Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 10:21

Αυτό ήταν το ποίμνιο, όταν ακόμη ήταν μικρό και ατελές, ως προς τα φαινόμενα, και δεν ήταν καν ποίμνιο, αλλά ένα μικρό ίχνος ή υπόλειμμα ποίμνης, ασύντακτο, χωρίς επίσκοπο και ακαθόριστο, που ούτε ελεύθερη βοσκή είχε ούτε σε μάνδρα περιβαλλόταν, αλλά περιπλανιόταν στα όρη, στα σπήλαια και στις οπές της γης, αλλού το ένα και αλλού το άλλο διασκορπισμένο και παραπεταμένο, βρίσκοντας σκέπη ή τροφή όπου τύχαινε το καθένα, και διασώζοντας κρυφά και με πόθο τη δική του σωτηρία· σαν εκείνο το ποίμνιο που το εκδίωξαν τα λιοντάρια, ή το διέλυσε η θύελλα, ή το σκόρπισε η σκοτεινιά· το οποίο θρηνούν οι προφήτες, παρομοιάζοντάς το με τα πάθη του Ισραήλ, όταν αυτός παραδόθηκε στα έθνη· και το θρηνήσαμε και εμείς, καθόσον η κατάστασή μας ήταν άξια θρήνων. Διότι, πράγματι, και εμείς εκδιωχθήκαμε και απορριφθήκαμε, και διασκορπιστήκαμε σε κάθε όρος και βουνό, εξαιτίας της έλλειψης ποιμένα· και κάποιος βαρύς χειμώνας κατέλαβε την Εκκλησία, και μας επιτέθηκαν άγρια θηρία, τα οποία ούτε και τώρα, παρά την αιθρία που μας περιβάλλει, δεν μας λυπούνται· αντίθετα, έχουν την αναίδεια να παραμένουν και να αποδεικνύονται ισχυρότερα από τις περιστάσεις· και μια σκυθρωπή σκοτεινιά τα κατέλαβε όλα και τα συγκάλυψε, πολύ πιο βαριά από την ένατη πληγή των Αιγυπτίων, εννοώ το ψηλαφητό σκοτάδι, εξαιτίας του οποίου παραλίγο να μην μπορούσαμε ούτε ο ένας τον άλλον να δούμε.

ΙΑʹ. Γνωρίζω ότι είσαι σκληρός, και ο τράχηλός σου είναι σιδερένιο νεύρο. Αυτά ίσως θα πει προς εμένα, που δεν συνετίζομαι ούτε με τις πληγές: εκείνος που αθετεί, αθετεί· εκείνος που παρανομεί, παρανομεί. Τίποτα δεν επιτυγχάνει η άνωθεν νουθεσία· τίποτα οι μάστιγες. Εξαντλήθηκε το φυσερό, εξαντλήθηκε ο μόλυβδος, πράγματα για τα οποία προηγουμένως σας έλεγξα μέσω του Ιερεμία: Εις μάτην ο αργυροκόπος κατεργάζεται το ασήμι· οι πονηρίες σας δεν έλιωσαν. Μήπως μπορείτε να με υπομείνετε, λέγει ο Κύριος, όταν είμαι οργισμένος; Ή μήπως δεν έχει τη δύναμη το χέρι μου να επιφέρει και άλλες πληγές; Υπάρχουν ακόμη σε εμένα φουσκάλες που αναβράζουν από την αιθάλη του καμινιού, την οποία σκορπίζοντας προς τον ουρανό ο Μωυσής, ή όποιος άλλος υπηρέτης της θείας ενέργειας είναι σαν κι αυτόν, παιδεύει με ασθένεια την Αίγυπτο. Υπάρχει ακόμη και η ακρίδα, και το ψηλαφητό σκοτάδι, και η τελευταία στη σειρά πληγή, πρώτη όμως στον πόνο και στη δύναμη, η φθορά και η απώλεια των πρωτοτόκων. Για να την αποφύγουμε και για να αποτρέψουμε τον εξολοθρευτή, είναι προτιμότερο να χρίσουμε τους παραστάτες των θυρών του νου μας, τη θεωρία και την πράξη, με τη μεγάλη και σωτήρια σφραγίδα, με το αίμα της Καινής Διαθήκης, συσταυρούμενοι και συναποθνήσκοντες με τον Χριστό, ώστε και να συναναστηθούμε, και να συνδοξασθούμε, και να συμβασιλεύσουμε, και τώρα και κατά την τελευταία του φανέρωση· και όχι να τσακιστούμε, ούτε να συντριβούμε, ούτε να θρηνήσουμε, καθώς ο Πονηρός θα μας χτυπά μέσα στη νύχτα και σε τούτο τον σκοτεινό βίο, εξολοθρεύοντας τα πρωτότοκα και αφιερωμένα στον Θεό γεννήματα και κινήματα της ζωής μας.

Εάν, όμως, μετά την τριήμερη κακοπάθεια στο σκοτάδι ακολουθεί και για τους Αιγυπτίους η μετοχή του φωτός, ίσως κάποιος, ορμώμενος από αυτά, θα μπορούσε να κατευθύνει τη σκέψη του προς την αποκατάσταση των καταδικασμένων στη γέεννα, η οποία προσδοκάται μετέπειτα στη βασιλεία των ουρανών. Διότι εκείνο το ψηλαφητό σκότος, όπως αναφέρει η διήγηση, παρουσιάζει μεγάλη συγγένεια προς το εξώτερον σκότος, τόσο ως προς τη λέξη όσο και ως προς το νόημα. Το καθένα από αυτά, όμως, διαλύεται, όταν ο Μωυσής, όπως έχει ήδη κατανοηθεί προηγουμένως, εκτείνει τα χέρια του υπέρ εκείνων που βρίσκονται στο σκοτάδι.

Και δεν έφεραν αντίρρηση οι θαυμάσιοι υπηρέτες στα θεία προστάγματα, αλλά έπραξαν τα όσα τους διατάχθηκαν, και επέφεραν σε αυτούς την πιο μακρά, την τριήμερη νύχτα, ή μάλλον ένα σκοτάδι πιο ζοφερό και από τη νύχτα. Διότι η νύχτα, ακόμη και όταν είναι ασέληνη, αναμειγνύεται με τη λάμψη των άστρων· εκείνο όμως το σκοτάδι η θεία Γραφή το ονομάζει ψηλαφητό. Διότι ο Θεός, ο κηδεμόνας του λαού, δεν τιμωρούσε τους Αιγυπτίους με μεγάλες καταστροφές· επειδή δεν αδυνατούσε το παντοδύναμο χέρι Του να εξαπολύσει πάνω τους μαζική οργή, λιοντάρια, αρκούδες, λιμό, λοιμό ή θάνατο· αλλά τους τιμωρούσε με όσα προείπε, καλώντας τους παράλληλα με ηπιότητα σε μετάνοια. Η μεγαλύτερη δε καταπίεση του λαού δεν γινόταν απλώς με τον πηλό και την πλινθοποιία, αλλά με την παραπλάνησή τους προς τη λατρεία των ειδώλων. Γι' αυτό, τιμωρούσε σταδιακά εκείνους που τους οδηγούσαν στην πλάνη, οδηγώντας και αυτούς στην επίγνωση του Δεσπότη των πάντων, μέσω των στοιχείων με τα οποία η κτίση υπηρετούσε τις μάστιγες. Ο μεν αέρας μετατρεπόταν σε σκοτάδι, το δε νερό σε αίμα, η γη σε βατράχια, ενώ η φωτιά παραδόξως συνυπήρχε με βροχή και χαλάζι. Το δε σκοτάδι, λέει, το οποίο εξαπολύθηκε από τον Θεό, δεν αθέτησε τους λόγους Του, αλλά υπάκουσε πρόθυμα, απλωμένο μόνο πάνω από την Αίγυπτο. Λέει λοιπόν η Γραφή: «Για τους υιούς του Ισραήλ υπήρχε φως». Διότι, εάν υπήρχε σε όλον τον κόσμο, πώς λέει ότι αυτό παρέμεινε για τρεις ημέρες και νύχτες; Επειδή τι ήταν αυτό που διαχώριζε τις ημέρες και τις νύχτες, εφόσον υπήρχε μόνο μία παρατεταμένη νύχτα;

Όταν δε παρουσιάστηκαν στον Φαραώ και απαιτούσαν να απολύσει τον λαό, ο βασιλιάς όχι μόνο δεν υποχώρησε, αλλά ταλαιπώρησε ακόμη περισσότερο τους Ισραηλίτες, διατάζοντας να μην τους δίνεται άχυρο, αλλά να το προμηθεύονται μόνοι τους. Όταν μάλιστα μαστιγώθηκαν οι γραμματείς επειδή δεν ολοκληρωνόταν το έργο, παραπονέθηκαν στον Φαραώ, αλλά δεν ωφελήθηκαν σε τίποτα. Καταφέρονταν λοιπόν εναντίον του Μωυσή· και εκείνος αποστέλλεται πάλι στους Ισραηλίτες, αναγγέλλοντάς τους τη χαρμόσυνη είδηση της εξόδου τους. Αυτοί όμως δεν εισάκουσαν τον Μωυσή εξαιτίας της ολιγοψυχίας τους. Στο σημείο αυτό παρατίθεται η γενεαλογία του Μωυσή, και του λέει ο Θεός: «Σε κατέστησα θεό για τον Φαραώ»· και τον αποστέλλει στον Φαραώ, προστάζοντάς τον να επιδείξει ως σημείο, εάν το ζητούσε ο βασιλιάς, το ραβδί που μετατράπηκε σε φίδι. Όταν όμως το ραβδί έγινε φίδι και εκείνος δεν υποχώρησε, το νερό του ποταμού μετατρέπεται σε αίμα και η γη γεμίζει βατράχους· έπειτα ήλθαν οι σκνίπες, έπειτα η κυνόμυγα, έπειτα ο θάνατος των κτηνών, έπειτα οι φλύκταινες, έπειτα το χαλάζι και η φωτιά, έπειτα η ακρίδα και τέλος το ψηλαφητό σκοτάδι.

Ότι ο Θεός ευεργέτησε τον Ισραήλ με ορτύκια αντί για βατράχους. Ότι, επίσης, κατά το δάγκωμα των φιδιών, η σωτηρία του λαού σου επήλθε μέσω ενός χάλκινου φιδιού που υψώθηκε σε σχήμα σταυρού· ενώ τους εχθρούς τους τούς εξόντωσε μέσω φιδιών και ποντικιών. Ότι με τροφή αγγέλων έθρεψε τον λαό, η οποία είχε τη δύναμη να προσφέρει κάθε απόλαυση και να προσαρμόζεται σε κάθε γευστική προτίμηση. Ότι στους Αιγυπτίους έστειλε χαλάζι αναμεμειγμένο με φωτιά για να καταστρέψει τα γεννήματα της γης. Ότι στους Αιγυπτίους έστειλε ψηλαφητό σκοτάδι και τα δεινά που υπήρχαν μέσα σε αυτό· ενώ στους οσίους του χάρισε φως στην Αίγυπτο και στύλο πυρός στην έρημο· και αντί για τον θάνατο των νηπίων του Ισραήλ, επήλθε ο θάνατος των πρωτοτόκων των Αιγυπτίων και ο καταποντισμός τους· ενώ αντί για τον θάνατο των πρωτοτόκων, επήλθε η σωτηρία του Ισραήλ μέσω του αίματος του προβάτου. Και στην περίπτωση του θανάτου των δικαίων στην έρημο, ο Ααρών προσέφερε εξιλέωση, προσευχόμενος στον Κύριο και προσφέροντας θυμίαμα· στην περίπτωση όμως του θανάτου των Αιγυπτίων στην Ερυθρά Θάλασσα, εκδηλώθηκε ανελέητη οργή, ενώ για τον λαό υπήρξε παράδοξη και θαυμαστή οδοιπορία. Ότι εξαιτίας της μισοξενίας έπαθαν αυτά οι Αιγύπτιοι, όπως ακριβώς και οι Σοδομίτες. Ότι τα στοιχεία της φύσεως υπόκεινται στη θεία κρίση του Χριστού, ρυθμιζόμενα προς ό,τι Εκείνος βούλεται, όπως οι χορδές της κιθάρας σε εκείνον που την κρούει.

ΚΣΤ΄. Αλλά θα πει κάποιος: Εάν την Παρασκευή υπέμεινε τον εκούσιο θάνατο και αναστήθηκε την πρώτη ημέρα της εβδομάδος, πώς θα επαληθευθεί το ότι παρέμεινε τρεις νύχτες στην καρδιά της γης; Διότι έτσι μας λέει ο θείος Μωυσής, ότι ο Θεός το μεν φως το ονόμασε ημέρα, το δε σκοτάδι το ονόμασε νύχτα. Όταν λοιπόν ο Κύριος αναρτήθηκε στον άχραντο σταυρό, έπεσε σκοτάδι σε όλη την οικουμένη, όχι επειδή παρενεβλήθη κάποιο σύννεφο και κάλυψε την ηλιακή ακτίνα, ούτε επειδή το σώμα της σελήνης παρενεβλήθη σαν τείχος, ως κάποιο διάφραγμα, μη επιτρέποντας στη λάμψη να φτάσει σε εμάς —διότι έτσι ισχυρίζονται οι ειδήμονες περί αυτών των φαινομένων ότι συμβαίνουν οι ηλιακές εκλείψεις— αλλά επειδή ολόκληρη η γη καταλήφθηκε από σκοτάδι, πολύ πιο βαθύ από το ψηλαφητό σκοτάδι της πληγής των Αιγυπτίων. Διότι εξέλιπε η φωτιστική δύναμη που πηγάζει από το ηλιακό σώμα.

Και αφού προσκάλεσε κάποιον Βασίλειο, χαρτουλάριο της λεγόμενης Εξαρτήσεως, του εκμυστηρεύεται τα της υποθέσεως. Αυτός, βρισκόμενος σε αμηχανία, ως υπάκουος δούλος υπόσχεται να πράξει αυτό που του προστάχθηκε· και αφού βρήκε κάποιον άνδρα από τους ντόπιους της Σηλυμβρίας, ο οποίος περιπλανιόταν εδώ κι εκεί, σε καπηλιά και σε συναθροίσεις, ασχολούμενος με μαντείες και οιωνοσκοπίες, και ο οποίος επρόκειτο να μυηθεί στην πρόγνωση των βασιλέων, ονομαζόμενο Σαββάτιο, του υποδεικνύει να εκπληρώσει όλες τις επιθυμίες του βασιλιά. Έτσι λοιπόν, ο Σαββάτιος, αφού πέρασε μια τεράστια αλυσίδα στον λαιμό του και έσφιξε τον εαυτό του με σιδερένια δεσμά, κλείνεται μέσα στα κοιλώματα των καμινιών του μεγάλου λουτρού του Δαγισθέως. Και πράγματι, ο Βασίλειος, εκπληρώνοντας ταχέως τις βασιλικές επιθυμίες, τον οδήγησε στον μάντη του Πύθωνα. Ήταν βαθιά νύχτα και σκοτάδι ψηλαφητό· και ιδού, ο βασιλιάς, αν και φρουρούμενος από στρατόπεδα δορυφόρων, προσέρχεται απομονωμένος, γυμνός και άοπλος μαζί με τον Βασίλειο σε τόπους υπόγειους, καταχθόνιους και ζοφερούς, όπως ακριβώς κάποτε ο Ιουλιανός ο Παραβάτης, προσφέροντας σπονδές στον διάβολο υπό την καθοδήγηση του Εβραίου αστρολόγου. Ω, πώς χάθηκε η σοφία των σοφών! Ω, πώς ακυρώθηκε η σύνεση των συνετών! Ω, πώς μωράνθηκαν εκείνοι που ήθελαν να είναι σοφοί! Τι έκανε λοιπόν ο μέγας, ο ένδοξος και φοβερός βασιλιάς;

νστ'. Σε εκείνους που εισάγονται στον ενάρετο βίο, ο φόβος των κολάσεων συντελεί στην τήρηση των εντολών και στην αποφυγή των κακών, ενώ σε εκείνους που έχουν προκόψει στην αρετή φθάνοντας στη θεωρία της δόξας του Θεού, ακολουθεί αναλόγως ένας άλλος φόβος, ο οποίος τους είναι πάρα πολύ φοβερός και προέρχεται από την αγάπη, δηλαδή ο αγνός φόβος. Αυτός τους βοηθά να παραμένουν και να στέκονται ακλόνητοι στην αγάπη του Θεού, καθώς φοβούνται τη φοβερή ολίσθηση και απομάκρυνση από αυτήν. Διότι στους πρώτους, εάν πέσουν από τον προκείμενο σκοπό, μετανοούν και πάλι σηκώνονται, και ο πρώτος φόβος τους συνοδεύει με αγαθές ελπίδες. Στους δεύτερους όμως, εάν αμαρτήσουν πέφτοντας από το ύψος της θεωρίας του Θεού εξαιτίας του φθόνου του αντιπάλου, δεν ακολουθεί αμέσως ο δεύτερος φόβος, αλλά τους κυριεύει κάποια καταχνιά και ψηλαφητό σκοτάδι, γεμάτο από αθυμία, οδύνες και πικρία, μαζί με τον πρώτο φόβο των κολάσεων. Και εάν ο Κύριος Σαβαώθ δεν συντόμευε τις ημέρες εκείνες αυτής της ανυπόφορης οδύνης, δεν θα σωζόταν κανένας από όσους εκπίπτουν από εκεί.

Τότε λοιπόν, όχι μόνο στους ίδιους τους αγίους Αγγέλους, ούτε μόνο στους δίκαιους ανθρώπους, αλλά και στους αμαρτωλούς και στους ίδιους τους δαίμονες, ο Θεός θα είναι τα πάντα εν πάσι· στους μεν δικαίους συμμετεχόμενος με ποικίλους τρόπους, ή μάλλον με κάθε τρόπο, θα λέγαμε, ενώ σε εκείνους της αντίθετης μερίδας μόνο ως προς το είναι, το οποίο και είναι το μόνο που τους έχει απομείνει από όσα τους έχουν δοθεί και χαριστεί από τον Αγαθό. Αυτό λοιπόν το ον που διατηρούν, αυτό είναι και ο Θεός μέσα τους. Αν όμως θέλεις, δέξου από εμένα και το εξής: Ο Θεός είναι αφενός φως υπέρφωτο και φως αληθινό και σε κάθε φύση απρόσιτο· και σκοτάδι, όπως λέει η Γραφή, δεν υπάρχει σε Αυτόν· φως δε, κατά κάποια αμυδρή εικόνα Του, είναι και το φως του ήλιου, αλλά αυτό, παρότι φωτίζει τον κόσμο πάνω στη γη, στην Αίγυπτο παλαιά για τους μεν Εβραίους ήταν ημέρα και φως αίθριο εξαιτίας της ευσέβειάς τους, φαινόμενο ως αυτό ακριβώς που ήταν, ενώ για τους ασεβέστατους Αιγυπτίους παρουσιαζόταν ως ψηλαφητό σκοτάδι. Αλλά και ο Θεός είναι ύδωρ ζων, ύδωρ αναβλύζον εις ζωήν αιώνιον· ύδωρ, κατά παρόμοια εικόνα Του, ήταν και εκείνο στην Αίγυπτο, αλλά αυτό για τους μεν Εβραίους ήταν αληθινά ύδωρ, ενώ για τους Αιγυπτίους έπαιρνε την απόχρωση, ίσως δε και τη φύση, του αίματος.

Το μεν ύδωρ του κατακλυσμού κατά τα παλαιά χρόνια, αφού κατέκλυσε ολόκληρο το πρόσωπο της γης, κατέστρεψε κάθε σάρκα, με διασωθέντα πανοικεί μόνο τον δίκαιο Νώε μαζί με τα σπέρματα ενός νέου κόσμου· αργότερα δε, το πέλαγος της Ερυθράς Θάλασσας διεβίβασε τους Εβραίους απέναντι χωρίς να βραχούν, ενώ καταπόντισε τους Αιγυπτίους, για τους οποίους μάλιστα ο αέρας μεταβλήθηκε σε ψηλαφητό σκότος επί τρεις ημέρες, μολονότι στους Εβραίους, όπως ήδη υπενθυμίσαμε, έλαμπε καθαρό φως· όπως εξάλλου και πάλι αργότερα μια τρίωρη νύχτα διέκοψε την ημέρα, καθότι η κτίση δεν ανεχόταν να βλέπει την ύβρη που υφίστατο ο πάσχων Κτίστης.

Ότι το ψηλαφητό σκοτάδι στους Αιγυπτίους έχει ονομαστεί ψηλαφητό σκοτάδι για δύο αιτίες: είτε διότι καμία ουράνια ακτίνα δεν εισέδυε στον αέρα εξαιτίας της μεγάλης πυκνότητάς του, η οποία ήταν τρόπον τινά ψηλαφητή και ικανή να παρέχει αίσθηση αντίστασης σε όσους την άγγιζαν, είτε διότι έπρεπε να ψηλαφούν τα στερεότερα από τα σώματα σαν τυφλοί και έτσι να κάνουν τις μετακινήσεις τους, ή και να αναγνωρίζουν κατ' αυτόν τον τρόπο τα ψηλαφώμενα.

Έτσι και εμείς, τρέφοντας βαθιά αγάπη προς τον καλό πατέρα, συνομιλούμε μαζί του με υιική διάθεση, προσπαθώντας να αναζωπυρώσουμε τους ιερούς σπινθήρες της θεοφιλίας σου, ώστε να αναλάμψει ακόμη περισσότερο ο πυρσός της διδασκαλίας της. Επειδή, όπως γνωρίζεις, επικρατεί σκληρή νύχτα και βαθύ σκοτάδι, πολύ πιο ολέθριο από την ένατη πληγή της Αιγύπτου, το οποίο συμπαρασύρει, συγχέει και βυθίζει στον ζόφο όχι τα σώματα, αλλά, το πιο αξιοθρήνητο από όλα, τις ίδιες τις ψυχές. Ο άρχοντας βρυχάται· υπάρχουν απειλές, μαστιγώσεις, φυλακίσεις, κακώσεις, δοκιμασίες, δελεασμοί, κολακείες, εξορίες και κάθε είδους φόβος και απάτη. Και ποιοι άλλοι διαλάμπουν και έχουν ενδυναμωθεί, παρά οι δικοί μας Ναζηραίοι, τα νεύρα της Εκκλησίας, τα εκλεκτά αναθήματα της οσιότητας, για τους οποίους ο κόσμος δεν είναι άξιος; Μαζί με πολλούς που συγκαταλέγονται σε αυτούς είναι και ο ευλαβέστατος ηγούμενος της Μονής των Κεραμέων· διότι έτσι πρέπει να ονομάζεται αυτός που με νέο αγώνα ανόρθωσε την ήττα του. Και ας είναι ευλογημένος ο Κύριος, ο οποίος αναδεικνύει πολλούς μάρτυρες στον τωρινό διωγμό για τον στηριγμό της αμώμητης πίστεως.

Γι' αυτούς τους λόγους, λοιπόν, μου φαίνεται ότι πρέπει να σιωπώ, κατανοώντας τις περιστάσεις των καιρών, όπως αναφέρει η παλαιά προφητεία. Βλέποντας όμως, από την άλλη πλευρά, την αγαθή προαίρεση της αγάπης σου, που δεν είναι δίκαιο να ζημιώνεται από την κακοήθεια των άλλων, αφήνω μεν τους Αιγυπτίους να αδρανούν μέσα στο ψηλαφητό σκοτάδι και να βρίσκουν το νερό μεταβεβλημένο σε αίμα, αλλά με ευχαρίστηση βλέπω ολόκληρο τον ισραηλιτικό λαό να απολαμβάνει και το φως για τα έργα του και το νερό για τη ζωή του, και γενικά χαίρομαι να βλέπω τα θεία θαύματα να είναι για άλλους μεν μέσα τιμωρίας, για άλλους δε μέσα σωτηρίας.