Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΕΦΕΣΙΟΥΣ 5:14

Και αφού ανέφερε την παραβολή με τις παρθένους, έδειξε πάλι πιο ξεκάθαρα ποιοι είναι αυτοί που αγνοούν την ημέρα και την ώρα, λέγοντας: «Γρηγορείτε λοιπόν, διότι δεν γνωρίζετε την ημέρα ούτε την ώρα». Εκείνος που πριν από λίγο έλεγε: «Κανείς δεν γνωρίζει, ούτε ο Υιός», τώρα δεν είπε ότι «Εγώ δεν γνωρίζω», αλλά ότι «Εσείς δεν γνωρίζετε». Έτσι, λοιπόν, όταν οι μαθητές ρωτούσαν για το τέλος, ορθώς είπε τότε και το «Ούτε ο Υιός», με σαρκική έννοια εξαιτίας του σώματος, για να δείξει ότι, ως άνθρωπος, δεν γνωρίζει· διότι ίδιον των ανθρώπων είναι το να αγνοούν. Εφόσον, όμως, είναι ο Λόγος, και αυτός είναι ο ερχόμενος, και αυτός είναι ο κριτής, και αυτός ο νυμφίος, γνωρίζει πότε και ποια ώρα έρχεται, και πότε πρόκειται να πει: «Ξύπνησε εσύ που κοιμάσαι, και ανάστηθι από τους νεκρούς, και θα σε φωτίσει ο Χριστός».

Και αφού ανέφερε την παραβολή με τις παρθένους, έδειξε πάλι πιο φανερά ποιοι είναι αυτοί που αγνοούν την ημέρα και την ώρα, λέγοντας: «Γρηγορείτε λοιπόν, διότι δεν γνωρίζετε την ημέρα ούτε την ώρα». Έτσι, λοιπόν, όταν οι μαθητές τον ρωτούσαν για το τέλος, ορθά είπε τότε «ούτε ο Υιός», μιλώντας σαρκικά εξαιτίας του σώματος, για να δείξει ότι ως άνθρωπος δεν γνωρίζει· διότι η άγνοια είναι ίδιον των ανθρώπων. Εφόσον όμως είναι ο Λόγος και αυτός είναι που έρχεται και αυτός είναι ο Κριτής και αυτός ο Νυμφίος, γνωρίζει πότε και ποια ώρα έρχεται και πότε πρόκειται να πει: «Έγειρε εσύ που κοιμάσαι και αναστήσου από τους νεκρούς». Διότι, όπως ακριβώς, έχοντας γίνει άνθρωπος, ανάμεσα σε ανθρώπους πεινά και διψά και πάσχει, έτσι και ανάμεσα σε ανθρώπους, ως άνθρωπος δεν γνωρίζει, θεϊκά όμως, όντας μέσα στον Πατέρα ως Λόγος και Σοφία γνωρίζει, και δεν υπάρχει τίποτε που να αγνοεί. Έτσι και για τον Λάζαρο πάλι, ρωτά ανθρωπίνως αυτός που πήγε να τον αναστήσει και που γνώριζε από πού θα ανακαλέσει την ψυχή του Λαζάρου —αν και είναι σπουδαιότερο το να γνωρίζει κανείς πού βρισκόταν η ψυχή από το να γνωρίζει πού κειτόταν το σώμα—, αλλά ρωτά ανθρωπίνως, για να τον αναστήσει θεϊκώς. Με τον ίδιο τρόπο ρωτά και τους μαθητές, «όταν ήλθε στα μέρη της Καισαρείας», μολονότι γνώριζε πριν καν αποκριθεί ο Πέτρος.

Διότι διαβεβαιώνουν ότι εκεί έχει ταφεί αυτός μετά την κατάρα. Εάν αυτό ισχύει, θαυμάζω την καταλληλότητα του τόπου. Διότι έπρεπε ο Κύριος, θέλοντας να ανακαινίσει τον πρώτο Αδάμ, να πάθει σε εκείνον τον τόπο, ώστε, λύνοντας τη δική του αμαρτία, να την εξαλείψει από ολόκληρο το ανθρώπινο γένος· και επειδή ο Αδάμ άκουσε: «Γη είσαι, και στη γη θα επιστρέψεις», για τον λόγο αυτό εναποτέθηκε και πάλι εκεί ο Κύριος, ώστε, βρίσκοντας εκεί τον Αδάμ, αφενός να λύσει την κατάρα, και αφετέρου, αντί του: «Γη είσαι, και στη γη θα επιστρέψεις», να του πει πλέον: «Έγειρε εσύ που κοιμάσαι, και ανάστα από τους νεκρούς, και θα σε φωτίσει ο Χριστός»· και πάλι: «Ανάστα, και έλα, ακολούθησέ με», ώστε να μην εναποτεθείς πλέον στη γη, αλλά να ανέλθεις στους ουρανούς.

Ερώτηση 111. Τι σημαίνει το: «Ξύπνησε εσύ που κοιμάσαι, και αναστήσου από τους νεκρούς, και θα σε φωτίσει ο Χριστός;» Απάντηση. Ως κοιμώμενο εννοεί εκείνον που βρίσκεται μέσα στις αμαρτίες. Διότι και αυτός που ζει μέσα στις αμαρτίες λέγεται πως είναι νεκρός. Και όπως ακριβώς ο νεκρός είναι ακίνητος, έτσι και εκείνος που έχει νεκρωθεί από τις αμαρτίες παραμένει ακίνητος ως προς το αγαθό.

Αυτό, νομίζω, είναι σαφώς εκείνο που έγραψε σε κάποιους ο ιερότατος Παύλος: «Ξύπνησε, εσύ που κοιμάσαι, και αναστήσου από τους νεκρούς, και θα σε φωτίσει ο Χριστός». Ξύπνησε λοιπόν, δηλαδή σήκω σαν από τους νεκρούς, λέει· ντύσου τη δύναμη του βραχίονά σου, και όχι του αισθητού βραχίονα, αλλά μάλλον του νοητού, του βραχίονα της ψυχής, σύμφωνα με τον οποίο καθίσταται φανερή η επίτευξη της αρετής. Διότι ομολογουμένως ο Ισραήλ ασθένησε επειδή συμπεριφέρθηκε υβριστικά απέναντι στον Χριστό, όταν όμως επιστρέψει και ανανήψει, θα ενδυθεί και πάλι τη δύναμη που προέρχεται από τον Χριστό.

Διότι ομολογουμένως έχουν πέσει στον όλεθρο, μη αποδεχόμενοι το ευαγγελικό και σωτήριο κήρυγμα, αλλά προσέχοντας περισσότερο σε διδασκαλίες και εντάλματα ανθρώπων, αν και ο Θεός λέει ολοκάθαρα μέσω της φωνής του Ησαΐα: «Λαέ μου, αυτοί που σας μακαρίζουν, σας πλανούν, και ταράσσουν τον δρόμο των ποδιών σας». Διότι, μιλώντας τους συνεχώς για τον νόμο που δόθηκε μέσω του Μωυσή, εκείνοι που έλαχαν να τους καθοδηγούν, και φωνάζοντας συχνά εκείνο: «Μακάριοι είμαστε, Ισραήλ, διότι τα αρεστά στον Κύριο μας είναι γνωστά», απομάκρυναν τον νου όσων ήταν υπό την εξουσία τους από την αγάπη προς τον Χριστό, και πείθοντάς τους να περιφρονούν τη χάρη του, τους έχουν πλανήσει και έχουν ανακατέψει τον δρόμο των ποδιών τους, μην αφήνοντάς τους να ορθοποδήσουν, δηλαδή να πορευθούν μέσω ευθύγραμμου δρόμου προς τη δικαίωση που προέρχεται από την πίστη, μολονότι ο νόμος δεν τελειοποιεί τίποτα. Επομένως, «Εξεγέρσου», λέει· αυτό είναι ολοκάθαρα εκείνο που εκφράζεται διά της φωνής του Παύλου: «Έγειρε εσύ που κοιμάσαι, και ανάστα από τους νεκρούς, και θα σε φωτίσει ο Χριστός». Και επιπλέον αυτού και το εξής: «Γι' αυτό ανορθώστε τα χαλαρωμένα χέρια και τα παραλυμένα γόνατα, και κάντε ορθούς δρόμους για τα πόδια σας». Το ότι δε έχουν εκτίσει ποινή πρέπουσα και ισάξια με τις ασέβειές τους, επειδή ύβρισαν τον Χριστό και τόλμησαν, στο μέτρο που εξαρτιόταν από αυτούς, να παραδώσουν στον θάνατο τον αρχηγό της ζωής, το αποδεικνύει λέγοντας: «Αυτή που ήπιε το ποτήρι της οργής από το χέρι του Κυρίου».

Διότι τα πάθη, όταν ελέγχονται στην αρχή, καταπραΰνονται και ανακόπτονται. Αν όμως βρουν πλατιά και ανεμπόδιστη την πορεία προς το χειρότερο, κυριεύουν ολόκληρη την ψυχή από παντού, και δεν ανέχονται τον λογισμό που τα τιμωρεί. «Συνέλθετε εσείς που μεθάτε από το κρασί τους και κλάψτε· θρηνήστε όλοι εσείς που πίνετε κρασί μέχρι μέθης, διότι έχει αφαιρεθεί από το στόμα σας η ευφροσύνη και η χαρά». Χωρίς δυσκολία, λοιπόν, νομίζω, και από αυτά θα μπορούσε κανείς να διαπιστώσει καθαρά πόσο πολύ σοφός ήταν ο θεσπέσιος Παύλος, όταν απευθυνόταν σε εκείνους που είχαν ελκυστεί μέσω της πίστης στον Χριστό προς τη σωτηρία, και τους έλεγε, άλλοτε μεν: «Ξύπνησε εσύ που κοιμάσαι και ανάστα από τους νεκρούς και θα σε φωτίσει ο Χριστός»· άλλοτε πάλι, πείθοντάς τους να αγαπούν την καρτερία στους πόνους, λέγοντας γι' αυτό: «Αν υπομένετε την παιδαγωγία, ο Θεός συμπεριφέρεται σε σας ως υιούς· διότι ποιος υιός υπάρχει, τον οποίο δεν παιδαγωγεί ο πατέρας;». Διότι ο Θεός, αν και είναι φιλάνθρωπος, παιδαγωγεί αυτούς που αμαρτάνουν, όχι με τη θέλησή του, αλλά επαναφέροντάς τους σαν από ανάγκη, και καθιστώντας αυτό το πράγμα τρόπο βοήθειας γι' αυτούς. Όπως ακριβώς, βέβαια, και οι επιστήμονες της ιατρικής χορηγούν στους ασθενείς ακόμη και τα πολύ επώδυνα από τα φάρμακα, καθιστώντας τον αναγκαίο πόνο θεραπεία της ασθένειάς τους.

Διότι καταγράφει τέτοιου είδους κακίες τους και μέσω ενός άλλου προφήτη, λέγοντας, και αυτός είναι ο Μιχαίας: «Συλλογίζονταν κόπους και απεργάζονταν κακά στα κρεβάτια τους, και με το ξημέρωμα της ημέρας τα εκτελούσαν, διότι δεν ύψωσαν τα χέρια τους προς τον Θεό. Και επιθύμησαν αγρούς, και άρπαζαν ορφανούς, και καταδυνάστευαν οίκους, και λεηλατούσαν τον άνθρωπο και τον οίκο του, τον άνθρωπο και την κληρονομιά του». Αλλά και οι εφευρέτες των αιρέσεων βρυχώνται σαν θηρία εναντίον εκείνων που έχουν επιλέξει να ζουν με απλή πίστη, και ανοίγοντας θεομίσητο στόμα, σχεδόν καταβροχθίζουν αυτούς που δεν γνωρίζουν τίποτα, καθιστώντας τους ακόμη πιο αμαθείς. Ενσταλάζοντάς τους ψυχρές και διεστραμμένες ιδέες, παραμυθιάζοντάς τους κατ' αυτόν τον τρόπο, και πείθοντάς τους να φρονούν εκείνα που οι ίδιοι θεωρούν ως ορθά, έτσι ώστε όσοι πιάστηκαν στις παγίδες τους να φαίνεται πλέον ότι έχουν σχεδόν πεθάνει, και ότι ελάχιστα διαφέρουν από τους αναίσθητους λίθους. Σε αυτούς, λοιπόν, θα μπορούσε κανείς να αναφωνήσει, και μάλιστα πολύ δικαιολογημένα: «Ξύπνησε εσύ που κοιμάσαι και ανάστα από τους νεκρούς, και θα σε φωτίσει ο Χριστός».

Ο Μονογενής, λοιπόν, φανερώθηκε ως Θεός κατά φύση και εκ Θεού Πατρός, και εφόσον είναι τέτοιος, είναι ελεύθερος, αλλά κένωσε τον εαυτό του, σύμφωνα με τις Γραφές, συγκαταβαίνοντας σε αυτό που δεν ήταν, και χρημάτισε δούλος, εξαιτίας της ανθρώπινης φύσης, αν και είναι Κύριος των πάντων ως Θεός. Αλλά ήταν και έτσι Ανατολή, δηλαδή Ήλιος της Δικαιοσύνης. Διότι ανέτειλε και έλαμψε σε εμάς που βρισκόμασταν στο σκοτάδι, και σχεδόν βυθισμένους σαν μέσα σε νύχτα και ύπνο από τις κοσμικές ηδονές, και με σκοτισμένο το μάτι της διάνοιας, και μας ξύπνησε σε νήψη, και μας ανέδειξε λαμπρούς με τη δική του χάρη. Γι' αυτόν τον λόγο και ο σοφός Παύλος μάς γράφει, φανερώνοντας ακριβώς αυτό: «Η νύχτα προχώρησε, και η ημέρα πλησίασε· ας αποβάλουμε λοιπόν τα έργα του σκότους, και ας ενδυθούμε τα όπλα του φωτός, για να περπατήσουμε με ευσχημοσύνη όπως την ημέρα». Και πάλι: «Ξύπνα εσύ που κοιμάσαι και ανάστα από τους νεκρούς, και θα σε φωτίσει ο Χριστός». Προαναγγέλλει, λοιπόν, τα λαμπρά κατορθώματα της παρουσίας του Σωτήρα μας. Και τον ονομάζει δούλο, επειδή κατήλθε λαμβάνοντας μορφή δούλου· Ανατολή δε, επειδή είναι το αληθινό φως, αυγή και ημέρα, και λαμπρός εωσφόρος, που ανατέλλει στον νου και λαμπρύνει τις καρδιές. Επιπλέον, τον ονομάζει και λίθο, και μάλιστα λέει ότι έχει δοθεί μπροστά στο πρόσωπο του Ιησού, και διαβεβαιώνει κατηγορηματικά ότι έχει επτά οφθαλμούς.

Αλλά ας ακούσει τον Σωτήρα μας Χριστό να λέει: «Φίλε, δεν σε αδικώ. Δεν συμφώνησα μαζί σου για ένα δηνάριο; Πάρε το δικό σου και πήγαινε. Θέλω δε να δώσω σε τούτον τον τελευταίο όπως και σε σένα.» Ας αφυπνίσει λοιπόν ο Παύλος την προαίρεση του καθενός για κάθε αγαθό έργο, και ας αποκόψει την αδρανή οκνηρία της διανοίας, φωνάζοντας: «Ξύπνα εσύ που κοιμάσαι, και ανάστηθι από τους νεκρούς, και θα σε φωτίσει ο Χριστός.» Διότι, έστω κι αν αποκοιμήθηκες ως άνθρωπος, σαν να ήπιες την αμαρτία ως άκρατο κρασί, και οδηγήθηκες στη μέθη των σκοτεινών επιθυμιών, ωστόσο τώρα είναι καιρός για σένα να ανανήψεις προς τη σωτηρία, και να στρέψεις το βλέμμα σου προς τον ήλιο της δικαιοσύνης. Θα σε υποδεχθεί ο Δεσπότης, επειδή είναι φιλάνθρωπος· θα σε ελεήσει κι ας δραπέτευσες, δεν θα σε αποστραφεί αν δακρύζεις, θα σε αναδείξει καθαρό αν μετανοήσεις, και θα σε επαναφέρει πάλι στην ευσέβεια. Ο λόγος μας για αυτό το θέμα θα γίνει και τώρα με παραδείγματα. Διότι η συνεχής ενασχόληση με τέτοιου είδους νοήματα, επιφέρει μεγάλη ωφέλεια.

Λύση ως προς αυτό. Έγειρε εσύ που κοιμάσαι, και αναστήσου από τους νεκρούς, και άκουσε πάλι, αιρετικέ. Επειδή, λέει, «εμίσησες την αδικία και αγάπησες τη δικαιοσύνη, γι' αυτό σε έχρισε ο Θεός», αυτό δεν αναφέρεται για να υποθέσει κανείς ότι το χρίσμα δόθηκε ως ανταμοιβή αρετής, αλλά για να κατανοήσουμε τα λεγόμενα ως εξής. Επειδή ο προπάτορας Αδάμ είχε τρεπτή φύση, και είχε τη φυσική τάση κάποιες φορές να αγαπά τη δικαιοσύνη και να μισεί την αδικία, και κάποιες άλλες πάλι να μεταπηδά στην αντίθετη έξη, αγαπώντας μεν την αδικία, μισώντας δε τη δικαιοσύνη (διότι αυτό είναι το ίδιον όσων έχουν τρεπτή φύση), παρασύρθηκε από τον διάβολο. Επειδή όμως, για τη θεραπεία μιας τέτοιας νόσου, έπρεπε ο άτρεπτος Λόγος του Θεού να αντιπαρατάξει τον εαυτό Του υπέρ ημών ενάντια στον πονηρό, ώστε, όπως ακριβώς νικηθήκαμε εξαιτίας της τροπής εκείνου, έτσι να επικρατήσουμε μέσω της ατρεψίας του Λόγου· γι' αυτό χρίεται, ως Εκείνος που πάντοτε και απαραλλάκτως αγαπά τη δικαιοσύνη και μισεί την αδικία, μη δυνάμενος να τραπεί. Όταν λοιπόν λέει, «Αγάπησες τη δικαιοσύνη και εμίσησες την αδικία, γι' αυτό σε έχρισε ο Θεός», να δέχεσαι το εξής νόημα: Επειδή, εφόσον όλα τα δημιουργήματα έχουν τρεπτή φύση, κανένα δεν μπορούσε να πολεμήσει τον διάβολο, εσύ όμως, όντας άτρεπτος προερχόμενος από άτρεπτο Πατέρα, ως Θεός Λόγος, πάντοτε αγαπάς τη δικαιοσύνη και μισείς την αδικία, γι' αυτό σε έχρισε ο Θεός, ώστε στο πρόσωπό σου, πρωτίστως, να δει την ανθρώπινη φύση να αναδεικνύεται νικήτρια.

ΑΛΛΟ. «Γι' αυτό λέει: Σήκω εσύ που κοιμάσαι, και αναστήσου από τους νεκρούς, και θα σε φωτίσει ο Χριστός». Αν η ικανότητα να φωτίζει είναι γνώρισμα του Κυρίου, αποτελεί έργο φωτός· ο Χριστός όμως φωτίζει, άρα είναι φως, και φως αληθινό. «Διότι το σκοτάδι δεν τον κατέλαβε». Εφόσον δε και ο Πατέρας είναι φως αληθινό, άρα ο Υιός είναι φως εκ φωτός, και Θεός εκ Θεού. Αν όμως ισχύει αυτό, δεν είναι δημιούργημα.

Βλέποντάς Τον ο πρωτόπλαστος Αδάμ, και χτυπώντας το στήθος του από έκπληξη, φώναξε προς όλους και είπε: Ο Κύριός μου ας είναι μαζί με όλους. Και αποκρινόμενος ο Χριστός, λέει στον Αδάμ: Και μετά του πνεύματός σου· και αφού τον έπιασε από το χέρι, τον σηκώνει λέγοντας: Σήκω, εσύ που κοιμάσαι, και αναστήσου από τους νεκρούς, και θα σε φωτίσει ο Χριστός. Εγώ είμαι ο Θεός σου, που για χάρη σου έγινα υιός σου, που για σένα και για όσους προέρχονται από σένα, τώρα μιλώ και με εξουσία προστάζω σε αυτούς που βρίσκονται στα δεσμά: Εξέλθετε· και σε αυτούς που βρίσκονται στο σκοτάδι: Φωτιστείτε· και στους κεκοιμημένους: Αναστηθείτε. Σε σένα παραγγέλλω: Σήκω, εσύ που κοιμάσαι· διότι δεν σε έπλασα γι' αυτόν τον σκοπό, για να κρατείσαι δέσμιος στον Άδη. Αναστήσου από τους νεκρούς· εγώ είμαι η ζωή των νεκρών. Αναστήσου, πλάσμα δικό μου, αναστήσου, μορφή δική μου, που έχεις δημιουργηθεί κατ' εικόνα δική μου.

Προς Θεσσαλονικείς 〈α΄〉, 〈κατ' αυτόν 〈ε΄〉〉, ενώ σε εμάς 〈η΄〉. Προς Θεσσαλονικείς 〈β΄〉, 〈κατ' αυτόν 〈ϛ΄〉〉, ενώ σε εμάς 〈θ΄〉. Της προς Εφεσίους, 〈κατ' αυτόν〉 〈ζ΄〉, ενώ σε εμάς 〈ε΄〉. 〈α΄〉 (〈λϛ΄〉). «Να θυμάστε ότι εσείς κάποτε, τα έθνη, οι οποίοι ονομάζεστε ακροβυστία από τη λεγόμενη περιτομή που γίνεται χειροποίητα στη σάρκα, ότι ήσασταν εκείνον τον καιρό χωρίς Χριστό, αποξενωμένοι από την πολιτεία του Ισραήλ και ξένοι προς τις διαθήκες της επαγγελίας, μην έχοντας ελπίδα και όντας άθεοι στον κόσμο· τώρα όμως, εν Χριστώ Ιησού, εσείς που κάποτε ήσασταν μακριά, βρεθήκατε κοντά διά του αίματός του. Διότι αυτός είναι η ειρήνη μας, ο οποίος έκανε και τα δύο ένα» και τα εξής. 〈β΄〉 (〈λζ΄〉). «Γι' αυτό λέγει: Έγειρε εσύ που κοιμάσαι και ανάστα από τους νεκρούς 〈και〉 θα σε φωτίσει ο Χριστός». 〈γ΄〉 (〈λη΄〉). «Γι' αυτόν τον λόγο θα εγκαταλείψει ο άνθρωπος τον πατέρα του και τη μητέρα και θα προσκολληθεί στη γυναίκα και θα γίνουν οι δύο μία σάρκα», εκτός από το «στη γυναίκα».

Αλλά εσύ, Μαρκίωνα, ούτε βλέπεις ούτε ακούς, διότι αν κατανοούσες, θα αντιλαμβανόσουν πόσων αγαθών πρόξενο θεωρεί τον νόμο ο άγιος απόστολος για όσους έζησαν σύμφωνα με τον νόμο εκείνον τον καιρό· «διότι εν Χριστώ Ιησού εσείς που κάποτε ήσασταν μακριά, τώρα 〈γίνατε〉 κοντά με το αίμα του. Διότι αυτός είναι η ειρήνη μας, ο οποίος έκανε και τα δύο ένα». Εάν δε έκανε και τα δύο ένα και δεν κατάργησε το ένα, ενώ συνέστησε το άλλο, άρα βέβαια ούτε το προηγούμενο του ήταν ξένο ούτε διαχώρισε το δεύτερο από το πρώτο, αλλά συγκέντρωσε και τα δύο σε ένα, όχι απλώς ούτε φαινομενικά, αλλά ξεκάθαρα με το αίμα του, όπως υποδεικνύει η ασφαλής διδασκαλία του αποστόλου. 〈β΄〉 〈και〉 〈λζ΄〉 〈σχόλιο〉. «Γι' αυτό λέει· ξύπνα εσύ που κοιμάσαι και ανάστα από τους νεκρούς, και θα σε φωτίσει ο Χριστός». 〈β΄〉 〈και〉 〈λζ΄〉 〈έλεγχος〉. Από πού άντλησε ο απόστολος το «γι' αυτό λέει», παρά προφανώς από την Παλαιά Διαθήκη; Αυτό δε αναφέρεται στον Ηλία. Από πού δε ορμώταν ο Ηλίας; Αλλά ήταν κι αυτός ένας από τους προφήτες που έζησαν σύμφωνα με τον νόμο, ορμώμενος από τον νόμο και τους προφήτες.

Εάν δε εν Χριστώ προφήτευσε το «ξύπνησε εσύ που κοιμάσαι και ανάστα από τους νεκρούς, και θα σε φωτίσει ο Χριστός», άραγε το πρωτότυπο είχε εκπληρωθεί μέσω του Λαζάρου και των άλλων, για τον οποίο οι ίδιοι αμφέβαλλαν, η Μάρθα και η Μαρία λέγοντας «ήδη όζει, είναι τεταρταίος» και οι άνθρωποι του αρχισυνάγωγου λέγοντας «μην ενοχλείτε πλέον τον δάσκαλο» και ο Ίδιος λέγοντας «μη φοβάστε· διότι δεν πέθανε, αλλά κοιμάται». Διότι σαφώς έκτοτε το κήρυγμα διακήρυττε ότι η ανάσταση θα συμβεί διά του Χριστού και υποδείκνυε την εξουσιαστική Του ευχέρεια, προκειμένου να καταδείξει τη δύναμη του Χριστού, ότι δηλαδή, όπως για τον άνθρωπο είναι εύκολο να εγείρει μέσω της φωνής όχι τον αποθανόντα αλλά αυτόν που κοιμάται, έτσι και για τον Χριστό ήταν απολύτως εύκολο το να πει: «Λάζαρε, δεύρο έξω» και το «κουμί κουμί ταλιθά», δηλαδή, ανάστηθι παιδί μου. Μέσω αυτών και με εναργείς αποδείξεις φανέρωσε ο Λόγος την κλήση μας από τα νεκρά έργα και τον βαρύ ύπνο ημών που άλλοτε κοιμόμασταν, καθώς ο Χριστός μάς εγείρει και μέσω της κλήσης μάς φωτίζει· η οποία έχει γίνει ως δεύτερη αυτή κατάσταση. Το δε τέλειο και καθολικό προσδοκάται, όταν ο Ίδιος που λέει «εγώ ειμί η ανάστασις», θα καλέσει τους πάντες και θα τους αναστήσει κατά το σώμα και την ψυχή και θα τους φωτίσει κατά τη μέλλουσα παρουσία Του. 〈γ〉 〈και〉 〈λη〉 〈σχόλιον〉. «

Από πού λοιπόν προέρχεται η ονομασία του Κρανίου; Επειδή εκεί βρέθηκε το κρανίο του πρωτόπλαστου ανθρώπου και εκεί βρισκόταν εναποτεθειμένο το λείψανό του, για τον λόγο αυτόν ονομάστηκε Κρανίου Τόπος. Επάνω σε αυτόν, όταν σταυρώθηκε ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, με το νερό και το αίμα που έρρευσαν από αυτόν μέσω της λογχισμένης πλευράς του, έδειξε αινιγματωδώς τη σωτηρία μας, αρχίζοντας από την απαρχή του ανθρωπίνου φυράματος να ραντίζει τα λείψανα του προπάτορα, ώστε να υποδείξει και σε εμάς τον ραντισμό του ιδίου αυτού αίματος, για την κάθαρση της δικής μας κοινώσεως [μολυσμού] και της ψυχής που μετανοεί, και αποτελώντας υπόδειγμα της νέας ζυμώσεως και του καθαρισμού του ρύπου των δικών μας αμαρτημάτων, με το νερό που χύθηκε πάνω σε αυτόν που βρισκόταν θαμμένος κάτω από τον τόπο εκείνο, προσμένοντας την ελπίδα τόσο τη δική του όσο και εμών που γεννηθήκαμε από αυτόν. Γι' αυτό και εδώ εκπληρωνόταν το ρηθέν: «Έγειρε ο καθεύδων και ανάστα εκ των νεκρών και επιφαύσει σοι ο Χριστός». Διότι, έστω κι αν το λέει για εμάς που είμαστε νεκρωμένοι από τα έργα και που κοιμόμαστε στον βαθύ ύπνο της άγνοιας, εντούτοις από εκεί η αρχή αυτού του συμβολισμού περιέχει τον τρόπο. Και τούτο όχι απλώς ούτε άσκοπα· διότι αναφέρει, όπως γράφει το Ευαγγέλιο: «αναστήθηκαν πολλά σώματα των αγίων, και εισήλθαν μαζί του στην αγία πόλη», και δεν είπε ότι αναστήθηκαν οι ψυχές των αγίων, αλλά τα σώματα καθ' εαυτά των αγίων, και εισήλθαν μαζί του στην αγία πόλη και τα εξής.

Διότι, αφού εμφανίστηκαν στην πόλη σε πολλούς εκείνοι που είχαν πεθάνει πρόσφατα μαζί με τους αρχαιοτάτους —καθώς νομίζω ότι από τον Αδάμ άρχισε να πραγματοποιεί την ανάσταση, ενώ οι πιο πρόσφατοι [έχοντας] τα ίδια τους τα σώματα, επειδή ήταν θαμμένοι στον τόπο του Γολγοθά, πάνω στον οποίο σταυρώθηκε εκπληρώνοντας το γεγραμμένο: «ἔγειρε ὁ καθεύδων καὶ ἀνάστα ἐκ τῶν νεκρῶν καὶ ἐπιφαύσει σοι ὁ Χριστός», Εκείνος δηλαδή που σταυρώθηκε από πάνω σου,— και καθώς άλλοι τους αναγνώριζαν ανάμεσά τους ως δικούς τους, αρχικά βέβαια προκαλούσαν κατάπληξη σε αυτούς που τους έβλεπαν. Διότι, αν ένας πατέρας συναντούσε το αναστημένο παιδί του ή ένας αδελφός τον αδελφό του ή ένας συγγενής τον συγγενή του, που είχε πεθάνει πριν από είκοσι ή δέκα χρόνια, εξαιτίας του θαύματος ρωτούσαν: «Δεν είσαι εσύ ο τάδε, που θάφτηκες από εμάς σε αυτόν εδώ τον τόπο; Πώς αναστήθηκες και ήρθες;». Όταν όμως ρωτούνταν με τη σειρά τους από τον αναστημένο: «Τι συνέβη εδώ κοντά σας πριν από τρεις ημέρες, όταν η γη σειόταν;», και απαντούσαν λέγοντας ότι: «Συλλάβαμε κάποιον πλάνο ονόματι Ιησού, που εξαπατούσε τον λαό, τον σταυρώσαμε, και σταμάτησε η πλάνη», εκείνος τότε ομολογούσε τη χάρη του Κυρίου και την αλήθεια και έλεγε: «Αλίμονό σας, διότι αρνηθήκατε και σταυρώσατε τον αρχηγό της σωτηρίας του κόσμου· διότι Εκείνος μας ανέστησε με την ισχυρή δύναμη της θεότητάς Του και της ενανθρώπησής Του», εκεί λοιπόν εκπληρωνόταν η θεία Γραφή που λέει: «ὁμοίως τοὺς παραπικραίνοντας, τοὺς κατοικοῦντας ἐν τάφοις».

Αυτός καθαυτός είναι ο μισθός: το να γίνεσαι ευάρεστος στον Πατέρα. Ας μη φαίνεται, λοιπόν, ότι εμείς τα καταφρονούμε αυτά. Διότι είναι παράλογο να σπεύδουμε να αρπάξουμε τα χρήματα, αλλά την υγεία να την αναβάλλουμε· και τα μεν σώματα να τα καθαρίζουμε εγκαίρως, αλλά την κάθαρση της ψυχής να την κρατούμε για αργότερα· και από την επίγεια δουλεία να ζητούμε ελευθερία, αλλά την άνωθεν ελευθερία να μην την επιθυμούμε· και για το πώς θα κατοικήσεις μεγαλοπρεπώς ή πώς θα ντυθείς να καταβάλλεις κάθε φροντίδα, ενώ για το πώς εσύ ο ίδιος θα αποκτήσεις τη μέγιστη αξία, να μη νοιάζεσαι καθόλου· και στο να ευεργετείς άλλους να είσαι πρόθυμος, αλλά για τον εαυτό σου να μην το θέλεις. Και αν μεν το αγαθό πωλούνταν σε σένα, δεν θα λυπόσουν κανένα χρηματικό ποσό· εφόσον όμως προσφέρεται δωρεάν από φιλανθρωπία, καταφρονείς την ευκολία της ευεργεσίας. Κάθε καιρός είναι για σένα καιρός εκπλύσεως, επειδή κάθε καιρός είναι και καιρός αναλύσεως. Μαζί με τον Παύλο, τη μεγάλη αυτή φωνή, σου φωνάζω: «Ιδού νυν καιρός ευπρόσδεκτος, ιδού νυν ημέρα σωτηρίας», καθώς ορίζει το «Νυν» όχι για έναν συγκεκριμένο χρόνο, αλλά για κάθε χρόνο. Και πάλι: «Έγειραι, ο καθεύδων, και ανάστα εκ των νεκρών, και επιφαύσει σοι ο Χριστός», διαλύοντας τη νύχτα της αμαρτίας· διότι, «κατά τη νύχτα η ελπίδα είναι πονηρή», σύμφωνα με τον Ησαΐα, και είναι πιο ωφέλιμο να καταληφθεί κανείς μέσα στο πρωινό φως.

Και ο μέγας Παύλος λέει: «η κατά κόσμον λύπη προκαλεί θάνατο», θάνατο βεβαίως της ψυχής· και πάλι: «ξύπνησε εσύ που κοιμάσαι και ανάστηθι από τους νεκρούς, και θα σε φωτίσει ο Χριστός». Από ποιους νεκρούς παραγγέλλεται να εγερθεί; Βεβαίως από εκείνους που έχουν θανατωθεί από τις σαρκικές επιθυμίες, οι οποίες στρατεύονται εναντίον της ψυχής. Γι' αυτό και ο Κύριος ονόμασε νεκρούς όσους ζουν σε τούτον τον μάταιο κόσμο· διότι σε εκείνον από τους μαθητές του που του ζήτησε να πάει να θάψει τον πατέρα του δεν το επέτρεψε, αλλά τον πρόσταξε να τον ακολουθεί, αφήνοντας τους νεκρούς να θάψουν τους δικούς τους νεκρούς.

Λέει δε ο Ησαΐας τα εξής: «Βάδισε, λαέ μου, είσελθε στα ταμεία σου, κλείσε τη θύρα σου, κρύψου για λίγο, μέχρι να παρέλθει η οργή του Κυρίου.» Ο Παύλος ομοίως: «Διότι αποκαλύπτεται η οργή του Θεού από τον ουρανό εναντίον κάθε ασέβειας και ανομίας των ανθρώπων, οι οποίοι κατακρατούν την αλήθεια του Θεού με την αδικία.» Σχετικά λοιπόν με την ανάσταση και τη βασιλεία των αγίων λέει ο Δανιήλ: «Και πολλοί από εκείνους που βρίσκονται στο χώμα της γης θα αναστηθούν, άλλοι σε ζωή αιώνια, και άλλοι σε ονειδισμό και σε αιώνια αισχύνη.» Ο Ησαΐας δε λέει: «Θα αναστηθούν οι νεκροί και θα εγερθούν όσοι βρίσκονται στα μνημεία και θα ευφρανθούν όσοι βρίσκονται στη γη, διότι η δρόσος που προέρχεται από εσένα είναι ίαμα για αυτούς.» Ο δε Κύριος λέει: «Πολλοί κατά την ημέρα εκείνη θα ακούσουν τη φωνή του Υιού του Θεού και όσοι την ακούσουν θα ζήσουν.» Ο δε προφήτης λέει: «Σήκω εσύ που κοιμάσαι και αναστήσου από τους νεκρούς, και θα σε φωτίσει ο Χριστός.» Ο Ιωάννης δε λέει: «Μακάριος και άγιος είναι αυτός που έχει μέρος στην πρώτη ανάσταση· πάνω σε αυτούς ο δεύτερος θάνατος δεν έχει εξουσία.» «Διότι ο δεύτερος θάνατος είναι η λίμνη του πυρός που καίγεται.» Και πάλι ο Κύριος λέει: «Τότε οι δίκαιοι θα εκλάμψουν όπως ο ήλιος», λάμποντας μέσα στη δόξα του.

Εφόσον λοιπόν αυτά πρόκειται να συμβούν έτσι, πρόσθεσε λέγοντας: «και πολλοί από εκείνους που κοιμούνται στο χώμα της γης θα αναστηθούν, αυτοί μεν σε ζωή αιώνια, εκείνοι δε σε ονειδισμό και αισχύνη αιώνια, και οι συνετοί θα λάμψουν όπως η λαμπρότητα του στερεώματος, και από το πλήθος των δικαίων όπως τα άστρα στον αιώνα και ακόμη περισσότερο». Ποιοι λοιπόν είναι αυτοί που κοιμούνται «στο χώμα της γης» παρά τα σώματα των ανθρώπων, τα οποία, αναλαμβάνοντας τις δικές τους ψυχές, θα αναστηθούν, άλλοι μεν «σε ανάσταση ζωής», λαμβάνοντάς τα πίσω καθαρά, διαυγή και απαστράπτοντα «όπως η λαμπρότητα του στερεώματος», άλλοι δε «σε ανάσταση κρίσεως», λαμβάνοντάς τα πίσω ικανά να αντέξουν την αιώνια κόλαση· όπως λέει και ο Παύλος: «ο ίδιος όμως θα σωθεί, αλλά σαν μέσα από φωτιά». Διότι και ο Κύριος στο ευαγγέλιο έχει πει κάτι παρόμοιο: «τότε οι δίκαιοι θα λάμψουν όπως ο ήλιος» που φέγγει στη δόξα του. Και ο Ησαΐας λέει: «ξύπνα εσύ που κοιμάσαι και αναστήσου από τους νεκρούς, και θα σε φωτίσει ο Χριστός». Και ο Κύριος πάλι: «αλήθεια σας λέω, έρχεται η ώρα και τώρα είναι, που οι νεκροί θα ακούσουν τη φωνή του Υιού του Θεού» «και θα αναστηθούν, όσοι έπραξαν τα αγαθά σε ανάσταση ζωής, και όσοι έπραξαν τα φαύλα σε ανάσταση κρίσεως».

Και το ότι αυτός —δηλαδή ένας τέτοιος Ερμής— είναι, λέει, ψυχαγωγός και ψυχοπομπός και αίτιος των ψυχών, δεν διαφεύγει ούτε από τους ποιητές των εθνικών, οι οποίοι λέγουν τα εξής: «Ο Κυλλήνιος Ερμής προσκαλούσε τις ψυχές των μνηστήρων»· όχι βέβαια των μνηστήρων της Πηνελόπης, λέει, ω κακοδαίμονες, αλλά εκείνων που έχουν αφυπνιστεί και έχουν θυμηθεί από ποια τιμή και από πόσο μεγάλο πλούτο [προήλθαν]· δηλαδή [των ψυχών] που από τον μακάριο άνωθεν άνθρωπο ή αρχάνθρωπο ή Αδάμαντα, όπως οι ίδιοι πιστεύουν, κατήλθαν εδώ στο πήλινο πλάσμα, για να δουλεύσουν στον δημιουργό αυτής της κτίσεως, τον Ησαλδαίο, έναν πύρινο θεό, τέταρτο κατά σειρά —διότι έτσι ονομάζουν τον δημιουργό και πατέρα του συγκεκριμένου κόσμου. «Κρατούσε δε στα χέρια του ράβδο ωραία, χρυσή, με την οποία μαγεύει τα μάτια των ανθρώπων, όσων αυτός θέλει, ενώ άλλους που κοιμούνται τους ξυπνά». Αυτός, λέει, είναι ο μόνος που έχει εξουσία επί της ζωής και του θανάτου. Περί αυτού, λέει, έχει γραφτεί: «θα τους ποιμάνεις με ράβδο σιδερένια» — ο δε ποιητής, λέει, θέλοντας να κοσμήσει το ακατάληπτο της μακαρίας φύσεως του Λόγου, δεν του απέδωσε σιδερένια, αλλά χρυσή ράβδο. «Μαγεύει δε τα μάτια» των νεκρών, όπως λέει, «ενώ άλλους που κοιμούνται τους ξυπνά», δηλαδή εκείνους που έχουν αφυπνιστεί και έχουν γίνει μνηστήρες. Περί αυτών, λέει, η Γραφή αναφέρει: «Ξύπνησε εσύ που κοιμάσαι, και αναστήσου από τους νεκρούς, και θα σε φωτίσει ο Χριστός».

ΣΤΟΝ ΙΔΙΟ 1463. Η ανάσταση της ψυχής που έχει νεκρωθεί από τις αμαρτίες συντελείται εδώ, όταν αυτή ανασυγκροτηθεί προς τη ζωή με τις πράξεις της δικαιοσύνης. Ως νέκρωση της ψυχής πρέπει να εννοούμε την κακή διαγωγή και όχι τον αφανισμό της στην ανυπαρξία. Γι’ αυτό και για τον άσωτο υιό, ενώ ακόμη ζούσε, ειπώθηκε: «Ήταν νεκρός και ξαναζωντάνεψε». Και σ’ εκείνον που είχε νεκρωθεί και ταφεί από την κακία ειπώθηκε: «Ξύπνα εσύ που κοιμάσαι, αναστήσου από τους νεκρούς και θα σε φωτίσει ο Χριστός». Διότι σε όποιον αποτινάξει με τη μετάνοια τον θάνατο της αμαρτίας ανατέλλει το αληθινό φως.

Διότι, όταν φανερωθεί, όταν νουθετηθεί, όταν μετανοήσει, όταν τύχει αφέσεως, δεν καθάρισες το σκοτάδι του; Δεν θεράπευσες τότε το τραύμα του; Δεν κάλεσες την ακαρπία σε καρποφορία; Είτε αυτό εννοεί, είτε εκείνο, ότι δηλαδή: Ο δικός σας βίος, όντας φανερός, είναι φως. Διότι κανείς δεν κρύβει τον ανεπίληπτο βίο. Εκείνα όμως που κρύβονται, κρύβονται επειδή έχουν σκοτιστεί. Γι' αυτό λέγει: «Έγειρε εσύ που κοιμάσαι και ανάστησου από τους νεκρούς, και θα σε φωτίσει ο Χριστός».

«Κοιμώμενο» και «νεκρό» ονομάζει αυτόν που ζει μέσα στις αμαρτίες· διότι και δυσωδία αναδίδει, όπως ο νεκρός, και είναι αδρανής, όπως αυτός που κοιμάται, και δεν βλέπει τίποτα, όπως εκείνος, παρά μόνο ονειρεύεται και φαντασιώνεται. Κάποιοι μεν λένε: «Θα αγγίξεις τον Χριστό»· άλλοι δε: «Θα σε φωτίσει ο Χριστός»· μάλλον όμως ισχύει το δεύτερο. Απομακρύνσου από την αμαρτία, και θα μπορέσεις να δεις τον Χριστό. Διότι αυτός που πράττει τα φαύλα μισεί το φως και δεν έρχεται προς το φως· αυτός λοιπόν που δεν τα πράττει, έρχεται.

Βʹ. Αλλά δεν το λέει αυτό μόνο για τους απίστους· διότι πολλοί από τους πιστούς είναι προσκολλημένοι στην κακία όχι λιγότερο από τους απίστους, υπάρχουν δε και μερικοί που εμμένουν σε αυτήν πολύ περισσότερο. Γι' αυτό και προς αυτούς είναι αναγκαίο να πούμε: Έγειρε, εσύ που κοιμάσαι, και ανάστηθι από τους νεκρούς, και θα σε φωτίσει ο Χριστός. Προς αυτούς αρμόζει να πούμε και τούτο: Ο Θεός δεν είναι Θεός νεκρών, αλλά ζώντων. Εάν λοιπόν δεν είναι Θεός νεκρών, ας ζήσουμε. Μερικοί δε υποστηρίζουν ότι αποτελεί υπερβολή να λέγεται το εξής: Ο πλεονέκτης είναι ειδωλολάτρης. Αλλά ο λόγος αυτός δεν αποτελεί υπερβολή, αλλά αλήθεια. Πώς και με ποιον τρόπο; Διότι ο πλεονέκτης αποστατεί από τον Θεό, ακριβώς όπως ο ειδωλολάτρης.

Τι υπήρξε χειρότερο από τον Παύλο; Κι όμως, έγινε απόστολος. Ποιος είχε μεγαλύτερο ζήλο από τον Σίμωνα; Αλλά έγινε και αυτός αθλιότερος όλων. Πόσες άλλες τέτοιες μεταβολές θέλεις να δεις, οι οποίες και κατά το παρελθόν συνέβησαν και τώρα συμβαίνουν καθημερινά; Γι' αυτό ακριβώς λέω, ούτε εκείνος που βρίσκεται στη σκηνή του θεάτρου να απελπίζεται, ούτε εκείνος που βρίσκεται στην Εκκλησία να υπερθαρρεί. Διότι προς τον τελευταίο λέει: «Εκείνος που νομίζει ότι στέκεται, ας προσέχει μήπως πέσει»· προς τον πρώτο δε: «Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται;» και, «Ανορθώστε τα πεσμένα χέρια και τα παραλυμένα γόνατα». Πάλι, προς αυτούς λέει: «Γρηγορείτε»· προς εκείνους δε: «Ξύπνα, εσύ που κοιμάσαι, και ανάστα εκ των νεκρών». Διότι αυτοί μεν έχουν ανάγκη να διαφυλάξουν αυτό που κατέχουν, ενώ εκείνοι να γίνουν αυτό που δεν είναι· αυτοί να διατηρήσουν την υγεία τους, εκείνοι να απαλλαγούν από την αρρώστια· διότι ασθενούν. Αλλά και πολλοί από εκείνους που ασθενούν θεραπεύονται, και από εκείνους που είναι υγιείς, επειδή ραθύμησαν, ασθενούν. Προς εκείνους, λοιπόν, λέει: «Ιδού, έγινες υγιής· μην αμαρτάνεις πλέον, για να μη σου συμβεί κάτι χειρότερο»· προς αυτούς δε: «Θέλεις να γίνεις υγιής; Σήκω, πάρε το κρεβάτι σου και πήγαινε στο σπίτι σου». Διότι φοβερή, πραγματικά φοβερή παράλυση είναι η αμαρτία· ή μάλλον δεν είναι μόνο παράλυση, αλλά και κάτι χαλεπότερο. Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος δεν βρίσκεται μόνο σε αδράνεια των αγαθών, αλλά και σε ενέργεια των κακών.

Και πάλι αλλού: «Εμείς που ζούμε δεν πρόκειται να προηγηθούμε από εκείνους που έχουν κοιμηθεί», μιλώντας για τους νεκρούς. Και πάλι αλλού: «Ξύπνα εσύ που κοιμάσαι». Και για να δείξει ότι το λέει αυτό για νεκρό, πρόσθεσε: «Και ανάστηθι από τους νεκρούς». Πρόσεξε ότι παντού ο θάνατος ονομάζεται ύπνος. Για τον λόγο αυτόν και ο τόπος έχει ονομαστεί κοιμητήριο. Διότι μας είναι χρήσιμο και το όνομα, και είναι γεμάτο από πολλή φιλοσοφία. Όταν, λοιπόν, φέρνεις εδώ έναν νεκρό, μην κατακόβεις τον εαυτό σου από τον θρήνο· διότι δεν τον φέρνεις προς θάνατο, αλλά προς ύπνο. Αρκεί σε σένα αυτό το όνομα ως παρηγοριά για τη συμφορά. Μάθε πού τον φέρνεις: σε κοιμητήριο· και πότε τον φέρνεις: μετά τον θάνατο του Χριστού, τότε που κόπηκαν τα νεύρα του θανάτου.

Αλλά πρέπει η αναγέννησή μας στο φως να μαρτυρείται με τα έργα μας, και εμείς οι ίδιοι να γινόμαστε νόμος για τους εαυτούς μας, προβάλλοντας την αγαθή μας πολιτεία ως έλεγχο της πονηρής ζωής των ανθρώπων: «Διότι αυτά που πράττουν κρυφά, είναι αισχρό ακόμη και να τα λέει κανείς. Όλα όμως, όταν ελέγχονται, φανερώνονται από το φως. Διότι καθετί που φανερώνεται, είναι φως. Γι' αυτό λέει: Ξύπνα εσύ που κοιμάσαι, και ανάστηθι από τους νεκρούς, και θα σε φωτίσει ο Χριστός. Προσέχετε, λοιπόν, πώς ακριβώς πορεύεστε». Ο έλεγχος με τον λόγο, λέει, δεν είναι τόσο ισχυρός, όσο εκείνος που γίνεται με τα έργα· διότι είναι αισχρό ακόμη και να αναφέρει κανείς με τον λόγο όσα πράττουν, τα οποία άλλωστε και οι ίδιοι, επειδή ντρέπονται, τα συγκαλύπτουν.

Εάν δε είμαστε φως και μπορούμε να φανερώσουμε το σκοτάδι μέσω της αντίθεσης του φωτός, αυτός είναι ο άριστος έλεγχος. Θα γίνουμε δε φως αφού εγερθούμε από τον θανατηφόρο ύπνο και γίνουμε μέτοχοι του Χριστού, σύμφωνα με το λεγόμενο: «Έγειρε ο καθεύδων». Δεν ανέφερε ποιος είναι αυτός που το λέει ή πού έχει καταγραφεί στις ιερές Γραφές· αλλά υπήρχαν πολλά που λέγονταν από το Άγιο Πνεύμα εκείνη την εποχή και δεν καταγράφονταν.

Εσείς που βρίσκεστε εκεί από αιώνων, ελευθερωθείτε· οι δεσμευμένοι, βγείτε έξω· όσοι βρίσκεστε στο σκοτάδι, αποκαλυφθείτε· αφεθείτε ελεύθεροι, αιχμάλωτοι· και οι τυφλοί, αναβλέψτε· ξύπνα, Αδάμ που κοιμάσαι, και ανάστηθι εκ των νεκρών· διότι φανερώθηκε ο Χριστός, η ανάταση. Αλλά, εάν συμφωνείτε, ας κάνουμε την αρχή του λόγου μας από πιο ψηλά· διότι έτσι θα καταστεί ταυτόχρονα πιο σαφής και πιο πειστικός, και η πορεία του θα προχωρήσει μέσα από ομαλότερο δρόμο· και προσευχηθείτε για εμένα να λάβω τη θεία έλλαμψη του Αγίου Πνεύματος, χωρίς την οποία οι μεν σοφοί καθίστανται ανόητοι, ενώ με αυτήν οι αγράμματοι γίνονται σοφότεροι και από τους πλέον σοφούς.

Άλλοι λοιπόν είναι αυτοί που άλλοτε νικούν και άλλοτε νικιούνται, πέφτουν και σηκώνονται, προξενούν θλίψη και θλίβονται, πολεμούν και πολεμούνται, και άλλοι είναι αυτοί που παρέμειναν στην πρώτη τους πτώση εξαιτίας της μεγάλης τους άγνοιας και ούτε καν γνωρίζουν ότι έχουν ξεπέσει, στους οποίους με ευσπλαχνία απευθύνεται ο προφήτης: «Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται; Ή αυτός που αποστρέφεται τον δρόμο του δεν επιστρέφει;» Και πάλι: «Ξύπνα εσύ που κοιμάσαι, και σήκω από τους νεκρούς, και θα σε φωτίσει ο Χριστός.» Προς εκείνους όμως που δεν θέλουν να αναλάβουν τον κόπο της ανέγερσης και να παραμείνουν αφοσιωμένοι στην προσευχή, αλλά και να υποστούν θλίψεις χάριν της ευσέβειας για τη μέλλουσα βασιλεία, λέει: «Στην καταστροφή σου, Ισραήλ, ποιος θα σε βοηθήσει;» Δεν πρόκειται για «τραύμα, ούτε μώλωπα, ούτε πληγή που φλεγμαίνει», ούτε για κάποιο από τα κακά που συμβαίνουν παρά τη θέλησή μας· διότι αυτή η πληγή είναι εκούσια. Αυτή είναι η «αμαρτία προς θάνατον», η οποία δεν θεραπεύεται ούτε καν με τις προσευχές των άλλων. Διότι λέει: «Προσπαθήσαμε να θεραπεύσουμε τη Βαβυλώνα, αλλά δεν γιατρεύτηκε», επειδή η νόσος είναι αυθαίρετη, και δεν μπορεί πλέον «να τοποθετηθεί καταπραϋντικό, ούτε λάδι, ούτε επίδεσμοι», δηλαδή οι βοήθειες που προέρχονται από άλλους. Αυτά και τα παρόμοια διακηρύττει η θεία Γραφή προς εκείνους που ευτελίζουν την προσευχή και, εκτός περιπτώσεων ανάγκης και ασθένειας, την περιορίζουν σε ορισμένες ώρες και στιγμές, ενώ ο μεν Κύριος νομοθέτησε να προσφέρεται αυτή στον παντοδύναμο Θεό «πάντοτε νύχτα και ημέρα», ο δε Απόστολος «αδιαλείπτως».

Εφεσ. 4,21-23 «Σύμφωνα με την προηγούμενη. Διδαχθήκατε να απεκδυθείτε, διδαχθήκατε να ενδυθείτε»· διότι το «διδαχθήκατε» νοείται από κοινού. «Τον παλαιό άνθρωπο»· δηλαδή τον «παλαιό άνθρωπο σύμφωνα με την προηγούμενη διαγωγή». Εφεσ. 5,11-14 «Και να μη συμμετέχετε. Τα έργα του σκότους» το είπε, ονομάζοντας γενικά κάθε αμαρτία. Γιατί όμως, λέει, δεν εξέτασα λεπτομερώς κάθε πράξη τους ονομαστικά; Διότι και μόνο με το να τις λέει κανείς, γεμίζει αισχρότητα και αυτός που τις περιγράφει. Ή διαφορετικά· «ελέγχετε», λέει, με την αντιπαραβολή του δικού σας βίου. Διότι ούτε λέω να τους ελέγχετε περιγράφοντας λεπτομερώς τις πράξεις τους και ονειδίζοντάς τους —αφού γνωρίζω ότι για τους σπουδαίους θεωρείται αισχρότητα ακόμη και το να τις μνημονεύουν καθόλου— διότι, λέει, δεν θα ελεγχθούν καθόλου λιγότερο από τα δικά σας έργα που αστράφτουν από τις αρετές, παρά αν κάποιος τους αποκάλυπτε με λόγια. Αλλά μάλλον όλα τα έργα τους ελέγχονται και αποκαλύπτονται και φανερώνονται μέσα από το φως του δικού σας βίου, και όταν φανερώνονται, φωτίζονται και οδηγούνται στο καλύτερο και μεταβάλλονται. Διότι η φανέρωση των κρυφών πραγμάτων μέσα από την ενάρετη πολιτεία προτρέπει σε κατάκριση της αμαρτίας, και αυτή γίνεται η αρχή της επιστροφής. Αυτή δε καταλήγει στην άσκηση της αρετής, πράγμα που είναι «φως», ως πρόξενος του φωτός του παραδείσου.

Και πάλι είναι φως, επειδή, ενώ προηγουμένως το ηγεμονικό μας μέρος ήταν τυφλό απέναντι στα πάθη, αυτό καταυγάζοντάς το, το κάνει να βλέπει καθαρά την ασχημοσύνη, την αισχρότητα και την αμορφία που υπάρχει στην αμαρτία. Το δε «διότι καθετί που φανερώνεται είναι φως», είτε πρέπει να εκληφθεί όπως έχει ειπωθεί, είτε ως αποδεικτικό του ότι οι ενάρετοι μπορούν, μέσω του δικού τους βίου, να ελέγχουν τον τρόπο ζωής των φαύλων. Διότι, λέει, φανερώνεται μεν ο βίος του ενάρετου, και όταν φανερώνεται είναι φως, και όταν λάμπει το φως, το σκοτάδι ελέγχεται, το οποίο είναι ο βίος των φαύλων. «Απεναντίας δε μάλλον να τα ελέγχετε». Ή ως εξής: να ελέγχετε εσείς οι ίδιοι μέσω του δικού σας λαμπρού και ενάρετου βίου, και μην περιμένετε να καταγγείλουν οι ίδιοι τον εαυτό τους και να διακωμωδήσουν τα δικά τους έργα και να τα φέρουν στο φως για να βελτιωθούν έτσι. Διότι, έστω και αν πράττουν όσα δεν επιτρέπονται, εντούτοις, γνωρίζοντας την αισχρότητά τους λόγω της έμφυτης γνώσης, ντρέπονται, αν και θα έπρεπε να αποκαλύπτουν την ασχημοσύνη τους. «Διότι καθετί που φανερώνεται». Το ότι, λέει, αυτό που φανερώνεται και αποκαλύπτεται γίνεται φως, το μαρτυρεί και η γραφική χρήση· διότι λέει «ξύπνα εσύ που κοιμάσαι», δηλαδή: αναστήσου από την κατάκλιση και την προσκόλληση στα πάθη. «Και αναστήσου από τους νεκρούς»· άφησέ τα νεκρά και αισχρά, όπως ακριβώς είναι, να φανερωθούν. Και αν γίνουν αυτά, «θα σε καταυγάσει» τότε και θα σε φωτίσει και θα σε λαμπρύνει ο «Χριστός», ώστε αυτό που φανερώνεται γίνεται φως και φωτίζεται.

Ακόμη, στην ίδια επιστολή *** «οι κακές συναναστροφές φθείρουν τα καλά ήθη». Και μάλιστα στην προς Γαλάτας επιστολή χρησιμοποιεί από τα απόκρυφα του Μωυσή τη φράση που λέει: «ούτε η περιτομή έχει κάποια ισχύ ούτε η ακροβυστία, αλλά η καινή κτίση· και όσοι συμμορφώνονται με αυτόν τον κανόνα, ας είναι ειρήνη και έλεος σε αυτούς και στον Ισραήλ του Θεού». Αλλά και στην προς Εφεσίους επιστολή, από τα λεγόμενα απόκρυφα του Ιερεμία: «ξύπνα εσύ που κοιμάσαι και αναστήσου από τους νεκρούς, και θα σε φωτίσει ο Χριστός». Επίσης, στην προς Τίτον επιστολή παραθέτει τον χρησμό του Κρητικού μάντη Επιμενίδη, τον οποίο μνημονεύει και ο Καλλίμαχος στη δική του ποίηση: «Είπε κάποιος δικός τους προφήτης: “Οι Κρήτες είναι πάντοτε ψεύτες, κακά θηρία, κοιλιές οκνηρές”· η μαρτυρία αυτή είναι αληθινή».

Εμείς δε, επειδή καλούμαστε στη βασιλεία των ουρανών, σε ζωή αιώνια, σε χαρά ανείπωτη, άραγε με ραθυμία και χαλαρότητα, και όχι με κάθε προθυμία και εγρήγορση θα παρουσιάσουμε τους εαυτούς μας στον Θεό, «ως καλοί στρατιώτες του Χριστού;» Διαβάστε το βιβλίο που έχω στα χέρια μου, και δείτε και γνωρίστε τα αριστεύματα των αγίων πατέρων που περιέχονται σε αυτό, πόση είναι σε αυτούς η προθυμία, πόση η ζέση του πνεύματος, πόσο σπουδαία τα αγωνίσματα, και πώς εξαιτίας αυτών τους δόξασε ο αγαθός Θεός μας, αναδεικνύοντάς τους περίπου ως ισόθεους μέσα από τα σημεία και τα θαύματα που έπραξαν. Εκεί έλαμψαν όχι μόνο όσοι από την αρχή ήταν αγαθοί και αγνοούσαν το κακό, αλλά και όσοι είχαν παρεκτραπεί και υποπέσει σε βαριά αμαρτήματα, δείχνοντας άριστη μετάνοια. Και δεν υπάρχει καμία δικαιολογία σε κανέναν για ραθυμία και περιφρόνηση, παρά μόνο αν κάποιος είναι ανάλγητος και αναίσθητος, προς τον οποίο λέει ο Απόστολος: «Ξύπνα εσύ που κοιμάσαι και ανάστηθι από τους νεκρούς, και θα σε φωτίσει ο Χριστός». «Ή μήπως περιφρονείς τον πλούτο της χρηστότητάς Του και της ανοχής και της μακροθυμίας Του, αγνοώντας ότι η αγαθότητα του Θεού σε οδηγεί σε μετάνοια; Αλλά σύμφωνα με τη σκληρότητά σου και την αμετανόητη καρδιά σου, συσσωρεύεις για τον εαυτό σου οργή κατά την ημέρα της οργής και της αποκάλυψης και της δικαιοκρισίας του Θεού, ο Οποίος θα ανταποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του;»

Νικημένος από απέραντο φόβο ο Πέτρος, ξέχασε τις υποσχέσεις του και υποδουλώνεται στην ανθρώπινη αδυναμία, σαν να έχει νεκρωθεί από τον φόβο και χωρίς να γνωρίζει τι λέει. Κατανόησέ το αυτό και αναγωγικά, ότι δηλαδή ο Πέτρος ελέγχεται από την υπηρέτρια, δηλαδή από την ανθρώπινη αδυναμία, τη μικρή και δουλοπρεπή, μέχρις ότου ο πετεινός, φωνάζοντας, τον έφερε σε συναίσθηση. Και πετεινός είναι ο Λόγος, που δεν μας αφήνει να ραθυμούμε και να κοιμόμαστε, αλλά λέει: «Γρηγορείτε», και, «Ξύπνα, εσύ που κοιμάσαι». Ξυπνώντας, λοιπόν, από τον Λόγο σαν από κάποιον πετεινό, ο Πέτρος, βγαίνοντας έξω από την αυλή του αρχιερέα, δηλαδή από την περιοχή του πωρωμένου νου, και εγκαταλείποντας την αναισθησία, έκλαψε πικρά. Διότι, όσο βρισκόταν στην αυλή του πωρωμένου νου, δεν έκλαιγε, επειδή δεν είχε συναίσθηση. Όταν όμως βγήκε έξω, ήλθε σε συναίσθηση.

60. Περνώντας δε κοντά από κάποιους τάφους, ο μέγας άκουσε κάποιους που έκλαιγαν πάνω σε νεκρούς. Και λέει στον Θεόδωρο (διότι βρισκόταν μαζί του τον περισσότερο καιρό): «Αυτοί μεν κλαίνε νεκρούς που δεν θα μπορούσαν να αναστήσουν. Έλα λοιπόν και εμείς ας πενθήσουμε πρώτα μεν τους εαυτούς μας, έπειτα δε και τους πλησίον μας. Και ίσως ο Κύριος μας εγείρει από την πτώση μας, σύμφωνα με το ρητό: Ξύπνησε εσύ που κοιμάσαι και σήκω από τους νεκρούς, και θα σε φωτίσει ο Χριστός.»

Περί του πώς πρέπει να κλαίμε... Περνώντας κάποτε από τάφους, ο πατέρας άκουσε κάποιους να κλαίνε. Και λέει στον Θεόδωρο που πορευόταν μαζί του: «Αυτοί κλαίνε νεκρούς, τους οποίους δεν μπορούν να αναστήσουν. Εμείς όμως ας κλάψουμε πρώτα για τους εαυτούς μας και έπειτα για τον πλησίον. Ίσως, κλαίγοντας μαζί με όσους κλαίνε, να τους εγείρει ο Κύριος λέγοντας: Έγειρε εσύ που κοιμάσαι και ανάστα από τους νεκρούς, και θα σε φωτίσει ο Χριστός».