Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΕΦΕΣΙΟΥΣ 4:32

Δεν βλέπεις πόσο μεγάλο κακό είναι η υποκρισία; Και αυτή είναι καρπός του φθόνου. Διότι η διπλότητα του χαρακτήρα δημιουργείται στους ανθρώπους κυρίως από τον φθόνο, όταν, ενώ κρύβουν το μίσος στο βάθος της ψυχής τους, παρουσιάζουν την επιφάνεια χρωματισμένη με αγάπη· όπως ακριβώς οι ύφαλοι βράχοι, οι οποίοι, καλυμμένοι από λίγο νερό, γίνονται αόρατο κακό για τους απρόσεκτους. Εάν λοιπόν και ο θάνατος ανέβλυσε σε εμάς από εκεί σαν από πηγή, καθώς και η έκπτωση από τα αγαθά, η αποξένωση από τον Θεό, η σύγχυση των θεσμών και η ανατροπή όλων ανεξαιρέτως των καλών της ζωής· ας υπακούσουμε στον Απόστολο και ας μη γινόμαστε κενόδοξοι, προκαλώντας ο ένας τον άλλον και φθονώντας ο ένας τον άλλον. Αλλά μάλλον να γίνουμε χρηστοί, εύσπλαχνοι, συγχωρώντας ο ένας τον άλλον, όπως ακριβώς και ο Θεός μας συγχώρησε εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, μαζί με τον οποίο ανήκει η δόξα στον Πατέρα συν τω Αγίω Πνεύματι στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Ας μην εισαγάγουμε, λοιπόν, στους εαυτούς μας ένα τόσο μεγάλο κακό: αρρώστια της ψυχής, σκοτισμό των λογισμών, αποξένωση από τον Θεό, άγνοια της οικειότητας, αρχή πολέμου, πλήρωμα συμφορών, έναν πονηρό δαίμονα που γεννιέται μέσα στις ίδιες μας τις ψυχές και, σαν κάποιος αναιδής ένοικος, κυριεύει τον εσωτερικό μας κόσμο, αποκλείοντας την είσοδο στο Άγιο Πνεύμα. Διότι όπου υπάρχουν έχθρες, έριδες, θυμοί, εριθείες, φιλονικίες, που προκαλούν ακατάπαυστους θορύβους στις ψυχές, εκεί το πνεύμα της πραότητας δεν αναπαύεται. Υπακούοντας, λοιπόν, στην προτροπή του μακαρίου Παύλου, ας απομακρύνουμε από εμάς κάθε οργή και θυμό και κραυγή μαζί με κάθε κακία, και ας γίνουμε μεταξύ μας χρηστοί και εύσπλαχνοι, αναμένοντας τη μακάρια ελπίδα που έχει υποσχεθεί στους πράους («Μακάριοι γὰρ οἱ πραεῖς, ὅτι αὐτοὶ κληρονομήσουσι τὴν γῆν»), εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος στους αιώνες. Αμήν.

Κατανοώντας το αυτό άριστα, λέει κάπου και ο ίδιος ο μακάριος Παύλος: «Το δικό σας περίσσευμα ας καλύψει το δικό τους υστέρημα, ώστε και το δικό τους περίσσευμα να καλύψει το δικό σας υστέρημα.» —«Ας γινόμαστε λοιπόν προς αλλήλους χρηστοί, εύσπλαχνοι», όπως έχει γραφτεί, «συγχωρώντας ο ένας τον άλλον, όπως ακριβώς και ο Θεός συγχώρησε εμάς εν Χριστώ.» Τι είναι όμως αυτό που μας έχει χαρίσει ο Θεός εν Χριστώ, ή σε ποια αγαθά αξιωθήκαμε να γίνουμε μέτοχοι, πώς δεν είναι αναγκαίο να το εξετάσουμε; Μας έχει δωρίσει, λοιπόν, άφεση αμαρτιών και ανεξίκακη αγάπη.

Γι' αυτό λέει κάποιος από τους προφήτες: «όπως έπραξες, έτσι θα γίνει και σε σένα· η ανταπόδοσή σου θα επιστρέψει στο κεφάλι σου». Αλλά ας μην περιμένουμε τον έλεγχο, ούτε την οργή, ούτε την καταδίκη, αδελφοί, αλλά ας ενδυθούμε, όπως λέει ο απόστολος, σπλάχνα οικτιρμών, και επιδεικνύοντας τη συμπόνια και με λόγια και με σκέψεις και με πράξεις, ας γίνουμε μεταξύ μας, όπως πάλι ο ίδιος διδάσκει, καλοί, εύσπλαχνοι, συγχωρώντας ο ένας τον άλλον εάν κάποιος έχει παράπονο εναντίον κάποιου, όπως ακριβώς και ο Χριστός μάς συγχώρεσε· διότι έτσι και αυτή η χάρη του Χριστού με βεβαιότητα θα παραμείνει σε εμάς, και μάλιστα θα χρησιμεύσει ως αρραβώνας για τις μελλοντικές άρρητες επαγγελίες.

Ομιλία ΙΣΤ΄. Κάθε πικρία και θυμός και οργή και κραυγή και βλασφημία ας αφαιρεθεί από εσάς, μαζί με κάθε κακία. Να γίνεστε δε μεταξύ σας χρηστοί, εύσπλαγχνοι, συγχωρώντας ο ένας τον άλλον, όπως ακριβώς και ο Θεός συγχώρεσε εσάς.

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και ο Παύλος, επειδή μεριμνά βαθύτατα για εμάς, δεν περιορίζει τα παραγγέλματά του μόνο στην αποκοπή και την εξάλειψη των κακών, αλλά προτρέπει να επιδεικνύουμε γρήγορα και την εμφύτευση των αγαθών. Διότι, αφού είπε: «Κάθε πικρία και θυμός και οργή και κραυγή και βλασφημία ας αφαιρεθεί από εσάς, μαζί με κάθε κακία», πρόσθεσε: «Να γίνεστε δε μεταξύ σας χρηστοί, εύσπλαχνοι, συγχωρώντας ο ένας τον άλλον».

Εξάλειψε την οργή, έθεσε τη χρηστότητα· εξάλειψε την πικρία, έθεσε την ευσπλαχνία· ξερίζωσε την κακία και τη βλασφημία, φύτεψε τη συγχώρεση· διότι το «να συγχωρείτε ο ένας τον άλλον», αυτό σημαίνει. Να είστε συγχωρητικοί, λέει. Διότι αυτή η χάρη είναι μεγαλύτερη από εκείνη που γίνεται με τα χρήματα. Επειδή, αυτός μεν που χαρίζει τα χρήματα σε εκείνον που δανείστηκε από αυτόν, επιτελεί ένα έργο ξεχωριστό και θαυμαστό, όμως η ευεργεσία φτάνει μέχρι το σώμα, έστω κι αν εξασφαλίζει για τον εαυτό του την ανταμοιβή μέσω των πνευματικών και ψυχικών δωρεών· εκείνος όμως που συγχώρησε αμαρτήματα, ωφέλησε και τη δική του ψυχή, και την ψυχή εκείνου που έλαβε τη συγχώρεση· διότι με αυτόν τον τρόπο, δεν έκανε πιο επιεική μόνο τον εαυτό του, αλλά και εκείνον.

Αν και δεν υπάρχει καμία σύγκριση· διότι εσύ μεν, εάν συγχωρήσεις κάποιον, πάλι εκείνος θα σε συγχωρήσει, ενώ στον Θεό δεν έχεις συγχωρήσει τίποτα. Και εσύ μεν συγχωρείς τον ομόδουλό σου, ο δε Θεός τον δούλο, τον εχθρό και αυτόν που τον μισεί. «Όπως ακριβώς και ο Θεός», λέγει, «μας συγχώρησε εν Χριστώ». Μεγάλο αίνιγμα κρύβει και τούτο· και αυτό που εννοεί, είναι το εξής: Δεν μας συγχώρησε απλώς και ακινδύνως, λέγει, αλλά με τον κίνδυνο του Υιού.

Αλλά μην πάρεις αφορμή από τα λόγια μου, επειδή εμποδίστηκες να διαβιείς με ιλαρότητα, για να αρχίσεις να γίνεσαι σκυθρωπός και σκληρός προς τους αδελφούς που έρχονται· ούτε να γίνεις απηνής, δυσπρόσιτος και απάνθρωπος, αντί για ωφέλιμος και γεμάτος αγάπη, ούτε στην υποδοχή των αδελφών που προσέρχονται να είσαι σκυθρωπός, και στην απάντηση και στον λόγο ακοινώνητος. Διότι το να χαίρετε πάντοτε αποτελεί αποστολικό πρόσταγμα, όπως και το «Να παρηγορείτε ο ένας τον άλλον» και το «Να γίνεστε χρηστοί ο ένας προς τον άλλον»· και «Η αγάπη», λέει, «χρηστεύεται (δείχνει καλοσύνη)». Και οι εκδηλώσεις στοργής των αποστόλων ενυπάρχουν στις επιστολές τους, καθώς απευθύνονται με αγάπη προς όσους τους ακούνε ως τέκνα, και προτρέπουν όσους τους προσέχουν ως αδελφούς· και πολλά μπορεί κανείς να μάθει για την ιερή χρηστότητα της αγάπης μέσα από τις Άγιες Γραφές. Ούτε όμως πρέπει να μεταπίπτει κανείς σε άμετρη ιλαρότητα, ούτε να φθείρει με τη γελωτοποιία τη χρηστότητα που αποτελεί μίμηση του Θεού, αλλά να στέκεται στο μέτρο της τέλειας ιλαρότητας, και ούτε να λυπεί όσους συναντά, ούτε να τους χαλαρώνει και να τους καθιστά ράθυμους, ούτε να τους επιπλήττει σκληρά, ούτε να τους κολακεύει απατηλά, αλλά να τους επαναφέρει ωφέλιμα και να τους προτρέπει με χρηστότητα.

Κάθε, λέει, πικρία και οργή και θυμός και κραυγή ας αφαιρεθεί από εσάς, μαζί με κάθε κακία· να γίνεστε δε μεταξύ σας χρηστοί, εύσπλαγχνοι, συγχωρώντας ο ένας τον άλλον· εάν κάποιος έχει μομφή εναντίον κάποιου, όπως ακριβώς και ο Θεός σας συγχώρησε εν Χριστώ. Γίνετε, λοιπόν, μιμητές του Θεού. Βλέπετε τι λογής είναι ο πράος; Τίνος ονομάζεται μιμητής; Όχι των αγγέλων, όχι των αρχαγγέλων, αλλά του Δεσπότη των πάντων. Αν και εκείνοι είναι πραότατοι και γεμάτοι από κάθε αρετή· παρ' όλα αυτά ο Παύλος ονόμασε τους ήμερους ανθρώπους ζηλωτές του Θεού, ώστε, μέσω του μεγέθους αυτής της τιμής, να διδάξει τους ακροατές να είναι πραότατοι, προκειμένου καθένας που υβρίζεται ή πάσχει κάτι άλλο δεινό, να υπομένει με πραότητα τις λοιδορίες και να συγκρατεί την οργή του, γνωρίζοντας ότι, με το να συγκρατεί την οργή του, πρόκειται να ακολουθήσει τον Θεό. Διότι ποια είναι άραγε τα έργα του Θεού; Από ψηλά βλέπει και ακούει τα πάντα, ενώ ανάμεσα σε όσα λέγονται και πράττονται στη γη, συμβαίνουν πολλά αδικήματα. Υπάρχουν δε κάποιοι που έχουν φτάσει σε τέτοιο σημείο ασέβειας, ώστε να βλασφημούν τον Θεό όταν θλίβονται από τις καταστάσεις της ζωής, και κοιτάζοντας προς τον ουρανό δεν παραλείπουν καμία υβριστική λέξη· ο Θεός όμως τους ανέχεται, και παρότι έχει τόσο μεγάλη δύναμη για να τιμωρήσει τους ασεβείς, δεν τους τιμωρεί. Εάν δε ο Θεός τιμωρούσε όλους όσους αμαρτάνουν, ελάχιστοι θα ήταν αυτοί που θα διασώζονταν, και οι ζωντανοί δεν θα αρκούσαν καν για τις ταφές των νεκρών. Γι' αυτό λέει ο Δαβίδ: Εάν παρατηρήσεις τις ανομίες, Κύριε, Κύριε, ποιος θα μπορέσει να σταθεί;

«Να γίνεστε δε μεταξύ σας χρηστοί, εύσπλαχνοι, συγχωρώντας ο ένας τον άλλον, όπως ακριβώς σας συγχώρησε και ο Θεός.» Όσα ανήκουν, λέγει, στη σαρκική άγνοια, αυτά ας τα εγκαταλείπει εκείνος που διαμορφώνεται πνευματικά.

«Να οργίζεστε, αλλά να μην αμαρτάνετε. Ας μη δύει ο ήλιος με την οργή σας, και να μη δίνετε τόπο στον διάβολο. Να γίνεστε ο ένας προς τον άλλον καλοί, εύσπλαχνοι, συγχωρώντας ο ένας τον άλλον, όπως ακριβώς και ο Χριστός συγχώρεσε εμάς. Γίνετε, λοιπόν, μιμητές του Θεού, ως τέκνα αγαπητά, και να πορεύεστε με αγάπη, όπως ακριβώς και ο Χριστός μάς αγάπησε και παρέδωσε τον εαυτό του για εμάς ως προσφορά και θυσία στον Θεό, για οσμή ευωδίας.» «Εκείνους που αμαρτάνουν να τους ελέγχεις μπροστά σε όλους, ώστε και οι υπόλοιποι να έχουν φόβο.» «Ποιος είναι αυτός που θα σας κάνει κακό, εάν γίνετε ζηλωτές του αγαθού; Αλλά, ακόμη κι αν πάσχετε για τη δικαιοσύνη, είστε μακάριοι.»

Και αν έχω το χάρισμα της προφητείας, και γνωρίσω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση· και αν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα· και αν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου στους φτωχούς, και αν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι. Η αγάπη δεν φθονεί· η αγάπη μακροθυμεί, δείχνει καλοσύνη· η αγάπη δεν καυχιέται, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητά το δικό της συμφέρον. Όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει. Η αγάπη ποτέ δεν εκπίπτει.» Και πάλι: «Τώρα δε μένουν η πίστη, η ελπίδα, η αγάπη, αυτά τα τρία· μεγαλύτερη όμως από αυτά είναι η αγάπη.» «Όλα τα έργα σας ας γίνονται με αγάπη.» «Να ειρηνεύετε, αδελφοί, και ο Θεός της αγάπης και της ειρήνης θα είναι μαζί σας.» «Μέσω της αγάπης να υπηρετείτε ο ένας τον άλλον. Διότι όλος ο νόμος εκπληρώνεται σε έναν λόγο, στο: Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου.» «Να γίνεστε μεταξύ σας καλοί, εύσπλαχνοι, συγχωρώντας ο ένας τον άλλον, όπως ακριβώς και ο Θεός συγχώρησε εμάς.

Και πάλι αλλού λέει: Κάθε πικρία και θυμός και οργή και βλασφημία ας απομακρυνθεί από εσάς, μαζί με κάθε κακία. Να γίνεστε δε μεταξύ σας καλοί, εύσπλαχνοι, συγχωρώντας ο ένας τον άλλον, όπως ακριβώς και ο Θεός συγχώρησε εμάς. Εκείνος δε που απευθύνει την πρόσκληση λέει τα εξής: Ελάτε να προσκυνήσουμε και να πέσουμε μπροστά του και να κλάψουμε ενώπιον του Κυρίου που μας δημιούργησε. Και αλλού: Εισέλθετε στις πύλες του με εξομολόγηση, στις αυλές του με ύμνους. Λοιπόν, τέκνα και αδελφοί, ας προφυλαχτούμε μέσα από τις προειδοποιήσεις και ας ενστερνιστούμε τις διδασκαλίες. Και ελάτε όλοι μαζί να προσκυνήσουμε με ευλάβεια και να κλάψουμε ενώπιόν του για τον παρελθόντα βίο μας, για τα καθημερινά μας αμαρτήματα, εν γνώσει και εν αγνοία, με έργα, λόγια και σκέψεις. Και ας εισέλθουμε στις αυλές του με ύμνους και με δοξολογίες, και όχι με αισχρές σκέψεις και έχθρες και ανυπακοές και αλαζονείες.

Τι λοιπόν λένε και τι βροντοφωνάζουν καθημερινά στα αυτιά μας; Προς το παρόν θα υπενθυμίσω αποσπάσματα από τους δύο: Διότι ο ένας, απειλώντας, λέει τα εξής: «Μην πλανάσθε, ούτε πόρνοι, ούτε ειδωλολάτρες, ούτε μοιχοί, ούτε μαλακοί, ούτε αρσενοκοίτες, ούτε πλεονέκτες, ούτε κλέφτες, ούτε μέθυσοι, ούτε λοίδοροι, ούτε άρπαγες θα κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού». Και πάλι αλλού: «Κάθε πικρία και θυμός και οργή και βλασφημία ας αφαιρεθεί από εσάς μαζί με κάθε κακία· να γίνεστε δε μεταξύ σας χρηστοί, εύσπλαχνοι, συγχωρώντας ο ένας τον άλλον, καθώς και ο Θεός σας συγχώρησε». Ο άλλος δε, απευθύνοντας πρόσκληση, λέει τα εξής: «Ελάτε να προσκυνήσουμε και να προσπέσουμε σε αυτόν και να κλάψουμε ενώπιον του Κυρίου που μας δημιούργησε». Και αλλού: «Εισέλθετε στις πύλες του με εξομολόγηση, στις αυλές του με ύμνους».

Αυτά λοιπόν τα ολέθρια πάθη ας αποφύγουμε και εμείς, αδελφοί, σαν από πρόσωπο φωτιάς, χωρίς να απειθούμε στον Θεό σε όσα υποσχέθηκε, αλλά πιστεύοντας «Ότι αυτό που έχει υποσχεθεί είναι δυνατός και να το πράξει»· ας μην γογγύζουμε ούτε να καταλαλούμε ούτε να αντιλέγουμε ούτε να σκληρυνόμαστε ούτε να υπερηφανευόμαστε· μάλλον δε ας γίνουμε «Μεταξύ μας χρηστοί, εύσπλαχνοι, συγχωρώντας ο ένας τον άλλον, καθώς και ο Θεός εν Χριστώ μας συγχώρησε», «πάντοτε περιφέροντας στο σώμα τη νέκρωση του Κυρίου Ιησού», πάντοτε παρατεταγμένοι για τον υπέρ Χριστού θάνατο, πάντοτε ανακαινιζόμενοι με τις προσευχές, με τις δεήσεις, με τα δάκρυα, με τις αναθεωρήσεις των ουρανίων θεαμάτων. Διότι αν πολιτευτούμε έτσι, «Θα εισέλθουμε, όχι —όπως οι παλαιοί— σε γη που ρέει μέλι και γάλα», αλλά στη γη των πραέων· εκεί όπου είναι η πηγή της ζωής και της αθανασίας· εκεί όπου είναι η ωραιότητα της άνω Ιερουσαλήμ, όπου υπάρχει χαρά και αγαλλίαση· εκεί όπου είναι η έλλαμψη της μακαρίας και αρχικής Τριάδας, στον ίδιο τον Χριστό τον Κύριό μας, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος, μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

ΚΑΤΗΧΗΣΗ ΜΣΤ' ΠΕΡΙ ΕΙΡΗΝΗΣ ΚΑΙ ΠΡΑΟΤΗΤΟΣ, ΕΠΙΕΙΚΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΘΕΝΙΑΣ. Αδελφοί και πατέρες, ούτε εγώ πρέπει να χορταίνω από τη σωτήρια διδασκαλία ούτε εσείς από την ωφέλιμη ακρόαση· αλλά αμφότεροι οφείλουμε να έχουμε τέτοια έντονη επιθυμία για το καθένα από αυτά, όπως ακριβώς εκείνοι που διψούν να αντλήσουν νερό. Και αυτό είναι σημάδι προκοπής, και αυτή αποτελεί σωτήρια υπόθεση· διότι τα λόγια ανοίγουν τον δρόμο προς τις πράξεις, τα αγαθά προς τα αγαθά, και τα αντίθετα προς τα αντίθετα. Επομένως, εφόσον εμείς επιθυμούμε να πράττουμε τα αγαθά, ας αναστρεφόμαστε με αγαθούς λόγους και ενάρετες ομιλίες, ώστε να μην αστοχήσουμε ως προς το πρέπον· διότι και ο ίδιος ο Απόστολος, διδάσκοντας αυτό το πράγμα, λέει τα εξής: «Κανένας σάπιος λόγος ας μην βγαίνει από το στόμα σας, αλλά μόνο όποιος είναι αγαθός για την αναγκαία πνευματική οικοδομή, ώστε να δώσει χάρη σε εκείνους που ακούν· και μην λυπείτε το Άγιο Πνεύμα του Θεού, με το οποίο σφραγιστήκατε για την ημέρα της απολυτρώσεως.» Και πάλι λέει: «Κάθε πικρία και θυμός και οργή και κραυγή και βλασφημία ας αφαιρεθεί από εσάς μαζί με κάθε κακία· και να γίνεστε μεταξύ σας καλοί, εύσπλαγχνοι, συγχωρώντας ο ένας τον άλλον, καθώς και ο Θεός σας συγχώρεσε δια του Χριστού.» Βλέπετε τι παραγγέλλει; Πόση είναι η ακρίβεια της εντολής; Και σε ποιους τα απευθύνει αυτά; Όχι σε μοναχούς, αλλά απλώς σε όλους τους κοσμικούς.

Αυτό όμως σε τίποτα δεν θα ωφελήσει, εάν ο οικονόμος δεν έχει σύμφωνο και εξίσου άγρυπνο με αυτόν τον παροικονόμο· αλλά ούτε ο παροικονόμος, εάν δεν έχει συμπορευόμενο τον κελάρη· αλλά ούτε ο κελάρης, εάν δεν έχει βοηθό του τον μάγειρα· και οι υπόλοιποι με τους υπόλοιπους με την ίδια ομόνοια να συνδιατίθενται. Και όπως ακριβώς σε ένα σώμα υπάρχουν πολλά μέλη, «όλα τα μέλη όμως μεριμνούν το ένα για το άλλο, και είτε πάσχει ένα μέλος, συμπάσχουν όλα τα μέλη· είτε δοξάζεται ένα μέλος, χαίρονται μαζί του όλα τα μέλη», έτσι συμβαίνει και στην αδελφότητα· εάν δεν τηρηθεί αυτή η αρχή, δεν θα πρόκειται για κοινόβιο, ούτε θα υπάρχει ειρήνη και ομόνοια, αλλά διχόνοια και διάλυση. Εάν λοιπόν έτσι έχουν τα πράγματα, πώς τολμά κάποιος να ενεργεί με ίδιο θέλημα ή, ενώ η μέρα έχει ήδη ξημερώσει, να ασχολείται με δική του μελέτη ή με κάποιο εργόχειρο, και δεν προσέρχεται για το κοινό συμφέρον; Ή πώς τολμά κάποιος, όταν καλείται σε εργασία, να αρνείται, και να μην υποβάλλει τον εαυτό του ακόμη και σε προσπάθειες πάνω από τις δυνάμεις του; Επομένως, ένας τέτοιος άνθρωπος δεν είναι υποτακτικός, αλλά ανυπότακτος· ούτε αδελφός, αλλά ξένος· όμως, ακόμη κι αν έγιναν έτσι τα πράγματα, στο εξής να προσέχετε, ώστε αυτός που θα συλληφθεί να μην καταστεί ένοχος των επιτιμίων της αταξίας. Δεν ακούτε τι προστάζει ο Απόστολος; «Να γίνεστε λοιπόν καλοί ο ένας απέναντι στον άλλον, εύσπλαχνοι, συγχωρώντας ο ένας τον άλλον, όπως ακριβώς και ο Θεός σας συγχώρησε δια του Χριστού.»

«Κάθε πικρία και θυμός και οργή και κραυγή και βλασφημία ας απομακρυνθεί από εσάς, μαζί με κάθε κακία. Να γίνεστε δε μεταξύ σας καλοί, εύσπλαχνοι, συγχωρώντας ο ένας τον άλλον, όπως ακριβώς και ο Θεός μέσω του Χριστού συγχώρεσε εμάς.» Επιπλέον αυτών, ας αποφεύγουμε και τις απομονώσεις ως αιτίες σφαλμάτων. Αλίμονο! Οι αδελφοί σου βρίσκονται μέσα στην αυλή, και εσύ έξω; Οι αδελφοί σου βρίσκονται σε ησυχία, και εσύ σε ματαιολογία; Οι αδελφοί σου αναπαύονται, και εσύ περιφέρεσαι εδώ και εκεί σε επιλήψιμους τόπους; Από αυτά προέρχονται τα σκάνδαλα, από αυτά και οι πτώσεις.