζει. Αυτό, επομένως, λέει προσευχόμενος: Απόστρεψε τους οφθαλμούς μου από το να βλέπουν ματαιότητες. Διότι και αυτό αποτελεί χάρη του Θεού.

Μας ωφελεί ως προς αυτό και ο πάνσοφος Παύλος, γράφοντας τα εξής: «Αυτό, λοιπόν, λέω και διαβεβαιώνω εν Κυρίω, να μην ζείτε πλέον όπως ζουν και τα έθνη, μέσα στη ματαιότητα του νου τους, έχοντας σκοτισμένη τη διάνοια, όντας αποξενωμένοι από τη ζωή του Χριστού, εξαιτίας της άγνοιας που υπάρχει μέσα τους, εξαιτίας της πώρωσης της καρδιάς τους· οι οποίοι, έχοντας χάσει κάθε συναίσθημα, παρέδωσαν τους εαυτούς τους στην ασέλγεια, για να διαπράττουν κάθε είδους ακαθαρσία με απληστία.»

Όλα όσα έπραξες από πίστη, πες τα και θα τα πράξουμε. Πες μας, Παύλε, πώς πρέπει να πολιτεύονται οι Χριστιανοί, ώστε οι μεν να ντραπούν επειδή δεν σε ακούν, οι δε να στηριχθούν πιστεύοντας σε όσα λέγονται από εσένα; Ο Παύλος αποκρίνεται και λέει: Σας διαμαρτύρομαι εν Κυρίω να μην πορεύεστε πλέον όπως πορεύονται και τα υπόλοιπα έθνη μέσα στη ματαιότητα του νου τους, έχοντας σκοτισμένη τη διάνοια, όντας αποξενωμένοι από τη δόξα του Θεού. Αποβάλλοντας το ψεύδος, να λέτε την αλήθεια. Ο ήλιος ας μη δύει πάνω στον θυμό σας, και να μη δίνετε τόπο στον Διάβολο. Εκείνος που κλέβει, ας μην κλέβει πλέον.

Διότι ο Προφήτης προέβλεπε με ακρίβεια Εκείνον που είπε: μακάριοι όσοι πενθούν. Μην πενθήσεις, λοιπόν, για κανένα από τα παροδικά πράγματα τούτου του αιώνα. Μην τέρπεσαι με τις απολαύσεις της ζωής, μην επιθυμήσεις τον πλούτο αυτού του κόσμου. Μίσησε τα μαλακά ενδύματα και τα κοσμικά στολίδια. Μίσησε τις ποικίλες βαφές, τη συσσώρευση, τον καλλωπισμό, την αλαζονεία και τα δαιμονικά τραγούδια τους, τις κιθάρες, τους αυλούς, τα χειροκροτήματα, καθώς και τις άτακτες και ανάρμοστες φωνές. Ή μήπως δεν γνωρίζεις, άθλιε, ότι όλα αυτά είναι σπορά του Διαβόλου; Όλα αυτά τα κάνουν τα έθνη του κόσμου, τα οποία δεν έχουν ελπίδα σωτηρίας. Ας μην εξομοιωθούμε, λοιπόν, με τα έθνη που δεν έχουν ελπίδα σωτηρίας, για να μην καταδικαστούμε μαζί τους. Ακούστε τον Απόστολο που λέει: Αυτό, λοιπόν, λέω και μαρτυρώ εν Κυρίω, να μη ζείτε πλέον όπως ζουν και τα υπόλοιπα έθνη, μέσα στη ματαιότητα του νου τους, έχοντας σκοτισμένη τη διάνοια.

Βʹ. Βλέπεις ότι τα πάντα είναι ματαιότης ματαιοτήτων; Γι' αυτό έλεγε: «Στη ματαιότητα του νου τους». Αλλά μήπως η θρησκεία τους δεν είναι τέτοια; Τι λοιπόν; Άραγε δεν είναι ξύλα και λίθοι αυτά που προσκυνούν; Έκανε τον ήλιο να φέγγει για εμάς αντί για λυχνάρι· ποιος προσκυνά το δικό του λυχνάρι; Ο ήλιος παρέχει το φως· αλλά όταν εκείνος δεν μπορεί, μπορεί το λυχνάρι· γιατί, λοιπόν, δεν προσκυνάς το λυχνάρι; Ναι, λέει, προσκυνώ το πυρ. Ω, τι γελοιότητα! Τόσο μεγάλη είναι η ύβρις, και δεν ντρέπεσαι; Δες όμως και μία άλλη πάλι: Αυτό που προσκυνάς γιατί το σβήνεις; Γιατί το καταστρέφεις; Γιατί εξοντώνεις τον θεό σου; Γιατί δεν αφήνεις να γεμίσει η οικία από αυτόν; Διότι, αν το πυρ είναι θεός, ας καταφάγει το σώμα σου· μην υποτάσσεις τον θεό κάτω από τον πυθμένα της χύτρας και του λέβητα· εισήγαγέ τον στα ταμιεία σου, εισήγαγέ τον στα μεταξωτά ενδύματα.

γ΄. Τι είναι όμως το νερό; Μήπως δεν είναι και αυτό θεός, λένε; Αυτό πραγματικά είναι και πάλι άξιο εριστικού γέλωτα. Δεν είναι θεός, λέει, αυτό το οποίο χρησιμοποιούμε για τόσα πολλά; Το ίδιο πάλι ισχυρίζονται και για τη γη. Πράγματι, ζουν «μέσα στη ματαιότητα του νου τους, έχοντας σκοτισμένη τη διάνοια». Αλλά αυτά τα λέει τώρα αναφερόμενος στον τρόπο ζωής: Οι Έλληνες πορνεύουν και μοιχεύουν. Και ευλόγως· διότι όσοι πλάθουν για τον εαυτό τους τέτοιους θεούς, διαπράττουν τα πάντα αναλόγως· και αν μπορέσουν να διαφύγουν από τα μάτια των ανθρώπων, δεν υπάρχει κανείς που να τους συγκρατήσει. Διότι τι θα μπορέσει να κατορθώσει ο λόγος περί αναστάσεως, όταν σε αυτούς φαίνεται ως μύθος; Ή μήπως τα όσα λέγονται για τον άδη;

Ομιλία ΙΓ΄. Αυτό, λοιπόν, λέγω και διαβεβαιώνω εν Κυρίω, να μην πορεύεστε πλέον όπως πορεύονται και τα λοιπά έθνη, μέσα στη ματαιότητα του νου τους, όντες σκοτισμένοι στη διάνοια, αποξενωμένοι από τη ζωή του Θεού εξαιτίας της άγνοιας που υπάρχει μέσα τους, εξαιτίας της πώρωσης της καρδιάς τους· οι οποίοι, έχοντας χάσει κάθε αίσθηση, παρέδωσαν τους εαυτούς τους στην ασέλγεια, για να διαπράττουν κάθε ακαθαρσία με απληστία.

Άκουσε δε και τι λέγει: «Αυτό, λοιπόν, λέγω και μαρτύρομαι εν Κυρίω, να μην πορεύεστε πλέον, όπως ακριβώς πορεύονται και τα υπόλοιπα έθνη, μέσα στη ματαιότητα του νου τους, σκοτισμένοι στη διάνοια, όντες αποξενωμένοι από τη ζωή του Θεού, εξαιτίας της άγνοιας που υπάρχει μέσα τους, εξαιτίας της πώρωσης της καρδιάς τους». Εάν, λοιπόν, πρόκειται για άγνοια, εάν πρόκειται για πώρωση, γιατί τους κατηγορείς; Διότι το δίκαιο για εκείνον που αγνοεί δεν είναι να τιμωρείται ούτε να κατηγορείται, αλλά να μαθαίνει αυτά τα οποία αγνοεί. Αλλά δες πώς αμέσως τους στερεί κάθε δικαιολογία. «Αυτοί», λέγει, «έχοντας χάσει κάθε συναίσθηση, παρέδωσαν τους εαυτούς τους στην ασέλγεια, στο να πράττουν κάθε ακαθαρσία με πλεονεξία. Εσείς όμως δεν μάθατε έτσι τον Χριστό». Δείχνει εδώ ότι ο τρόπος της ζωής τους έγινε η αιτία της πώρωσής τους· και ο τρόπος ζωής προήλθε από τη δική τους ραθυμία και αναλγησία. «Αυτοί», λέγει, «έχοντας χάσει κάθε συναίσθηση, παρέδωσαν τους εαυτούς τους». Όταν λοιπόν ακούσεις ότι «τους παρέδωσε ο Θεός σε αδόκιμο νου», να θυμάσαι τούτον τον λόγο, ότι οι ίδιοι παρέδωσαν τους εαυτούς τους. Εάν, λοιπόν, οι ίδιοι παρέδωσαν τους εαυτούς τους, πώς τους παρέδωσε ο Θεός; Και εάν ο Θεός τους παρέδωσε, πώς οι ίδιοι παρέδωσαν τους εαυτούς τους; Βλέπεις τη φαινομενική αντίφαση;

Έχοντας, λοιπόν, αυτά κατά νου, και αναλογιζόμενοι την ανοησία και την παραφροσύνη των Ελλήνων, με τους οποίους γινόμαστε κοινωνοί μέσω των θρήνων, ας αποφύγουμε την ταύτιση μαζί τους. Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε τους υπενθύμισε και ο Παύλος, ώστε, συνειδητοποιώντας την ατίμωση στην οποία καταπίπτεις, να συνέλθεις από την ταύτισή σου με εκείνους και να επιστρέψεις στη δική σου ευγένεια. Και δεν το κάνει αυτό μόνο εδώ, αλλά σε πολλά σημεία και συνεχώς ο μακάριος Παύλος. Διότι, όταν θέλει να μας απομακρύνει από τα αμαρτήματα, μας δείχνει με ποιους συνδεόμαστε μέσω των αμαρτημάτων, ώστε, νιώθοντας αποστροφή για το ποιόν αυτών των προσώπων, να αποφύγεις την επικοινωνία μαζί τους. Γράφοντας, για παράδειγμα, στους Θεσσαλονικείς, έλεγε τα εξής: «Ο καθένας να διατηρεί το δικό του σώμα με αγιασμό και τιμή, όχι με πάθος ατιμίας, όπως ακριβώς τα έθνη που δεν γνωρίζουν τον Θεό». Και πάλι: «Να μην πορεύεστε όπως τα υπόλοιπα έθνη, μέσα στη ματαιότητα του νου τους». Έτσι ακριβώς και εδώ: «Δεν θέλω να αγνοείτε, αδελφοί, σχετικά με εκείνους που έχουν κοιμηθεί, για να μη λυπάστε, όπως και οι υπόλοιποι που δεν έχουν ελπίδα». Διότι δεν είναι η φύση των πραγμάτων που συνηθίζει να μας προκαλεί λύπη, αλλά η δική μας προαίρεση· δεν είναι ο θάνατος αυτού που έφυγε, αλλά η αδυναμία εκείνων που θρηνούν. Τον πιστό, επομένως, τίποτα από τα παρόντα δεν θα μπορέσει να τον λυπήσει, αλλά πριν ακόμη από τα μελλοντικά αγαθά, ξεχωρίζει από τους απίστους ήδη στο παρόν, απολαμβάνοντας όχι μικρά αγαθά από την κατά Χριστόν φιλοσοφία, και αποκομίζοντας εξαιτίας αυτής μεγίστη ευθυμία και διαρκή χαρά.

Ακούσατε τον Απόστολο που λέει: «Αυτό, λοιπόν, λέω και μαρτυρώ εν Κυρίω, να μην πορεύεστε πλέον όπως πορεύονται και τα υπόλοιπα έθνη μέσα στη ματαιότητα του νου τους, έχοντας σκοτισμένη τη διάνοια. Εσείς όμως δεν μάθατε έτσι τον Χριστό». Προσέχετε αυτά που λέγονται, αγαπητοί, και μη συναναστρέφεστε με εκείνους που πράττουν τέτοια. Διότι πολλοί είναι οι μαθητές της απώλειας, και θα πληθυνθούν ακόμη περισσότερο. Βλέπετε ότι οι ημέρες είναι πονηρές, και ο καιρός αναδεικνύει τους δικούς του υπηρέτες.

Αυτός ο οποίος ίσταται υπεράνω ημών κατά τη θεϊκή εξοχότητα, μεταδίδει τον εαυτό του σε εμάς μέσω της συνάφειας της οικονομίας, ενώνοντας εμάς με τον εαυτό του και μεταξύ μας, σύμφωνα με την οποία έχουμε μεταξύ μας συναρμογή όπως σε μια οικοδομή, και ανάλογα με το πώς καθένας μπορεί να δεχθεί την επιχορήγηση του Πνεύματος, καθώς η τελείωση που αποσκοπεί στην αύξηση συγκεφαλαιώνεται στην αγάπη. «Αυτό λοιπόν λέγω και μαρτύρομαι εν Κυρίω, να μην περιπατείτε πλέον, όπως περιπατούν και τα υπόλοιπα έθνη, στη ματαιότητα του νου τους, σκοτισμένοι στη διάνοια, όντας αποξενωμένοι από τη ζωή του Θεού, εξαιτίας της άγνοιας που υπάρχει μέσα τους, εξαιτίας της πωρώσεως της καρδιάς τους. Οι οποίοι, έχοντας χάσει κάθε συναίσθημα, παρέδωσαν τους εαυτούς τους στην ασέλγεια για να εργάζονται κάθε ακαθαρσία.» Το λέει αυτό θέτοντας τον Χριστό ως μάρτυρα, ώστε να θυμούνται την κλήση στον αγιασμό και να μην ανατρέχουν στον βίο πριν από την κλήση, ο οποίος δεν είχε ούτε σκοπό ούτε προορισμό, αλλά φερόταν μάταια. «Με πλεονεξία. Εσείς όμως δεν μάθατε έτσι τον Χριστό.» Η πλεονεξία είναι αναγκαίο επακόλουθο της φιλοσαρκίας, εξαιτίας της επιθυμίας τους να έχουν τόσα πολλά, ώστε να έχουν από πού να δαπανούν για τις ηδονές. «Εάν βεβαίως τον ακούσατε, και διδαχθήκατε σε αυτόν, όπως ακριβώς είναι η αλήθεια στον Ιησού, να αποβάλετε από εσάς, όσον αφορά την προηγούμενη διαγωγή σας, τον παλαιό άνθρωπο, ο οποίος φθείρεται σύμφωνα με τις απατηλές επιθυμίες.»

Αποβάλλοντας, λοιπόν, κάθε κακία και μισώντας όλα τα έργα του παλαιού ανθρώπου, τα οποία φθείρονται σύμφωνα με τις επιθυμίες της απάτης, σαν νεογέννητο βρέφος πόθησε να πιεις το λογικό και άδολο γάλα των αρετών, ώστε με αυτό να αυξηθείς, και να φτάσεις στην επίγνωση των εντολών του Υιού του Θεού, σε άνδρα τέλειο, στο μέτρο της ηλικίας του πληρώματος του Χριστού. Έτσι δεν θα είσαι πλέον νήπιος στο φρόνημα, κλυδωνιζόμενος και περιφερόμενος στη ζάλη και την τρικυμία των παθών, αλλά στη μεν κακία θα είσαι νήπιος, ενώ προς το αγαθό θα έχεις τον νου σταθερό και παγιωμένο. Να πορεύεσαι επάξια της κλήσεως με την οποία κλήθηκες, τηρώντας τις εντολές του Κυρίου, αποτινάσσοντας από πάνω σου και αποξενώνοντας τη ματαιότητα της προηγούμενης διαγωγής σου, όπως πορεύονται τα έθνη στη ματαιότητα του νου τους, τα οποία είναι σκοτισμένα στη διάνοια και αποξενωμένα από τη δόξα του Θεού, υποταγμένα στις επιθυμίες τους και στις άλογες ορμές. Εσύ, όμως, όπως ακριβώς προσήλθες στον ζωντανό και αληθινό Θεό, έτσι λοιπόν να πορεύεσαι και ως υιός φωτός.

Διότι με την πίστη, λέει, ο Άβελ μαρτυρήθηκε από τον Θεό ως δίκαιος, όπως και ο Νώε, ο Αβραάμ και ο Μωυσής· και μετά από αυτούς οι άγιοι της εποχής τους, με αυτήν ευαρέστησαν τον Θεό. Από αυτούς, άλλοι κατατρόπωσαν βασίλεια, πέτυχαν την εκπλήρωση υποσχέσεων, και αποδείχθηκαν ανώτεροι από τη φωτιά, τα θηρία και τους πολέμους· άλλοι δε, λιθοβολούμενοι και μαστιγούμενοι, και περνώντας μέσα από κάθε είδους δυσχερή δοκιμασία, παρέμειναν ακατανίκητοι και αποδείχθηκαν σταθεροί στην πίστη. Και αυτά συνέβησαν, παρόλο που δεν έλαβαν την υπόσχεση, ούτε θα είχαν δικαιωθεί ή θα είχαν λάβει την καλή μαρτυρία, αν δεν είχαν πιστέψει. Με αυτήν η θάλασσα σχίζεται, ο ήλιος σταματά, ο ποταμός ανακόπτεται, και τα τείχη γκρεμίζονται από μόνα τους, και όλα τα άλλα που ακούμε ότι κατορθώνονται μέσω της πίστης. Εκείνοι όμως που παρασύρονται από τον Αντίδικο, και έχουν κατρακυλήσει στο ολίσθημα της απιστίας, έχοντας απομακρυνθεί πολύ από την αγιότητα και έχοντας αποτύχει ολοκληρωτικά ως προς την τελειότητα αυτής, κλυδωνίζονται σαν νήπια και περιφέρονται από κάθε άνεμο, παρασυρόμενοι από την απάτη των ανθρώπων, με πανουργία, σύμφωνα με τη μεθοδεία της πλάνης, περιπατώντας στη ματαιότητα του νου τους, έχοντας σκοτισμένη τη διάνοια, και όντας αποξενωμένοι από τη δόξα του Θεού, εξαιτίας της άγνοιας που υπάρχει μέσα τους, λόγω της πώρωσης της καρδιάς τους.

Και το σημαντικότερο είναι ότι ούτε αυτοί θα μπορούσαν να ζουν χωρίς υποψία, επειδή η ανθρώπινη απόδειξη έχει αναμεμειγμένο μαζί της σε μεγάλο βαθμό και το ψεύδος και το πιθανό ή φαινομενικά εύλογο· πράγμα που δεν θα μπορούσε να είναι αληθινή απόδειξη. Έτσι, σύμφωνα με τον λόγο εκείνου, θα διέτρεχαν όλοι οι άνθρωποι τον κίνδυνο να στερηθούν και την ευσέβεια και τον ίδιο τον Θεό. Και βέβαια θεωρεί ότι και αυτό που λέγει ο μακάριος Παύλος προς τους Εφεσίους: «Να μη περιπατείτε πλέον όπως περιπατούν και τα λοιπά έθνη, μέσα στη ματαιότητα του νου τους, σκοτισμένοι στη διάνοια», καθώς και ο λόγος του Ησαΐα: «Θα τους καταστήσω όλους διδακτούς από τον Θεό», οδηγούν σε αυτό το νόημα.

Γενικά δε, αν οι Λατίνοι προσήλθαν στον χριστιανισμό με ανθρώπινους λογισμούς και, πιστεύοντας σε αυτούς, νομίζουν ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται από τον Υιό, ας πουν πρώτα ακριβώς αυτό, και ας αποδείξουν ότι ο μακάριος Πέτρος (στον οποίο αναθέτουν τα ζητήματά τους) έτσι πραγματοποιούσε τις διδασκαλίες του, και με αυτόν τον τρόπο ας προσπαθήσουν να παρασύρουν και εμάς στις ίδιες λογικές αναγκαιότητες. Αν όμως ούτε οι ίδιοι δεν θα το αποδέχονταν αυτό, διότι γνωρίζουν πόσο επισφαλείς και αδύναμοι είναι οι ανθρώπινοι λογισμοί από τους οποίους προκύπτει ο συλλογισμός, και ότι τα ζητήματα για τα οποία συζητούμε τώρα υπερβαίνουν εντελώς τον ανθρώπινο νου, και επιπλέον δεν επιθυμούν να πορεύονται «όπως τα υπόλοιπα έθνη —όπως λέει ο Απόστολος— στη ματαιότητα του νου τους, έχοντας σκοτισμένη τη διάνοιά τους», και γι' αυτό τον λόγο, έχοντας εμπιστοσύνη στα λόγια του Πνεύματος, σπεύδουν προς την πίστη και, έχοντας κατανοήσει την αδυναμία των συλλογισμών, αποβλέπουν στους αλιείς, τότε θα αποτελούσε αδικία προς τη θεία αλήθεια το να την προσεγγίζουν με συλλογισμούς και να μην δείχνουν προθυμία να την αναζητήσουν μέσω εκείνων με τα οποία, ακόμη κι αν ήταν ασαφής, θα γινόταν ολοφάνερη, αλλά μέσω εκείνων με τα οποία ευλόγως θα απέκρυπτε τον εαυτό της, ακόμη κι αν τύγχανε να είναι φανερή και σαφής.

Εφεσίους 4,17-18 «Εν ματαιότητι του νοός». Μη σκεπτόμενοι και μη πιστεύοντας και μη αποδεχόμενοι τα της αλήθειας, αλλά όσα ο νους τους μάταια αναπλάθει και συλλογίζεται. Και τι καλό θα μπορούσε να συλλογιστεί εκείνος που έχει «σκοτισμένη τη διάνοια»; Εφεσίους 4,19 «Παρέδωσαν τους εαυτούς τους». Είτε διότι παρέδωσαν τους εαυτούς τους σε δύο πάθη, στην «ασέλγεια» και στην «πλεονεξία», τα οποία επικρατούν περισσότερο από τις άλλες αμαρτίες· είτε διότι έπραξαν την «ασέλγεια» και την «ακαθαρσία» απλώς «με πλεονεξία», δηλαδή καθ' υπερβολήν και χωρίς υποχωρήσεις.