Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΕΦΕΣΙΟΥΣ 6:4

Να είσαι ταπεινός και ήσυχος, τρέμοντας πάντοτε τα λόγια του Θεού. Να μην είσαι εριστικός· ούτε να χτυπάς άνθρωπο πολύ, παρά μόνο παιδί που μαθαίνει γράμματα, για τη διαπαιδαγώγηση και τη νουθεσία του Κυρίου· και αυτό με προσοχή: μόνο για παραδειγματισμό, με μέτρο, λίγο και ελαφρά. Πρόσεχε μήπως εξαιτίας σου προκληθεί φόνος και χάσεις την ψυχή σου σε μία ώρα, και όσα αγαθά νομίζεις ότι κατέχεις από τη νεότητά σου γίνουν απρόσδεκτα από τον Θεό, όπως τα δώρα του Κάιν· διότι πολλές είναι οι αφορμές του θανάτου. Να μη χλευάζεις κανέναν άνθρωπο· ούτε να αποστρέφεσαι τον φτωχό, κρίνοντας το ρούχο του από την πενιχρή του εμφάνιση. Να μη χρησιμοποιείς μαλακά ενδύματα, ούτε ένδυμα που να δίνει την εντύπωση του δικαίου. Να μην εμφανίζεσαι με ρυπαρά ρούχα, ούτε να φοράς σάκκο μπροστά στους ανθρώπους, φαινόμενος έτσι ανθρωπάρεσκος. Εάν όμως έχεις σάκκο, για να πενθείς για τις αμαρτίες σου, πρόσεχε να μη φανείς στους ανθρώπους· αλλά ας βρίσκεται κάτω από το ρούχο σου, κατάσαρκα, για τον δαμασμό των άτακτων παθών. Να μην επιθυμείς να λαμβάνεις δόξα και έπαινο από τους ανθρώπους. Να μην αφήνεις καθόλου μακριά μαλλιά, διότι ο Απόστολος απαγόρευσε αυτό το σχήμα. Να μην ξυρίζεις το γένι σου, ούτε να κουρεύεις τα μαλλιά σου κυκλικά. Εάν μπορείς να νηστεύεις και ολόκληρη την εβδομάδα, να μην το δείχνεις σε κανέναν· και ο μισθός σου θα είναι μεγάλος.

Ερώτηση ΣϟΒ΄. Αν πρέπει μέσα σε μία αδελφότητα να υπάρχει δάσκαλος για τα παιδιά των κοσμικών. Απόκριση. Εφόσον ο Απόστολος λέει: «Οι πατέρες, μην παροργίζετε τα παιδιά σας, αλλά να τα ανατρέφετε με την παιδεία και τη νουθεσία του Κυρίου»· εάν αυτοί που τα φέρνουν, τα φέρνουν με τέτοιον σκοπό, και αυτοί που τα δέχονται έχουν τη βεβαιότητα ότι μπορούν να αναθρέψουν τα προσαγόμενα παιδιά με την παιδεία και τη νουθεσία του Κυρίου, τότε ας τηρείται εκείνο που έχει προσταχθεί από τον Κύριο, ο οποίος είπε: «Αφήστε τα παιδιά να έρχονται προς εμένα, και μην τα εμποδίζετε· διότι σε τέτοιους ανήκει η βασιλεία των ουρανών». Χωρίς όμως τέτοιον σκοπό και τέτοια ελπίδα, θεωρώ ότι αυτό ούτε στον Θεό είναι αρεστό, ούτε για εμάς είναι πρέπον ή συμφέρον.

Διότι ορθά όρισαν κάποιοι ότι η υγεία είναι η ευστάθεια των κατά φύσιν ενεργειών. Το οποίο εάν το πει κανείς και για την ψυχική ευεξία, δεν θα σφάλει από το πρέπον. Επομένως, η ψυχή, χωρίς να έχει διδαχθεί, επιθυμεί αυτό που της είναι οικείο και σύμφωνο με τη φύση της. Γι' αυτό σε όλους είναι αξιέπαινη η σωφροσύνη, και αποδεκτή η δικαιοσύνη, και θαυμαστή η ανδρεία, και περιζήτητη η φρόνηση. Αρετές που είναι στην ψυχή περισσότερο οικείες, απ' ό,τι είναι η υγεία στο σώμα. Τα τέκνα, να αγαπάτε τους γονείς σας. Οι γονείς, να μην παροργίζετε τα τέκνα. Μήπως και η φύση δεν τα υπαγορεύει αυτά; Κανένα καινούργιο πράγμα δεν συμβουλεύει ο Παύλος, αλλά μάλλον συσφίγγει τους δεσμούς της φύσης. Εάν η λέαινα αγαπά τα γεννήματά της, και ο λύκος μάχεται για τα μικρά του, τι θα μπορούσε να πει ο άνθρωπος, ο οποίος και παρακούει την εντολή και παραχαράσσει τη φύση, όταν είτε το παιδί ατιμάζει τα γηρατειά του πατέρα του, είτε ο πατέρας, εξαιτίας δεύτερων γάμων, λησμονεί τα πρώτα του παιδιά; Είναι εκπληκτική στα άλογα ζώα η αμοιβαία στοργή μεταξύ τέκνων και γονέων, διότι ο Θεός που τα δημιούργησε, αντιστάθμισε την έλλειψη του λογικού με την αφθονία των αισθήσεων. Από πού, άλλωστε, ανάμεσα σε αμέτρητα πρόβατα, το αρνί που πετάγεται έξω από το μαντρί γνωρίζει το ίδιο το χρώμα και τη φωνή της μητέρας του και σπεύδει προς αυτήν, αναζητώντας τις οικείες πηγές του γάλακτος; Και αν ακόμη βρει φτωχούς τους μητρικούς μαστούς, αρκείται σε αυτούς, προσπερνώντας πολλά μαστάρια που είναι βαριά από το γάλα. Και η μητέρα πώς αναγνωρίζει το δικό της ανάμεσα σε αμέτρητα αρνιά;

Προς τον κομενταρήσιο Επειδή σε τούτη εδώ τη σύναξη συνελήφθησαν κάποιοι από εκείνους που πράττουν τα πονηρά και κλέβουν, παρά την εντολή του Κυρίου, τα ευτελή ενδύματα φτωχών ανθρώπων, τους οποίους μάλλον έπρεπε να ντύνουν παρά να γδύνουν, τους συνέλαβαν μεν οι επιφορτισμένοι με την εκκλησιαστική ευταξία. Επειδή όμως θεώρησα ότι η παραλαβή τέτοιων υποθέσεων αφορά εσένα προσωπικά, ως δημόσιο λειτουργό, σου έστειλα αυτή την επιστολή για να σου καταστήσω γνωστό ότι τα παραπτώματα που διαπράττονται μέσα στις εκκλησίες αρμόζει να τυγχάνουν της πρέπουσας διόρθωσης από εμάς, και να μην ενοχλούνται οι δικαστές για αυτά. Γι' αυτόν τον λόγο, και τα κλοπιμαία τους, τα οποία δηλώνει το έγγραφο που βρίσκεται στα χέρια σου και η καταγραφή που έγινε ενώπιον όλων των παρόντων, διέταξα να παραληφθούν και άλλα μεν να φυλαχθούν για εκείνους που πρόκειται να έρθουν, ενώ άλλα να διανεμηθούν στους παρόντες· τους δε ανθρώπους αυτούς να τους μεταστρέψουμε με την παιδεία και τη νουθεσία του Κυρίου, και πιστεύω ότι, στο όνομα του Θεού, θα τους κάνουμε καλύτερους στο εξής. Διότι, όσα δεν κατορθώνουν οι τιμωρίες των δικαστηρίων, αυτά γνωρίζουμε ότι πολλές φορές τα επιτυγχάνουν οι φοβερές κρίσεις του Κυρίου. Εάν όμως νομίζεις ότι πρέπει να αναφέρεις γι' αυτά και στον κόμητα, έχουμε τόσο μεγάλη εμπιστοσύνη στο δίκαιο και στην ευθύτητα του ανδρός, ώστε σου επιτρέπουμε να πράξεις ό,τι επιθυμείς.

Και βεβαίως δεν θα παραλείψει ο βασιλιάς να ανταποδώσει την τιμή σε εκείνους που τίμησαν τους στρατιώτες του. Το ότι δε και οι γονείς θησαυρίζουν για τα τέκνα τους, το δίδαξε ο Παύλος. Ποιος είναι ο θησαυρός; Το να τα αναθρέψουν εν παιδεία και νουθεσία Κυρίου. Διότι αυτός είναι όντως ο αγαθός θησαυρός και το αναφαίρετο κτήμα εκείνου που τον κατέχει, τον οποίο ούτε κλέπτης πλησιάζει, ούτε σκόρος καταστρέφει, ούτε είναι ο πρόσκαιρος πλούτος του κόσμου, ο οποίος αποτελεί για τους ανθρώπους μάταιη φλυαρία, περισπασμό και πόλεμο.

Ότι οι γονείς πρέπει να ανατρέφουν τα τέκνα τους με παιδεία και νουθεσία Κυρίου, με πραότητα και μακροθυμία, και να μη δίνουν καμία αφορμή, όσο εξαρτάται από τους ίδιους, για οργή και λύπη.

Κεφάλαιο Β΄. ΠΡΟΣ ΕΦΕΣΙΟΥΣ. Και οι πατέρες, μην παροργίζετε τα τέκνα σας, αλλά να τα ανατρέφετε με την παιδεία και τη νουθεσία του Κυρίου. ΠΡΟΣ ΚΟΛΟΣΣΑΕΙΣ. Οι πατέρες, μην ερεθίζετε τα τέκνα σας, για να μην αποθαρρύνονται.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΙΕʹ. Από ποια ηλικία πρέπει να επιτρέπεται να αφιερώνουν τον εαυτό τους στον Θεό, και πότε πρέπει να θεωρείται οριστική η ομολογία της παρθενίας; ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Εφόσον ο Κύριος λέει: «Αφήστε τα παιδιά να έλθουν προς εμένα», και ο Απόστολος επαινεί εκείνον που από βρέφος έχει μάθει τα ιερά γράμματα, και πάλι παραγγέλλει να ανατρέφονται τα τέκνα με την παιδεία και τη νουθεσία του Κυρίου, κρίνουμε ότι κάθε ηλικία, ακόμη και η πρώτη παιδική, είναι κατάλληλη για την υποδοχή εκείνων που προσέρχονται. Εκείνα μεν που στερούνται γονέων τα αναλαμβάνουμε από μόνοι μας, ώστε, κατά τον ζήλο του Ιώβ, να γίνουμε πατέρες ορφανών. Εκείνα δε που βρίσκονται υπό τη σκέπη των γονέων τους και οδηγούνται από αυτούς τους ίδιους, τα δεχόμαστε παρουσία πολλών μαρτύρων, ώστε να μη δώσουμε αφορμή σε όσους ζητούν αφορμή, αλλά να κλείσει κάθε άδικο στόμα όσων εκστομίζουν βλασφημίες εναντίον μας.

Ο πάνσοφος Παύλος, λοιπόν, με συντομία και σαφήνεια, παραγγέλλει στα παιδιά ότι πρέπει να υποτάσσονται στους πατέρες τους. Είπε επίσης ότι «Και οι πατέρες, μην παροργίζετε τα παιδιά σας, αλλά να τα ανατρέφετε με τη νουθεσία του Κυρίου»· δηλαδή, αφού γίνετε εισηγητές των πιο άριστων διδαγμάτων σε αυτά, να τα κατευθύνετε προς μια θεοφιλή και απόλυτα σύμφωνη με τον νόμο του Θεού ζωή. Με έμμεσο τρόπο δε, όπως συνηθίζει πάντα ο νόμος, επιτάσσει με μεγάλη ορθότητα στους πατέρες να προνοούν ιδιαίτερα για τη σεμνότητα των παιδιών τους· διότι λέει: «Δεν θα βεβηλώσεις την κόρη σου ωθώντας την στην πορνεία, για να μην εκπορνευτεί η γη και γεμίσει από ανομία». Επειδή την αγνεία των σωμάτων, πριν από όλα τα άλλα, σαν μια απαρχή της ευσεβούς ζωής, απαιτεί από εμάς ο Δημιουργός· διότι η σωματική καθαρότητα, όταν αποφεύγει τη μομφή της αισχρότητας και της ατιμίας, αποτελεί τρόπον τινά το προοίμιο της πνευματικής λαμπρότητας. Είναι λοιπόν πρέπον σε εμάς τους πατέρες να διδάσκουμε τα απολύτως άριστα. Εάν όμως οι παιδαγωγοί αδιαφορήσουν και ραθυμήσουν, ή μάλλον εάν παράλογα συλληφθούν να γίνονται καθοδηγητές και δάσκαλοί τους στα πιο αισχρά έργα, θα υποστούν την έσχατη τιμωρία, επειδή οι ίδιοι καταστρέφουν τους δικούς τους καρπούς και τους ρίχνουν στους λάκκους της απώλειας, για τους οποίους βέβαια θα ήταν προτιμότερο ακόμη και να θυσιαστούν· διότι και αυτό το έχει νομοθετήσει η φύση στους πατέρες.

Με ποιον τρόπο, λοιπόν, ερωτώνται; Εξετάζονται οι ποιμένες, δηλαδή οι επίσκοποι, τόσο για τον δικό τους τρόπο ζωής όσο και για το ποίμνιό τους, και ζητείται από τον καθένα να δώσει λόγο για τα λογικά πρόβατα που παρέλαβε από τον αρχιποίμενα Χριστό. Εάν, εξαιτίας αμέλειας του επισκόπου, χαθεί κάποιο πρόβατο, το αίμα του ζητείται από τα χέρια του. Παρομοίως και οι πρεσβύτεροι θα δώσουν λόγο για την εκκλησία τους· επίσης δε και οι διάκονοι, καθώς και κάθε πιστός θα δώσει λόγο για τον οίκο του, για τη γυναίκα του, τα παιδιά του, τους υπηρέτες και τις υπηρέτριες, εάν τους ανέθρεψε με την παιδεία και τη νουθεσία του Κυρίου, όπως παραγγέλλει ο Απόστολος. Τότε εξετάζονται βασιλείς και άρχοντες, πλούσιοι και φτωχοί, μικροί και μεγάλοι, για τα έργα που έπραξαν. Διότι είναι γραμμένο ότι όλοι θα παρασταθούμε στο βήμα του Χριστού, για να λάβει ο καθένας την ανταπόδοση για όσα έπραξε μέσω του σώματός του, είτε αγαθό είτε πονηρό. Και αλλού είναι γραμμένο, ότι δεν υπάρχει κανείς που να μπορεί να ξεφύγει από τα χέρια μου.

Με ποιον τρόπο όμως ερωτώνται; Ερωτώνται οι ποιμένες, δηλαδή οι επίσκοποι, και για τον δικό τους τρόπο ζωής και για το ποίμνιό τους, και ζητείται από τον καθένα να αποδώσει λογαριασμό για τα λογικά πρόβατα που παρέλαβε από τον Αρχιποίμενα Χριστό. Εάν δε, εξαιτίας της αμέλειας του επισκόπου, χαθεί κάποιο πρόβατο, το αίμα του ζητείται από τα δικά του χέρια. Παρομοίως και οι πρεσβύτεροι θα δώσουν λόγο για την εκκλησία τους. Μαζί δε και οι διάκονοι, αλλά και κάθε πιστός θα δώσει λόγο για τον οίκο του, για τη γυναίκα του, τα τέκνα του, και τους υπηρέτες και τις υπηρέτριες, εάν τους ανέθρεψε με την παιδεία και τη νουθεσία του Κυρίου, όπως παραγγέλλει ο Απόστολος. Τότε ερωτώνται βασιλείς και άρχοντες, πλούσιοι και φτωχοί, μικροί και μεγάλοι, για τα έργα που έπραξαν. Διότι είναι γραμμένο ότι όλοι θα παραστούμε στο βήμα του Χριστού, για να λάβει ο καθένας την ανταπόδοση για όσα έπραξε διά του σώματος, είτε αγαθό είτε πονηρό. Και αλλού είναι γραμμένο ότι δεν υπάρχει κανείς που να μπορεί να διασώσει από τα χέρια μου.

Μην κατηγορείς, λοιπόν, το θείο· διότι ο Κύριος και Θεός μας είναι δίκαιος και δεν υπάρχει αδικία σε αυτόν. Το ότι η ορθή νουθεσία συνίσταται από τη διαπαιδαγώγηση, το φανερώνει ο λόγος που ακολουθεί. Έχει ειπωθεί στο βιβλίο του δικαίου Ιώβ: μακάριος είναι ο άνθρωπος τον οποίο έλεγξε ο Κύριος· και τη νουθεσία του Παντοκράτορα μην την απορρίπτεις· διότι αυτός προκαλεί τον πόνο, και πάλι αποκαθιστά· όπως και ο Απόστολος παραγγέλλει στους πατέρες, λέγοντας να ανατρέφουν τα τέκνα τους με παιδεία και νουθεσία Κυρίου. Δικαίως, λοιπόν, λέει γι' αυτόν η θεία Γραφή, ότι, ενώ οι γιοι του κακολογούσαν τον Θεό, αυτός δεν τους νουθετούσε, διότι δεν είχε ζήλο για το θείο, όπως αυτόν που απέκτησαν οι Άγιοι· αλλά προτίμησε μάλλον την περιποίηση των τέκνων του αντί για τη δόξα των ανώτερων πραγμάτων. Διότι, το τι είδους συμπάθεια περιβλήθηκε εκείνος που μας αναγέννησε δια του Ευαγγελίου, το γνωρίζουν όλοι οι συνετοί· διότι είχε μέσα του σπλάχνα οικτιρμών, αγαθότητα και μακροθυμία· όταν, όμως, άκουσε ότι κάποιος είχε αμαρτήσει υπερβολικά, δεν το ανέχτηκε ούτε το αποσιώπησε, αλλά αμέσως επέτρεψε να παραδοθεί ένας τέτοιος άνθρωπος στον Σατανά για την καταστροφή της σάρκας, ώστε να σωθεί το πνεύμα του κατά την ημέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού. Ο δε μακάριος Πέτρος ο απόστολος, έκρινε ανάξιους και για την ίδια τη ζωή αυτούς που προσήλθαν να πειράξουν το Άγιο Πνεύμα, μη ανεχόμενος την καταφρόνηση προς το θείο.

Οι άνδρες να αγαπάτε τις συζύγους σας, οι γυναίκες τους συζύγους σας. Τα παιδιά να σέβεστε τους γονείς σας, οι γονείς να ανατρέφετε τα παιδιά σας με την παιδεία και τη νουθεσία του Κυρίου. Τις παρθένες να τις τιμάτε ως ιέρειες του Χριστού, τις σεμνές χήρες ως θυσιαστήριο του Θεού. Οι κύριοι να προστάζετε τους δούλους με επιείκεια, οι δούλοι να υπηρετείτε τους κυρίους με σεβασμό. Κανείς ανάμεσά σας ας μην είναι αργόσχολος, διότι μητέρα της ανέχειας είναι η οκνηρία. Αυτά δεν τα προστάζω σαν να είμαι κάποιος σπουδαίος, αν και είμαι δεσμώτης, αλλά σας τα υπενθυμίζω ως αδελφός. Είθε ο Κύριος να είναι μαζί σας.

Οι άνδρες να αγαπάτε τις γυναίκες σας ως ομόδουλες στον Θεό, ως δικό σας σώμα, ως κοινωνούς του βίου και συνεργούς στην τεκνογονία. Οι παρθένες να έχετε μόνο τον Χριστό προ οφθαλμών, και τον Πατέρα του μέσα στις ψυχές σας, φωτιζόμενες από το Πνεύμα. Είθε να έχω το όφελος της αγιότητάς σας, όπως του Ηλία, του Ιησού του Ναυή, του Μελχισεδέκ, του Ελισσαίου, του Ιερεμία, του Ιωάννη του Βαπτιστή, του αγαπημένου μαθητή, του Τιμοθέου, του Τίτου, του Ευοδίου, του Κλήμεντος, οι οποίοι αναχώρησαν από αυτόν τον βίο εν αγνεία. Δεν μνημόνευσα αυτούς τώρα για να κατακρίνω τους υπόλοιπους μακαρίους επειδή συνήψαν γάμο (διότι εύχομαι, αφού βρεθώ άξιος του Θεού, να ακολουθήσω τα ίχνη τους στη Βασιλεία, όπως του Αβραάμ και του Ισαάκ και του Ιακώβ, όπως του Ιωσήφ και του Ησαΐα και των άλλων προφητών, όπως του Πέτρου και του Παύλου και των άλλων αποστόλων που συνήψαν γάμο), αλλά από προθυμία για το θέμα της αγνείας τούς έφερα στον νου μου. Οι πατέρες να ανατρέφετε τα παιδιά σας με παιδεία και νουθεσία Κυρίου, και να τους διδάσκετε τα ιερά γράμματα και τέχνες, ώστε να μην χαίρονται με την αργία. Διότι, όπως λέει η Γραφή, «καλά ανατρέφει ο δίκαιος πατέρας, και για τον συνετό γιο θα ευφρανθεί η καρδιά του». Οι κύριοι να συμπεριφέρεστε με ευμένεια στους υπηρέτες, όπως δίδαξε ο άγιος Ιώβ· διότι μία είναι η φύση και ένα το γένος της ανθρωπότητας, αφού εν Χριστώ δεν υπάρχει ούτε δούλος ούτε ελεύθερος.

Διότι, όπως ακριβώς όσα φυτά απλώνουν τις ρίζες τους βαθιά γίνονται ακλόνητα στις προσβολές των ανέμων, έτσι και τα νοήματα, όσο παραμένουν στο βάθος της διάνοιας, δεν ξεριζώνονται εύκολα από την επιβουλή των περιστάσεων. Πες μου, λοιπόν, αγαπητέ, εάν έβλεπες το παιδί σου να λιώνει από την πείνα, άραγε θα ανεχόσουν να αδιαφορήσεις, και δεν θα υπέμενες τα πάντα, ώστε να του καταπαύσεις την πείνα; Έπειτα, ενώ δεν θα αδιαφορούσες αν καταστρεφόταν από την πείνα του υλικού άρτου, ανέχεσαι να το παραβλέπεις όταν χάνεται από την πείνα της θείας διδασκαλίας; Και πώς θα ήσουν άξιος να ονομάζεσαι πατέρας; Διότι αυτή η πείνα είναι χειρότερη από εκείνη, καθόσον καταλήγει σε βαρύτερο θάνατο, γι' αυτό και εδώ πρέπει να επιδεικνύεται μεγαλύτερη σπουδή. Διότι, λέει η Γραφή, «να ανατρέφετε τα τέκνα σας με την παιδεία και τη νουθεσία του Κυρίου». Αυτή είναι η άριστη μέριμνα των πατέρων, αυτή είναι η γνήσια κηδεμονία των γονέων. Διότι έτσι αναγνωρίζω εγώ τη συγγένεια της φύσεως, εάν δηλαδή επιδεικνύουν μεγαλύτερη σπουδή στα πνευματικά. Αλλά αυτά τα προοίμια του λόγου είναι πλέον αρκετά· είναι ανάγκη λοιπόν στο εξής να εξοφλήσω και το χρέος· διότι γι' αυτόν τον λόγο παρέτεινα ενώπιόν σας αυτόν τον μακρύ και εκτενή λόγο, ώστε να υποδεχθείτε με κάθε προσοχή εκείνο που σας καταβάλλεται. Ποιο είναι, λοιπόν, το χρέος, το οποίο οφείλαμε όταν αναχωρήσαμε την προηγούμενη φορά; Ή μήπως έχετε κιόλας ξεχάσει και αυτό;

Αφού, λοιπόν, απηύθυνε τις πρέπουσες συμβουλές στα παιδιά, μεταβαίνει στους πατέρες και λέει: Και οι πατέρες, μην παροργίζετε τα τέκνα σας, αλλά να τα ανατρέφετε με την παιδεία και τη νουθεσία του Κυρίου. Δεν είπε: «Να τα αγαπάτε», διότι αυτό το προκαλεί η ίδια η φύση ακόμη και χωρίς τη θέλησή τους, και θα ήταν περιττό να θεσπίσει κανείς νόμο για τέτοια ζητήματα. Αλλά τι λέει; Μην παροργίζετε τα τέκνα σας, όπως πράττουν οι πολλοί, οι οποίοι τα αποκληρώνουν και τα αποκηρύσσουν, και τα καταπιέζουν φορτικά, συμπεριφερόμενοι όχι ως σε ελεύθερους ανθρώπους, αλλά ως σε δούλους.

Γι' αυτό λέει: Μην παροργίζετε τα παιδιά σας. Έπειτα, το σπουδαιότερο από όλα, δείχνει με ποιον τρόπο θα μπορούσαν να υπακούσουν, ανάγοντας ολόκληρη την αιτία στην κεφαλή και στην αρχή. Και όπως ακριβώς έδειξε ότι ο άνδρας γίνεται η αιτία για την υπακοή της γυναίκας (γι' αυτό άλλωστε και απευθύνεται κυρίως σε αυτόν, προτρέποντάς τον να την προσελκύσει με την ακαταμάχητη δύναμη της αγάπης), έτσι ακριβώς και εδώ πάλι σε αυτόν ανάγει την αιτία, λέγοντας: «Αλλά να τα ανατρέφετε με παιδεία και νουθεσία Κυρίου».

Βλέπεις ότι, όταν υπάρχουν τα πνευματικά, ακολουθούν και τα σαρκικά; Θέλεις να είναι ο υιός σου πειθήνιος; Από την αρχή να τον ανατρέφεις με την παιδεία και τη νουθεσία του Κυρίου. Μη νομίσεις ότι είναι περιττό να ακούει αυτός τις θείες Γραφές· διότι εκεί αυτό πρώτα από όλα θα ακούσει: «Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου». Ώστε αυτό γίνεται προς όφελός σου. Μην πεις: «Αυτό ταιριάζει στους μοναχούς· μήπως πρόκειται να τον κάνω μοναχό;». Δεν είναι ανάγκη να γίνει μοναχός. Γιατί κυριεύεσαι από έναν φόβο που είναι γεμάτος από μεγάλο κέρδος; Κάνε τον Χριστιανό. Διότι κυρίως στους ανθρώπους του κόσμου είναι αναγκαίο να γνωρίζουν τα διδάγματα που προέρχονται από εκεί, και προπαντός στα παιδιά. Επειδή είναι πολλή η απερισκεψία σε εκείνη την ηλικία· και σε αυτή την απερισκεψία προστίθενται και όσα προέρχονται από την κοσμική παιδεία, όταν μαθαίνουν εκεί για τους ήρωες που θαυμάζονται από αυτούς, ότι είναι δούλοι των παθών και δειλοί απέναντι στον θάνατο· όπως για παράδειγμα ο Αχιλλέας, όταν μετανοεί, όταν πεθαίνει για μία παλλακίδα, όταν κάποιος άλλος μεθά, και πολλά άλλα παρόμοια. Έχει ανάγκη, επομένως, από αυτά εδώ τα φάρμακα.

βʹ. Διότι πώς δεν είναι παράλογο να τα στέλνουμε να μάθουν τέχνες και στο σχολείο, και να κάνουμε τα πάντα για αυτόν τον σκοπό, αλλά να μην ανατρέφουμε τα παιδιά με την παιδεία και τη νουθεσία του Κυρίου; Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο πρώτοι εμείς γευόμαστε τους καρπούς, ανατρέφοντας παιδιά θρασέα, ακόλαστα, ανυπάκουα και βάναυσα. Ας μην το κάνουμε λοιπόν αυτό, αλλά ας υπακούσουμε σε αυτόν τον μακάριο που συμβουλεύει: ας τα ανατρέφουμε με την παιδεία και τη νουθεσία του Κυρίου· ας τους δώσουμε το παράδειγμα, παρακινώντας τα από την πρώτη τους ηλικία να ενδιατρίβουν στην ανάγνωση των Γραφών.

Να του προσφέρεις τα μεγάλα, όχι τα μικρά. Άκου τον Παύλο που λέει: «Να τα ανατρέφετε με την παιδεία και τη νουθεσία του Κυρίου». Μην επιδιώκεις να τον κάνεις ρήτορα, αλλά εκπαίδευσέ τον να φιλοσοφεί. Διότι αν δεν υπάρχει το πρώτο, δεν θα προκύψει καμία βλάβη· αν όμως λείπει το δεύτερο, κανένα όφελος δεν θα φέρει η απέραντη ρητορική. Υπάρχει ανάγκη από καλούς τρόπους, όχι από λόγια· από ήθος, όχι από δεινότητα· από έργα, όχι από λέξεις. Αυτά εξασφαλίζουν τη Βασιλεία, αυτά χαρίζουν και τα αληθινά αγαθά. Μην ακονίζεις τη γλώσσα του, αλλά καθάριζε την ψυχή του. Δεν τα λέω αυτά για να εμποδίσω την εκπαίδευση, αλλά για να αποτρέψω το να δίνετε προσοχή μόνο σε εκείνα. Μη νομίσεις ότι μόνο ο μοναχός έχει ανάγκη από αυτά τα διδάγματα των Γραφών· διότι πρωτίστως τα έχουν ανάγκη τα παιδιά που πρόκειται να εισέλθουν στον βίο αυτόν. Διότι, όπως ακριβώς τον εξοπλισμό του πλοίου, τον κυβερνήτη και το πλήρωμα των ναυτών δεν τα χρειάζεται αυτός που στέκεται διαρκώς στο λιμάνι, αλλά εκείνος που ταξιδεύει συνεχώς στη θάλασσα, έτσι συμβαίνει με τον κοσμικό και τον μοναχό. Ο μεν πρώτος βρίσκεται σαν σε ακύμαντο λιμάνι, ζώντας βίο αμέριμνο και απαλλαγμένο από κάθε καταιγίδα· ο δεύτερος όμως βρίσκεται διαρκώς στο πέλαγος και ταξιδεύει καταμεσής της θάλασσας, παλεύοντας με πολλές τρικυμίες. Και έστω κι αν ο ίδιος δεν έχει ανάγκη, πρέπει ωστόσο να είναι προετοιμασμένος, ώστε να φράζει τα στόματα των άλλων.

Διότι, ανάμεσα σε πολλούς υγιείς, εκείνος που υγιαίνει θα περάσει απαρατήρητος· όταν όμως ανάμεσα σε πολλούς ασθενείς υπάρχει ένας που είναι υγιής, γρήγορα η φήμη του θα φτάσει μέχρι και στις βασιλικές ακοές, και θα τον καταστήσει επικεφαλής πολλών εθνών. Γνωρίζοντας, λοιπόν, αυτά, να ανατρέφετε τα παιδιά σας με την παιδεία και τη νουθεσία του Κυρίου. Αλλά μήπως είναι κάποιος φτωχός;

Γι' αυτόν τον λόγο ο μακάριος αυτός έλεγε: Να τα ανατρέφετε με την παιδεία και τη νουθεσία του Κυρίου. Μην τα περιβάλλετε, λοιπόν, με εξωτερικά περιτειχίσματα· διότι αυτό είναι ο πλούτος, αυτό είναι η δόξα. Διότι, όταν αυτά καταρρεύσουν —και πράγματι καταρρέουν— το φυτό μένει γυμνό και ευάλωτο, όχι μόνο χωρίς να έχει κερδίσει τίποτα κατά τον παρελθόντα χρόνο, αλλά έχοντας υποστεί και βλάβη.

Διότι εκείνα τα προστατευτικά τείχη, τα οποία το εμπόδιζαν να σκληραγωγηθεί απέναντι στις επιθέσεις των ανέμων, τώρα συντέλεσε στο να καταρρεύσουν ξαφνικά. Επομένως, ο πλούτος βλάπτει περισσότερο, καθώς καθιστά τους ανθρώπους απροετοίμαστους για τις αντιξοότητες του βίου. Έτσι, λοιπόν, ας διαπλάθουμε τα παιδιά μας, ώστε να μπορούν να αντέχουν στα πάντα και να μην εκπλήσσονται από τα όσα επέρχονται· ας τα ανατρέφουμε με την παιδεία και τη νουθεσία του Κυρίου, και μεγάλος μισθός θα έχει αποταμιευθεί για εμάς.

Ένας τέτοιος άνθρωπος στέρησε από τον εαυτό του την ευγένεια της καταγωγής του· διότι αυτός που υβρίζει τον πατέρα του, δεν είναι πλέον υιός. Εάν λοιπόν αυτός που υβρίζει τον πατέρα του δεν είναι υιός, αυτός που υβρίζει τον αληθινό μας Πατέρα πώς θα είναι υιός; Εξέπεσε από την ευγενή του καταγωγή, ύβρισε την ίδια του τη φύση. Έπειτα, οι πόλεμοι και οι μάχες συνέλαβαν αιχμαλώτους. Αλλά ο Αβραάμ είχε δούλους, λέει κάποιος. Όμως δεν τους μεταχειριζόταν ως δούλους. Πρόσεξε πώς εξαρτά τα πάντα από την κεφαλή: για τη γυναίκα λέει, για να την αγαπά· για τα παιδιά, για να τα ανατρέφει με την παιδεία και τη νουθεσία του Κυρίου· για τους δούλους, «γνωρίζοντας ότι και ο δικός σας Κύριος βρίσκεται στους ουρανούς». Έτσι, λέει, κι εσείς, επειδή είστε και οι ίδιοι δούλοι, να γίνεστε φιλάνθρωποι και συγχωρητικοί.

Διότι, όταν εσύ δεν διαπαιδαγωγείς, όταν εσύ δεν συνετίζεις, αφού το παιδί αναμιχθεί με ανθρώπους μιαρούς και διεφθαρμένους, και γίνει κοινωνός της πονηρίας τους, τότε οδηγούνται ενώπιον των κοινών νόμων και τιμωρούνται μπροστά στα μάτια όλων. Και μαζί με τη συμφορά, η ντροπή γίνεται μεγαλύτερη, καθώς όλοι δακτυλοδεικτούν τον πατέρα μετά τον θάνατο εκείνου, και του καθιστούν την αγορά αδιάβατη. Διότι, με ποια μάτια θα μπορέσει να αντικρίσει αυτούς που συναντά, μετά από τέτοια ασχημοσύνη και συμφορά του παιδιού του; Γι' αυτό παρακαλώ και ικετεύω να επιδεικνύετε πολλή πρόνοια για τα ίδια σας τα παιδιά, και παντού να αναζητάτε τη σωτηρία της ψυχής τους. Είσαι δάσκαλος ολόκληρου του σπιτιού, και ο Θεός παραπέμπει συνεχώς σε σένα και τη γυναίκα και τους υιούς σου. Και από τη μια πλευρά ο Παύλος λέει για τις γυναίκες: «Αν θέλουν να μάθουν κάτι, ας ρωτούν τους δικούς τους άνδρες στο σπίτι»· και από την άλλη για τα παιδιά: «Να τα ανατρέφετε με την παιδεία και τη νουθεσία του Κυρίου». Να θεωρείς ότι τα παιδιά είναι χρυσά αγάλματα που έχεις στο σπίτι σου· κάθε μέρα να τα ρυθμίζεις και να τα επιβλέπεις με ακρίβεια, και με κάθε τρόπο να καταστολίζεις και να διαπλάθεις την ψυχή τους. Να μιμηθείς τον μακάριο Ιώβ, ο οποίος, επειδή φοβόταν ακόμη και για τα σφάλματα που διέπρατταν με τη διάνοιά τους, πρόσφερε υπέρ αυτών θυσίες, και έδειχνε πολλή πρόνοια για αυτά.

Το να ενοχλείται κανείς από δαίμονα δεν είναι καθόλου φοβερό· διότι το δαιμόνιο δεν μπορεί με κανέναν τρόπο να τον ρίξει στη γέεννα, αλλά, εάν είμαστε πνευματικά άγρυπνοι, αυτός ο πειρασμός θα μας φέρει στεφάνια λαμπρά και περίδοξα, όταν υπομένουμε με ευχαριστία τέτοιου είδους επήρειες. Εκείνον όμως που συζεί με την αμαρτία είναι αδύνατον να σωθεί ποτέ, αλλά είναι απολύτως αναγκαίο και εδώ να είναι επονείδιστος, και όταν απέλθει εκεί, να κολάζεται πάλι αιώνια. Αλλά όμως, αν και τα γνωρίζουμε αυτά, για τα ελάσσονα δείχνουμε πολλή σπουδή, ενώ για τα μείζονα ούτε καν να κινητοποιηθούμε δεν θέλουμε· και όταν βλέπουμε κάποιον να δαιμονίζεται θρηνούμε, ενώ όταν βλέπουμε κάποιον να αμαρτάνει δεν αισθανόμαστε τίποτα. Ενώ θα έπρεπε τότε να συντριβόμαστε και να οδυρόμαστε, ή μάλλον όχι μόνο να οδυρόμαστε, αλλά και να τον συγκρατούμε και να τον χαλιναγωγούμε, να τον συμβουλεύουμε, να τον προτρέπουμε, να τον φοβίζουμε, να τον επιπλήττουμε, να απομακρύνουμε με κάθε θεραπευτικό τρόπο εκείνη την αρρώστια, και να μιμούμαστε αυτήν τη χήρα, για την οποία λέει ο Παύλος: «Εάν ανέθρεψε παιδιά». Διότι δεν απευθύνει αυτόν τον λόγο μόνο σε εκείνη, αλλά προς όλους, και προτρέπει τους πάντες λέγοντας: «Να ανατρέφετε τα παιδιά με τη νουθεσία του Κυρίου». Διότι αυτό είναι το πρώτο και μεγαλύτερο από τα αγαθά· το οποίο άλλωστε απαίτησε πρώτο και από τη χήρα· έπειτα μετά από αυτό λέει: «Εάν φιλοξένησε ξένους». Τι λες, πες μου; Από γυναίκα χήρα απαιτείς φιλοξενία; Δεν αρκεί το ότι ανέθρεψε παιδιά;

Αναλογίσου, λοιπόν, πώς ήταν στα φανερά εκείνος που έδειχνε τόση πρόνοια για τα αφανή και για εκείνα που βρίσκονταν μέσα στη διάνοια. Πρόσεξε δε πώς εκπλήρωνε αμέσως το αποστολικό ρητό που λέει: «οι πατέρες, να ανατρέφετε τα παιδιά σας με την παιδεία και τη νουθεσία του Κυρίου». Αυτό θα πει φροντίδα για τα παιδιά, αυτό θα πει προστασία εκ μέρους των γονέων. Σκέψου, τι είδους ανθρώπους τους διαμόρφωνε. Καταρχάς, βέβαια, φανέρωσε την αρετή τους αναφέροντας τη μεγάλη τους ομόνοια, και έπειτα από την προστασία του πατέρα τους. «Μήπως», λέει, «μέσα στη διάνοιά τους διαλογίστηκαν κάτι κακό απέναντι στον Θεό». Όχι επειδή είναι κακοί, αλλά επειδή είναι άνθρωποι. Άραγε ο ίδιος δεν σκέφτηκε ποτέ τίποτα τέτοιο; Είναι, επομένως, σπουδαίο πράγμα να τρέφει κανείς φόβο Θεού και για τα αφανή. «Μήπως», λέει, «οι γιοι μου στη διάνοιά τους διαλογίστηκαν κάτι κακό απέναντι στον Θεό». Διότι, βέβαια, δεν θα τολμούσαν να ξεστομίσουν κάτι τέτοιο, εφόσον είχαν έναν τέτοιον παιδαγωγό και δάσκαλο. Αλλά, επειδή δεν ήταν σε θέση να ερευνά τα αφανή, σκέφτηκε και μηχανεύτηκε τρόπο ώστε να μην του διαφύγουν ούτε κι εκείνα. «Τα φανερά», λέει, «θα μπορέσω να τα διορθώσω· τι πρέπει, όμως, να κάνω για τα αφανή;» Και μάλιστα στον Μωυσή λέει ο Θεός: «Τα φανερά ανήκουν σε εσάς και στους γιους σας, τα δε αφανή στον Κύριο τον Θεό». Αυτός, όμως, ούτε τα αφανή άφησε στον Θεό, αλλά πάσχιζε να τα διορθώσει και αυτά με κάποια θεραπευτική μέθοδο· διότι αυτή η πράξη αποτελούσε ταυτόχρονα και διδασκαλία για τα παιδιά, και όχι μόνο εξάλειψη των αμαρτημάτων.

Διότι και αυτόν τον γέροντα, αν και κατά τα άλλα ήταν λαμπρός, τον τιμώρησε μόνο εξαιτίας αυτής της αμέλειας· και τον πατριάρχη εξάλλου δεν τον τίμησε λιγότερο από τους άλλους εξαιτίας αυτής της πρόνοιας. Διότι, αναφέροντας τις πολλές και μεγάλες εκείνες δωρεές που υποσχέθηκε να του δώσει, και προβάλλοντας την αιτία, αυτήν ακριβώς έθεσε: «Διότι γνώριζα», λέει, «ότι ο Αβραάμ θα δώσει εντολή στους γιους του και στον οίκο του μετά από αυτόν, και θα φυλάξουν τις οδούς Κυρίου του Θεού, ώστε να πράττουν δικαιοσύνη και κρίση». Αυτά δε τα είπα τώρα, για να μάθουμε ότι ο Θεός δεν θα αντιμετωπίσει με πραότητα την αμέλεια για εκείνους που είναι τόσο πολύτιμοι σε Αυτόν. Διότι δεν είναι ίδιον του αυτού Θεού, από τη μία να εργάζεται τόσο πολύ υπέρ της σωτηρίας τους, και από την άλλη να παραβλέπει την καταφρόνησή τους. Δεν πρόκειται, λοιπόν, να το παραβλέψει, αλλά και θα αγανακτήσει και θα οργιστεί σφοδρά, όπως ακριβώς αποδείχθηκε από τα ίδια τα γεγονότα. Γι' αυτό και ο μακάριος Παύλος προτρέπει συνεχώς, λέγοντας: «Οι πατέρες, να ανατρέφετε τα παιδιά σας με την παιδεία και τη νουθεσία του Κυρίου». Διότι, εάν εμείς προσταζόμαστε να αγρυπνούμε υπέρ των ψυχών τους επειδή πρόκειται να δώσουμε λόγο, πόσο μάλλον ο πατέρας που τα γέννησε, που τα ανέθρεψε, και που τα έχει διαρκώς να συγκατοικούν μαζί του. Διότι, όπως ακριβώς για τα δικά του αμαρτήματα δεν μπορεί να καταφύγει σε δικαιολογία και συγγνώμη, έτσι δεν μπορεί ούτε και για τα αμαρτήματα που διαπράττονται από τα παιδιά του. Και αυτό πάλι ο μακάριος Παύλος το κατέστησε φανερό.

Διότι αυτό είναι δίκαιο. Ο λόγος, λοιπόν, είναι καθολικός για ολόκληρη την Εκκλησία που ενώνεται με τον Χριστό. Ας εκπληρώνεται όμως ο τύπος αυτός σε κάθε γυναίκα και σε κάθε άνδρα, με την αγάπη εκ μέρους του άνδρα και με την εν φόβω υποταγή εκ μέρους της γυναίκας. «Τίμα τον πατέρα και τη μητέρα σου, που είναι η πρώτη εντολή με υπόσχεση, για να ευημερήσεις και να μακροημερεύσεις επί της γης. Και οι πατέρες, μην παροργίζετε τα παιδιά σας, αλλά να τα ανατρέφετε με παιδεία και νουθεσία Κυρίου». Δεύτερη αρχή είναι αυτή που αφορά τα παιδιά, επειδή δεύτερη έρχεται μετά τον γάμο η τεκνοποιία, και εισάγει τον νόμο ως μάρτυρα. Διότι όλα όσα πράττουμε για τον Χριστό, μαρτυρείται από τον νόμο ότι είναι καλά και δίκαια, είτε αυτά αναφέρονται κατά λέξη είτε υποδεικνύονται τυπικώς, και είναι καλή η παιδαγωγική μαρτυρία της τέλειας διδασκαλίας. Αναδεικνύοντας δε ως τίμια την εντολή που αφορά τους γονείς, αναφέρει ότι αυτή διατυπώθηκε και ως πρώτη και με υπόσχεση, υπόσχεση η οποία περιλαμβάνεται στον Δεκάλογο. Διότι ο νόμος προβάλλει τη μακροημέρευση ως τύπο που μιμείται την αιώνια ζωή. Και σε αυτή την πρώτη εντολή συνέδεσε ο Θεός την εν λόγω υπόσχεση, έχοντας προεισαγάγει άλλες τέσσερις που αναφέρονται στον Θεό· διότι για μεν τις τιμές προς Αυτόν, είναι ολοφάνερη η ανταπόδοση από τον Τιμώμενο.

«Μην του δώσεις εξουσία στα νιάτα του, σύντριψε τα πλευρά του όσο είναι νήπιο.» «Οι πατέρες μην παροργίζετε τα παιδιά σας, αλλά να τα ανατρέφετε με την παιδεία και τη νουθεσία του Κυρίου.» Είναι πατρικός νόμος το να σπλαχνίζεται κανείς τα παιδιά του. Είναι καταγέλαστο για έναν άνθρωπο, αφού αδιαφόρησε για τα δικά του παιδιά και τους οικείους του, να επιχειρεί να διαπαιδαγωγήσει ξένους. Μην επιτρέπεις στον γιο σου να συναναστρέφεται καθημερινά με απαίδευτους και υπερόπτες νέους, να συναγελάζεται και να συντρώγει μαζί τους, ώστε να μην πληγωθεί βαθύτατα η ψυχή σου στο τέλος εξαιτίας της παντελούς καταστροφής του παιδιού και της ντροπής, και γίνεις στόχος στα χλευάσματα των εχθρών. Διότι οι αισχρές και οι πονηρές πράξεις των παιδιών συνηθίζεται να αποδίδονται στους γονείς.

Ο πατέρας ονομαζόταν Μιχαήλ, ενώ η μητέρα ονομαζόταν Άννα. Ήταν και οι δύο ευσεβείς και φιλόθεοι, φιλάρετοι και φιλόξενοι, χρηστοί και επιεικείς, λαμπροί στους τρόπους, λαμπρότεροι στην αρετή, και είχαν αυτάρκεια στον βίο τους, ώστε ούτε από φτώχεια να πιέζονται ούτε να περιβάλλονται από πολύ πλούτο. Γι' αυτόν τον λόγο αποδέχθηκαν να ακολουθεί το παιδί τα πρόβατα. Και δεν θα τους είχε επιτρέψει κάτι τέτοιο η κενοδοξία του βίου, εάν τύχαινε να είναι υπερβολικά πλούσιοι. Ήταν, επομένως, πλούσιοι στην αρετή και στο φρόνημα, και είχαν αυτάρκεια στον βίο τους, όπως έχει ειπωθεί, διότι φοβούνταν πως οι πλούσιοι δύσκολα εισέρχονται στη βασιλεία του Θεού. Αφού λοιπόν γέννησαν τα δύο προαναφερθέντα παιδιά, τα ανέτρεφαν με στοργή «εν παιδεία και νουθεσία» Κυρίου και κατέβαλλαν κάθε προσπάθεια ώστε να ανατραφούν αντάξια της δικής τους αρετής και ευγένειας. Και τον μεν Αρκάδιο τον έστειλαν στη βασιλεύουσα των πόλεων (είτε για εκπαίδευση στα γράμματα είτε για κάποιον άλλο λόγο, δεν γνωρίζω να πω), ενώ τον Θεοσέβιο, επειδή ήταν νεότερος, τον κράτησαν στο σπίτι, για τον οποίο μίλησε εκτενέστερα ο λόγος προηγουμένως.

Ερμηνεία. Εάν τα άλογα ζώα, και αυτά ακόμη τα θηρία και τα λιοντάρια, φροντίζουν τα μικρά και τα τέκνα τους, πόσο μάλλον οι λογικοί άνθρωποι πρέπει να τα περιποιούνται; Γι' αυτό και ο θείος Παύλος άλλοτε μεν λέγει, «εάν κάποιος δεν προνοεί για τους δικούς του, και μάλιστα για τους οικείους του, έχει αρνηθεί την πίστη και είναι χειρότερος από άπιστο»· άλλοτε δε, «οι πατέρες να ανατρέφετε τα τέκνα σας με παιδεία και νουθεσία Κυρίου». Και πάλι για τη χήρα λέγει, «εάν ανέθρεψε παιδιά», και για τις πρεσβυτέρισσες και γερόντισσες ότι πρέπει να διαπαιδαγωγούν τις νέες ώστε να είναι φίλανδρες και φιλότεκνες. Αλλά ο αιρετικός Ευστάθιος και οι οπαδοί του, μη υπακούοντας σε αυτές τις αποστολικές παραγγελίες, δίδασκαν τους γονείς να εγκαταλείπουν τα παιδιά τους και να προσέρχονται στην άσκηση. Επομένως, ο παρών Κανόνας αναθεματίζει εκείνους τους γονείς που εγκαταλείπουν τα τέκνα τους και δεν τα τρέφουν, ούτε τα διδάσκουν τη θεοσέβεια και την αρετή· ο δε 42ος Κανόνας της εν Καρθαγένη Συνόδου ορίζει ότι κανένας κληρικός δεν πρέπει να καθιστά τα τέκνα του αυτεξούσια προτού βεβαιωθεί ότι και ο χαρακτήρας τους είναι χρηστός, και η ηλικία τους μπορεί να διακρίνει το τι πρέπει να πράξουν. Βλέπε και την υποσημείωση του 6ου κανόνα της Α΄ και Β΄ Συνόδου.

Και έτσι, από τη μια οι γονείς επιδεικνύοντας το χρέος τους στα δικά τους παιδιά, και από την άλλη τα παιδιά αποδίδοντας την υπακοή και την υποταγή στους γονείς, ανατρέφονται και εκπαιδεύονται «εν παιδεία και νουθεσία Κυρίου». Εάν όμως οι γονείς αμελήσουν και απέχουν από τη φροντίδα, τη νουθεσία και τη διαπαιδαγώγηση των παιδιών, το αίμα τους οπωσδήποτε θα ζητηθεί από τα χέρια τους. Εάν πάλι τα τέκνα, με αναίδεια και ανυπακοή, περιφρονήσουν και επαναστατήσουν εναντίον των ίδιων τους των πατέρων, και δεν ανεχθούν να υποταχθούν και να πράξουν τα όσα λέγονται και γίνονται από αυτούς, δεν θα θανατωθούν με πρόσκαιρο θάνατο σύμφωνα με τον παλαιό νόμο, αλλά θα παραδοθούν στο αιώνιο πυρ και στο σκοτάδι. Και αυτά τα διαλαλεί ρητά «κάθε θεόπνευστη γραφή», ακόμη κι αν εμείς κωφεύουμε ηθελημένα και, ενώ τα ακούμε αυτά, συμπεριφερόμαστε σαν να μην τα ακούμε.

Διότι κανείς από τους ανθρώπους της σημερινής εποχής δεν ανατρέφει «εν παιδεία και νουθεσία Κυρίου» ούτε εκπαιδεύει τα παιδιά του, αλλά με κοσμική συνήθεια και ελληνικά ήθη· και δεν νοιάζεται ούτε μεριμνά λέγοντας όπως ο Ιώβ: «Μήπως σκέφτονται πονηρά οι γιοι μου στις καρδιές τους», ούτε τρέμει και φοβάται μήπως, κάνοντας κάτι άτοπο, εκπέσουν από τη δουλεία, τη δεσποτεία και την υιοθεσία Εκείνου που σφαγιάστηκε για εμάς, και γίνουν πάλι δούλοι του εχθρού και τυράννου Σατανά, και καταστούν υπόδικοι στον θάνατο και στο αιώνιο πυρ. Αντίθετα, ένας φόβος τους κατέχει για αυτά, μία φροντίδα, μία μέριμνα: το να γίνουν σε όλους περίβλεπτα και ξακουστά, όχι μέσω της αρετής και της σωφροσύνης, ούτε με το να περιγελούν όλα τα ορατά και να περιφρονούν τα λαμπρά τούτου του βίου, αλλά πώς να δείχνονται σε όλους ένδοξα, μέσω χρυσοχαλίνωτων αλόγων, λαμπρής ενδυμασίας και των δούλων που προπορεύονται και ακολουθούν. Έτσι, μέσα από αυτά οδηγούνται στη φιλοδοξία, τον πλούτο, τη φιλαργυρία και την έπαρση, και κατ' αυτόν τον τρόπο, ακόμη και χωρίς την επήρεια των δαιμόνων, ωθούνται από τους γονείς τους σε κάθε είδος κακίας· συχνά, μάλιστα, παρασύρονται από τους γεννήτορές τους στις ίδιες τις μυσαρές πράξεις, ακόμη και με τη βία, έχοντας εγκαταστήσει μέσα τους τον πατέρα της οργής και γεννήτορα της κακίας, διαμέσου της παραβίασης των υποσχέσεων που δόθηκαν στο άγιο βάπτισμα.

Διότι αυτοί είναι οι αίτιοι, μετά τον Θεό, που ήλθαν στο φως· και, η ευλογία του πατέρα στηρίζει τα σπίτια των παιδιών, ενώ η κατάρα της μητέρας ξεριζώνει τα θεμέλια· και οι πατέρες, πάλι λέει, μην εξοργίζετε τα παιδιά σας, αλλά να τα ανατρέφετε με την παιδεία και τη νουθεσία του Κυρίου. Ώστε, έργο των γονέων είναι να ειρηνεύουν τα παιδιά, να τα διδάσκουν και να τα πλάθουν με τον χαρακτήρα της ευσέβειας. Τι άλλο λοιπόν; Οι δούλοι να υποτάσσονται στους κυρίους τους με φόβο και τρόμο, χωρίς δόλο και με προθυμία ψυχής, αλλά και οι κύριοι, εγκαταλείποντας τις απειλές, να τους βλέπουν όλους με ίση φροντίδα, γνωρίζοντας ότι ένας είναι ο Κύριος όλων, ο Θεός, και ότι εδώ μεν υπάρχει η δουλεία όπως και ο γάμος, αλλά στον μέλλοντα αιώνα αυτά τα δύο καταργούνται, και όλοι θα είναι ένα, όπως ακριβώς οι άγγελοι.