Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 12:3

Διότι είναι Ζωή εκ Ζωής, και Θεός των πάντων, ως Θεός εκ Θεού. Αναφέρει λοιπόν τα εξής το ιερό Κείμενο: «Και είπε ο Κύριος προς τον Μωυσή και τον Ααρών στη γη της Αιγύπτου, λέγοντας: Αυτός ο μήνας θα είναι για εσάς η αρχή των μηνών, πρώτος θα είναι για εσάς ανάμεσα στους μήνες του έτους. Μίλησε σε ολόκληρη τη συναγωγή των υιών του Ισραήλ, λέγοντας;»

Τη δεκάτη ημέρα αυτού του μήνα, ας πάρει ο καθένας ένα πρόβατο σύμφωνα με τους πατρικούς οίκους, ένα πρόβατο για κάθε σπίτι. Αν όμως αυτοί που βρίσκονται στο σπίτι είναι λίγοι, ώστε να μην επαρκούν για ένα πρόβατο, τότε θα πάρει μαζί του τον πιο κοντινό του γείτονα.» Έπειτα, αφού όρισε ότι πρέπει να το πάρουν, διατάζει επιπλέον πώς πρέπει να είναι το θύμα, πότε και με ποιον τρόπο θα πρέπει να θυσιαστεί. «Διότι», λέει, «πρέπει να είναι για εσάς τέλειο, άμωμο, ενός έτους, και θα το πάρετε από τα αρνιά και από τα κατσίκια, και θα το έχετε φυλαγμένο έως τη δέκατη τέταρτη ημέρα αυτού του μήνα. Και θα το σφάξει όλο το πλήθος της συναγωγής των υιών του Ισραήλ προς το βράδυ. Και θα πάρουν από το αίμα και θα το βάλουν στους δύο παραστάτες και στο ανώφλι των σπιτιών στα οποία θα το φάνε. Και θα φάνε το κρέας αυτή τη νύχτα ψημένο στη φωτιά, και θα το φάνε με άζυμα ψωμιά και πικρά χόρτα. Δεν θα φάτε από αυτό ωμό, ούτε βρασμένο σε νερό, αλλά ψημένο στη φωτιά, το κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια. Δεν θα αφήσετε περίσσευμα από αυτό μέχρι το πρωί, και δεν θα του συντρίψετε κανένα οστό. Ό,τι δε περισσέψει από αυτό μέχρι το πρωί, θα το κατακάψετε στη φωτιά.» Σε αυτά δε προσθέτει ο νομοθέτης τα εξής, διδάσκοντας ποια πρέπει να είναι η εμφάνιση των συνδαιτυμόνων, και με ποιον τρόπο εξοπλισμένοι είναι σωστό να συμμετάσχουν στο ιερότατο εκείνο κοινό γεύμα. «

Και πάλι: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέγω, εάν δεν φάγετε τη σάρκα του Υιού του ανθρώπου και δεν πιείτε το αίμα του, δεν έχετε ζωή μέσα σας»· ως τύπος αυτής θα μπορούσε ορθά να νοηθεί η γη της επαγγελίας, προς την οποία επείγονταν να μετοικήσουν από την Αίγυπτο. Λαμβάνεται δε το πρόβατο από τη δέκατη ημέρα του μήνα, και διατηρείται μέχρι τη δέκατη τέταρτη, για να σφαγιαστεί προς το βράδυ.

Και επιπλέον αυτών, έχει αναιρεθεί μαζί και ο άρχοντας της νύχτας, δηλαδή ο διάβολος. Παρατήρησε δε πώς δεν λέει απλώς ότι θα αναιρεθεί η σελήνη, αλλά μάλλον ότι θα αναιρεθεί σε ανταπόδοση· διότι, καθώς έχει ήδη προαναιρέσει τον άνθρωπο, είναι βεβαίως εντελώς φανερό ότι αναιρείται ως ανταπόδοση ο διάβολος. «Ας πάρει λοιπόν», λέει, «ο καθένας από ένα πρόβατο για κάθε οικογένεια.» Διότι ο Χριστός κατοικεί τέλειος στον καθένα μέσω της μετοχής του Αγίου Πνεύματος, και δεν μερίζεται, όπως ακριβώς λέει ο Παύλος. Αν όμως, λέει, είναι τόσο λίγοι ώστε να μην αρκούν για ένα πρόβατο, τότε θα πάρει μαζί του τον γείτονά του που βρίσκεται κοντά του. Διότι όσοι δεν έχουν από μόνοι τους την ικανότητα να κατανοήσουν τέλεια και μόνοι τους το μυστήριο του Χριστού, ή δεν επαρκούν για την κατανόησή του εξαιτίας της αδυναμίας της δικής τους διάνοιας, θα μετάσχουν και πάλι, δεχόμενοι τους ομόπιστους ως συνεργάτες και βοηθούς. Διότι μέσω της αμοιβαίας νουθεσίας μερικές φορές καταφέρνουμε να ανέλθουμε σε θεωρίες ανώτερες των δικών μας δυνάμεων. Όπως ακριβώς βεβαίως και εκείνος ο σοφός ευνούχος ρωτούσε τον Φίλιππο, ακούγοντας την προφητεία για τον Χριστό: «Σε παρακαλώ, για ποιον τα λέει αυτά ο προφήτης; Για τον εαυτό του ή για κάποιον άλλον;» Βλέπεις πώς, παίρνοντας μαζί τον γείτονα (διότι όλοι μας είμαστε κοντά ο ένας στον άλλον, όσοι ανήκουμε στον ένα και κοινό λόγο της πίστεως), αναδεικνυόταν ήδη μέτοχος του νοητού προβάτου μέσω της έρευνας.

Γι' αυτό ακριβώς και ο νόμος του Μωυσή όριζε να λαμβάνεται ο αμνός από τη δεκάτη του πρώτου μήνα, και να σφάζεται προς το βράδυ της δεκάτης τετάρτης του ίδιου μήνα, ώστε συγχρόνως να σημαίνεται ότι και ο πέμπτος καιρός για εμάς, σαν κατά την πέμπτη ημέρα, και για εκείνους που βρίσκονται στο τέλος του αιώνα, η σφαγή του Σωτήρα έγινε, μέσω της φράσης «προς το βράδυ». ΠΑΛΛ. Επομένως, όπως φαίνεται, όλος ο σκοπός της θεόπνευστης Γραφής αποβλέπει στο μυστήριο του Χριστού; ΚΥΡ. Απολύτως· διότι το τέλος του νόμου και των προφητών είναι ο Χριστός· «Επειδή δεν υπάρχει άλλο όνομα κάτω από τον ουρανό που να έχει δοθεί στους ανθρώπους, με το οποίο πρέπει να σωθούμε». Διότι έτσι είπε ο μαθητής του Σωτήρα, και η απόδειξη είναι κοντά, αν προχωρήσουμε στα επόμενα. «Αφού αναχώρησαν, λέει, οι γιοι του Ισραήλ από τη Σοκχώθ, στρατοπέδευσαν στην Οθώμ κοντά στην έρημο· και ο Θεός προπορευόταν αυτών, την ημέρα με στύλο νεφέλης, για να τους δείχνει την οδό, και τη νύχτα με στύλο φωτιάς· δεν έλειψε ο στύλος της φωτιάς τη νύχτα μπροστά από όλο τον λαό». Βλέπεις πώς, όταν οι Ισραηλίτες αναχώρησαν από τη γη των Αιγυπτίων, ο Θεός τους καθοδηγούσε με στύλο νεφέλης και φωτιάς; Και μέσω και των δύο προτυπωνόταν ο Χριστός. ΠΑΛΛ. Με ποιον τρόπο; ΚΥΡ. Πρώτον, επειδή είναι στύλος και εδραίωμα της αλήθειας, εντελώς ακαταμάχητος και άθραυστος, και υψώνεται πάνω από τη γη.

Ότι δε η δύση του ηλίου μπορεί να υποδηλώνει τον καιρό της παρουσίας του Σωτήρος μας, θα το καταλάβεις σαφώς, όταν ο Θεός λέει σχετικά με τον αμνό προς τον ιεροφάντη Μωυσή: «Μίλησε στους υιούς του Ισραήλ και ας πάρει ο καθένας τους ένα πρόβατο κατά οίκους, και θα το έχουν, λέει, φυλαγμένο από τη δέκατη ημέρα του μήνα έως τη δέκατη τέταρτη, και θα το σφάξει όλο το πλήθος των υιών του Ισραήλ προς το βράδυ.» Διότι λέγεται δέκατη ώρα εκείνη κατά την οποία φανερώθηκε σε εμάς ο Εμμανουήλ, ακριβώς λοιπόν προς το βράδυ, δηλαδή στο τέλος του παρόντος καιρού. Το θνησιμαίο όμως και το θηριάλωτο μεταδίδουν νοητώς σε όσους τα αγγίζουν τον μολυσμό, όχι λιγότερο από τη λέπρα· διότι το μεν θνησιμαίο σημαίνει το τελείως νεκρό και απονεκρωμένο, όπως στα έργα της σαρκός, το δε θηριάλωτο σημαίνει φανερά την ψυχή που έχει πέσει στην εξουσία του διαβόλου. Το ότι δε είναι σωτήριο πράγμα να απομακρύνεται κανείς από άνθρωπο που έχει επιλέξει να φρονεί νεκρά πράγματα και έχει απονεκρωμένο τον νου, και τρέφει επάνω του τον Σατανά (διότι αυτός καταβροχθίζει τις ψυχές που θα αιχμαλωτίσει), πώς δεν θα ήταν σαφές σε εκείνους που είναι αληθινά συνετοί και έχουν φροντίσει άριστα να απομακρύνονται από οτιδήποτε συνηθίζει να μολύνει; ΠΑΛΛ. Έτσι είναι. ΚΥΡ.

Μίλησε σε ολόκληρη τη συναγωγή των υιών του Ισραήλ, λέγοντας: Τη δέκατη ημέρα αυτού του μήνα ας πάρει ο καθένας ένα πρόβατο κατά τις πατριαρχικές οικογένειες, ο καθένας ένα πρόβατο για κάθε σπίτι. Εάν όμως είναι λίγοι στο σπίτι, ώστε να μην επαρκούν για ένα πρόβατο, θα πάρει μαζί του τον πιο κοντινό του γείτονα, σύμφωνα με τον αριθμό των ψυχών· ο καθένας θα υπολογιστεί για το πρόβατο ανάλογα με το πόσο του αρκεί να φάει. Το πρόβατο θα είναι για εσάς τέλειο, αρσενικό, ενός έτους. Από τα αρνιά και από τα κατσίκια θα το πάρετε, και θα το έχετε φυλαγμένο έως τη δέκατη τέταρτη ημέρα αυτού του μήνα, και θα το σφάξει όλο το πλήθος της συναγωγής των υιών του Ισραήλ προς το βράδυ. Και θα πάρουν από το αίμα και θα το βάλουν στους δύο παραστάτες των θυρών και στο ανώφλι, στα σπίτια μέσα στα οποία θα το φάνε. Και θα φάνε το κρέας αυτή τη νύχτα ψημένο στη φωτιά, και θα το φάνε με άζυμα και πικρά χόρτα. Δεν θα φάτε από αυτό ωμό ούτε βρασμένο σε νερό, παρά μόνο ψημένο στη φωτιά· το κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια. Δεν θα αφήσετε τίποτα από αυτό έως το πρωί· και δεν θα του συντρίψετε κανένα κόκαλο.

Διότι ο Χριστός είναι άμωμος και υπεράνω κάθε πάθους, δηλαδή αληθινά τέλειος· διότι ο Εμμανουήλ είναι παντέλειος, κατέχοντας αφ' εαυτού και εκ φύσεως εκείνα μέσω των οποίων είναι Θεός, ενώ ως προς το ότι ζητείται άρρεν, τούτο σημαίνει ότι είναι καθοδηγητής των πάντων. Εξάλλου, το άρρεν είναι πάντοτε το πλέον ηγεμονικό, και παντού το θήλυ ακολουθεί σε δεύτερη τάξη. Και λαμβάνεται μεν το πρόβατο από τη δεκάτη του μηνός, θυσιάζεται δε προς το εσπέρας της δεκάτης τετάρτης ημέρας. Διότι το μυστήριο του Χριστού δεν είναι νεοφανές, ούτε τότε έγινε για πρώτη φορά γνωστό, όταν θέλησαν οι Ιουδαίοι να Τον υβρίσουν. Αντιθέτως, η γνώση υπήρχε από πολύ πριν από το πάθος, καθώς οι άγιοι το προανήγγειλαν, ο νόμος το διακήρυττε, και η Αγία Γραφή μάς προτύπωνε το μυστήριό Του. Επομένως, το κατείχαμε εντός μας ως πρόγνωση μέχρι τότε, αν και ο αμνός δεν είχε ακόμη θυσιαστεί, χωρίς να αγνοούμε ότι επρόκειτο να σφαγιαστεί προς το εσπέρας. Διότι κατά τους έσχατους καιρούς του αιώνος, και ενώ ο χρόνος έφτανε πλέον προς τη δύση του, συντελέστηκε ο θάνατος του Χριστού.

Διατηρείται δε μέχρι τη δεκάτη τετάρτη εξαιτίας των πέντε εποχών των δικών μας αιώνων. Η πρώτη εποχή είναι εκείνη κατά την οποία βρισκόταν ο Αδάμ στον παράδεισο. Η δεύτερη είναι εκείνη του Νώε. Η τρίτη εκείνη του Αβραάμ. Η τέταρτη εκείνη του Μωυσή και των προφητών. Η πέμπτη εκείνη κατά την οποία ενανθρώπησε ο Χριστός. Αυτήν την εποχή υπαινίσσεται και το χωρίο: «Στην πέμπτη γενεά ανέβηκαν οι υιοί του Ισραήλ από την Αίγυπτο». Διότι σε αυτήν επήλθε η απελευθέρωση από τη δουλεία των δαιμόνων και των παθών. Αυτές τις πέντε εποχές, νομίζω, υποδηλώνει και η παραβολή εκείνου που μίσθωσε τους εργάτες για τον αμπελώνα του· ο οποίος βγήκε το πρωί, και γύρω στην τρίτη ώρα, την έκτη, την ένατη και την ενδέκατη, κατά την οποία ο Χριστός μίσθωσε τα έθνη που κλήθηκαν προς εργασία των ευαγγελικών εντολών. Λαμβάνεται λοιπόν, όπως έχει ειπωθεί, το πρόβατο από τη δεκάτη του μηνός, και διατηρείται μέχρι τη δεκάτη τετάρτη, για να γνωρίζεις ότι το μυστήριο του Χριστού φυλασσόταν στην πρόγνωση της Αγίας Τριάδος, από την ίδια κιόλας την καταβολή του κόσμου, που ήταν η πρώτη εποχή. Τελέστηκε δε κατά την πέμπτη εποχή, δηλαδή την τελευταία, και θυσιάστηκε προς το βράδυ, ενώ το σκοτάδι της άγνοιας και της πλάνης ήταν ακόμη διαχυμένο στη γη.

Τότε, η σελήνη ήταν στη δέκατη τέταρτη ημέρα της και πανσέληνος, για να κατανοήσεις ότι ο διάβολος, ο άρχοντας του σκότους, είχε πλήρη τη δική του δόξα. Διότι η σελήνη έχει τεθεί ως άρχοντας της νύχτας, και, ενσταλάζοντας τη σοφία του κόσμου σαν ένα νόθο φως στις καρδιές των πλανεμένων, εξασφάλιζε για τον εαυτό του την πληρέστατη δόξα. Αφότου όμως πέθανε για εμάς ο αληθινός αμνός, άρχισε να καταλύεται αυτό το φως του. Διότι από τότε είναι ανάγκη η σελήνη να φθίνει και να αναλώνεται το φως της. Και αυτό άρα ήταν εκείνο που ψάλλεται στους Ψαλμούς: «Στις ημέρες του θα ανατείλει δικαιοσύνη, και πλήθος ειρήνης, έως ότου αναιρεθεί η σελήνη.» Διότι ανέτειλε στις ημέρες του Χριστού δικαιοσύνη και ειρήνη, και ο άρχοντας της νύχτας αναιρέθηκε. Διότι, καθώς εκείνος εξόντωσε τον άνθρωπο, αναιρέθηκε με τη σειρά του από τον Χριστό. Λαμβάνεται δε το κάθε πρόβατο κατά σπίτι. Διότι πρέπει στον καθένα να ενοικεί ολόκληρος ο Χριστός. Εκείνοι δε που δεν μπορούν από μόνοι τους να λάβουν τον Χριστό, και να κατανοήσουν από μόνοι τους το μυστήριο του Χριστού, λόγω ασθένειας και φτώχειας της διάνοιας, καθιστούν κοινωνούς και τους γείτονες, δηλαδή τους ομοπίστους, ώστε μέσω αλλήλων να ανυψωθούν σε υψηλότερες θεωρίες. Ας είναι δε, λέει, το πρόβατο τέλειο· διότι τέλειος είναι ο Χριστός τόσο στη θεότητα όσο και στην ανθρωπότητα.

Και, ω, των ανθρώπων που εμπλέκουν τον εαυτό τους σε πολλές μάταιες έριδες· διότι αληθώς μπορεί να λεχθεί εκείνος ο συνετός λόγος του Εκκλησιαστή, ο οποίος μας έχει παραδοθεί από το Άγιο Πνεύμα, ότι «αυτό εγνώρισε ο Εκκλησιαστής, ότι ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο συνετό και ευθύ, αυτοί όμως αναζήτησαν για τους εαυτούς τους πολλούς δρόμους». Διότι σε τι δεν πλανάται η διάνοιά τους; Καταρχάς, εάν εορτάζουν το Πάσχα τη δέκατη τέταρτη ημέρα, έχουν την υποχρέωση να λάβουν το πρόβατο από τη δέκατη ημέρα και να το φυλάξουν έως τη δέκατη τέταρτη, και έτσι η νηστεία δεν θα είναι πλέον μίας ημέρας αλλά πέντε: δηλαδή η δέκατη, η ενδέκατη, η δωδέκατη, η δέκατη τρίτη και η δέκατη τέταρτη. Εάν δε το Πάσχα θυσιαστεί προς το εσπέρας, η ίδια η δέκατη τέταρτη ημέρα, καθώς ξημερώνει, συμπληρώνει έξι ημέρες στη νηστεία, και πλέον δεν θα πρόκειται για νηστεία μίας ημέρας, και έτσι καταρρέει η επιδίωξή τους περί μίας ημέρας, αφού αυτή δεν είναι μία. Διότι τα πρωτότυπα είναι αλληλένδετα και οι ίδιοι έχουν υποστεί όχι μικρή ζημία ως προς την κατά Θεόν εργασία. Διότι έπρεπε ο Χριστός να θυσιαστεί κατά τη δέκατη τέταρτη ημέρα σύμφωνα με τον νόμο, ώστε να παύσει σε αυτούς το φως που τους φώτιζε σύμφωνα με τον νόμο, αφού ανέτειλε ο ήλιος και επισκίασε το φέγγος της σελήνης.

Γι' αυτό, τηρούμε μεν τη δέκατη τέταρτη ημέρα, αλλά αναμένουμε να παρέλθει η ισημερία και μεταφέρουμε το τέλος της ολοκληρώσεως στην αγία Κυριακή. Λαμβάνουμε δε το πρόβατο από τη δέκατη ημέρα, αναγνωρίζοντας το όνομα του Ιησού διά του γράμματος ιώτα, ώστε να μη μας διαφύγει τίποτε από την πλήρη αλήθεια αυτής της ζωτικής, σχετικά με το Πάσχα, εκκλησιαστικής και αληθινής πραγματείας. Θα προσπεράσω, όμως, και αυτό το φύσημα του βαιώνος ή του φυσάλου όφεως, επισφραγίζοντας τον εαυτό μου διά της δυνάμεως του Χριστού και στρέφοντας τον νου μου στα επόμενα, επικαλούμενος, ως συνήθως, τον Θεό για βοήθεια.

Λέει πάλι ο Λουκάς, επιβεβαιώνοντας τα όσα έχω πει πολυμερώς και πολυτρόπως, ότι «συνέβη κατά το δευτερόπρωτο σάββατο», για να δείξει ότι πρώτο σάββατο είναι αυτό που ορίστηκε εξ αρχής και ειπώθηκε από τον Κύριο κατά τη δημιουργία του κόσμου, το οποίο επαναλαμβάνεται κυκλικά ανά επτά ημέρες από τότε μέχρι σήμερα, [ότι αυτό είναι το πρώτο]· ενώ δεύτερο σάββατο είναι αυτό που έχει οριστεί από τον νόμο. Διότι λέει ότι «θα πάρεις για τον εαυτό σου ένα πρόβατο ενός έτους, άμωμο, αρσενικό (το οποίο αποτελούσε προτύπωση του Σωτήρα) από τη δέκατη ημέρα του μήνα και θα φυλάσσεται μέχρι τη δέκατη τέταρτη και θα το θυσιάσετε το εσπέρας της δέκατης τέταρτης ημέρας· και θα είναι για εσένα σάββατο, ημέρα αγία, και θα φάτε άζυμα επί επτά ημέρες, και την έβδομη ημέρα θα την κάνεις αγία». Και βλέπετε ότι δεύτερο σάββατο, μετά το πρώτο σάββατο, ονομάζεται αυτή η αγία ημέρα του προβάτου, η οποία έχει αγιαστεί ως σάββατο, είτε συμπέσει να είναι Κυριακή, είτε Δευτέρα, είτε Τρίτη. Καθώς δε επαναλαμβάνεται κυκλικά πάλι ανά επτά ημέρες, το δεύτερο αυτό ονομάζεται πρώτο [δηλαδή δευτερόπρωτο], για να δείξει μέσα από αυτό ότι όχι μόνο ο Ιωάννης έκανε λόγο για χρονική περίοδο δύο ετών και τριών εορτών του Πάσχα, αλλά και ο Λουκάς και οι άλλοι. Διότι έτσι λέει ο νόμος: «θα μετρήσεις επτά εβδομάδες από την αρχή που θα βάλεις το δρεπάνι για τον θερισμό των σταχυών και θα ορίσεις την έβδομη εβδομάδα ως αγία ημέρα του Κυρίου», υποδηλώνοντας την Πεντηκοστή.

Εάν λοιπόν και εμείς το τελέσουμε έτσι, θα μας συμβεί μέσα σε ένα έτος να τελέσουμε δύο Πάσχα, ένα μετά την ισημερία και ένα πριν από την ισημερία, ενώ στο αμέσως επόμενο έτος δεν θα τελέσουμε καθόλου Πάσχα, και θα αποδειχθεί ότι το όλο ζήτημα είναι έργο πλάνης παρά αλήθεια. Διότι πριν από την ισημερία δεν θα έχει συμπληρωθεί το έτος, ούτε συμπληρώνεται ο χρόνος του κύκλου της πορείας που έχει οριστεί από τον Θεό για τους ανθρώπους, εάν δεν παρέλθει η ισημερία. 12. Και θα μπορούσαν μεν να ειπωθούν πολλά περί τούτου, ότι δηλαδή οι πατέρες έπραξαν καλώς, ή μάλλον μέσω αυτών ο Θεός κατόρθωσε για την Εκκλησία την πλήρη ακρίβεια της αλήθειας αυτής της πανσεβάσμιας και παναγίας εορτής, ώστε να τελείται μεν μετά την ισημερία, όταν υπολογίζεται ότι συμπίπτει η δέκατη τέταρτη ημέρα της σελήνης. Όχι όμως για να την τελέσουμε κατά την ίδια τη δέκατη τέταρτη ημέρα· διότι σε εκείνους ζητείται μία ημέρα, ενώ σε εμάς δεν ζητείται μία, αλλά έξι, μία πληρέστατη εβδομάδα. Γι' αυτό και ο ίδιος ο νόμος λέει διευρύνοντας το ζήτημα: «θα πάρετε για τον εαυτό σας πρόβατο ενός έτους, άμωμο, τέλειο, από τη δέκατη ημέρα του μήνα, και θα το έχετε φυλαγμένο μέχρι τη δέκατη τέταρτη, και θα το θυσιάσετε προς το βράδυ κατά τη δέκατη τέταρτη ημέρα του μήνα», δηλαδή της σελήνης. Η δε Εκκλησία τηρεί το να άγει την εορτή του Πάσχα, δηλαδή την εβδομάδα που έχει οριστεί και από τους ίδιους τους αποστόλους στις Διατάξεις, από τη δεύτερη ημέρα της εβδομάδας (Δευτέρα), πράγμα που συμβολίζει την αγορά του προβάτου.

Και πάλι για την ίδια αυτή εορτή αναφέρει ότι τα έχει διατυπώσει με μεγαλύτερη ακρίβεια, λέγοντας: «Αφού λάβουν οι άνδρες των Εβραίων αυτόν τον μήνα, κατά οικογένειες, πρόβατα και μοσχάρια από τα βόδια τους χωρίς ψεγάδι τη δέκατη ημέρα· και ας φυλαχθεί μέχρι να ξημερώσει η δέκατη τέταρτη, και αφού θυσιάσετε προς το βράδυ, να τα φάτε έτσι όλα ψητά, μαζί με τα εντόσθια: να είστε ζωσμένοι, να έχετε φορέσει κοίλα υποδήματα στα πόδια και να κρατάτε ραβδί στο χέρι. Διότι μέσα σε βιασύνη ο βασιλιάς θα διατάξει να εκδιωχθούν όλοι από τη χώρα· και θα κληθούν όλοι. Και όταν τα θυσιάσετε, αφού πάρετε στα χέρια σας μια δέσμη από κλαδιά υσσώπου, βουτήξτε την στο αίμα και αγγίξτε τους δύο παραστάτες των θυρών, ώστε να προσπεράσει ο θάνατος τους Εβραίους. Και αυτή την εορτή θα την τηρήσετε για τον Δεσπότη, τρώγοντας για επτά ημέρες άζυμα· και δεν θα φαγωθεί καθόλου προζύμι. Διότι από αυτά τα δεινά θα επέλθει απαλλαγή, και αυτόν τον μήνα ο Θεός δωρίζει την έξοδο· και αυτός καθίσταται η αρχή των μηνών και των ετών». Πάλι, μετά από άλλα, προσθέτει: «Αναφέρει δε και ο Ιεζεκιήλ στο δράμα που επιγράφεται “Εξαγωγή”, εισάγοντας έναν αγγελιαφόρο να περιγράφει την κατάσταση των Εβραίων και την καταστροφή των Αιγυπτίων ως εξής: “Διότι, καθώς ο βασιλιάς Φαραώ αναχώρησε από τα ανάκτορα με αυτό το πλήθος, μαζί με αναρίθμητα όπλα, με όλο το ιππικό, με τέθριππα άρματα και με εμπροσθοφυλακή και παραστάτες μαζί, αποτελούσε ένα τρομερό πλήθος παρατεταγμένων ανδρών. Το πεζικό και οι οπλίτες της φάλαγγας βρίσκονταν στο μέσο, έχοντας αφήσει διαδρόμους για να περνούν τα άρματα· τους δε ιππείς τούς παρέταξε, άλλους στα αριστερά και άλλους στα δεξιά ολόκληρου του αιγυπτιακού στρατού”».

ΕΥΣΕΒΙΟΥ ΚΑΙΣΑΡΕΙΑΣ, ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΟΡΤΗΣ ΤΟΥ ΠΑΣΧΑ. 1. Ίσως να μην ήταν άκαιρο να πραγματευθούμε και πάλι το θέμα του Πάσχα, το οποίο παραδόθηκε από τα παλιά χρόνια στους απογόνους των Εβραίων εικονικώς. Όταν λοιπόν οι Εβραίοι, επιτελώντας σκιές των μελλοντικών γεγονότων, τελούσαν πρώτοι την εορτή του φασέκ (Πάσχα), έπαιρναν ένα ζώο από το κοπάδι· αυτό ήταν αμνός ή πρόβατο. Έπειτα, οι ίδιοι το θυσίαζαν· και κατόπιν, με το αίμα πρώτα ο καθένας έχριε τα ανώφλια και τους παραστάτες των σπιτιών τους, βάφοντας με αυτόν τον τρόπο με αίμα τα κατώφλια και τις στέγες για την αποτροπή του ολοθρευτή. Τρώγοντας δε ως τροφή τις σάρκες του προβάτου, και έχοντας ζωσμένη τη μέση τους με ζώνη, και μετέχοντας σε τροφή από άζυμους άρτους, και τρώγοντας πικρά χόρτα, μετέβαιναν από τόπο σε τόπο, από τη γη των Αιγυπτίων προς την έρημο. Αυτά, λοιπόν, είχε νομοθετηθεί να τα πράττουν συγχρόνως με τη σφαγή και τη βρώση του προβάτου. Εξαιτίας αυτού, η μετάβαση από την Αίγυπτο εκπλήρωνε για αυτούς την ονομασία των διαβατηρίων. Αλλά σε εκείνους μεν αυτά συνέβαιναν τυπικώς, γράφτηκαν όμως για εμάς. Και ο Παύλος τα ερμηνεύει, φανερώνοντας την αλήθεια των παλαιών συμβόλων μέσω όσων λέει: «Διότι το Πάσχα μας θυσιάστηκε, ο Χριστός». Την αιτία δε για την οποία θυσιάστηκε, την παριστάνει ο Βαπτιστής λέγοντας: «Ίδε ο Αμνός του Θεού, ο οποίος αίρει την αμαρτία του κόσμου».

ΙΔ΄. Τι άλλο; Καθιερώνεται ως πρώτος μήνας, ή μάλλον, ως αρχή των μηνών· είτε ήταν τέτοιος για τους Εβραίους από την αρχή, είτε έγινε αργότερα εξαιτίας αυτού του γεγονότος, λαμβάνοντας την ιδιότητα του πρώτου από το ίδιο το μυστήριο. Τη δέκατη ημέρα του μήνα· διότι αυτός είναι ο πλέον πλήρης από τους αριθμούς, η πρώτη τέλεια μονάδα που αποτελείται από μονάδες, και είναι γεννητική της τελειότητας.

Θα παραθέσουμε δε πρώτα το ίδιο το ιερό κείμενο, ώστε με την αντιβολή και την παράθεση να εξετάσουμε το καθένα από τα θεωρήματα: Είπε δε ο Κύριος προς τον Μωυσή και τον Ααρών στη γη της Αιγύπτου λέγοντας: Ο μήνας αυτός θα είναι για εσάς η αρχή των μηνών, θα είναι ο πρώτος για εσάς ανάμεσα στους μήνες του έτους. Μίλησε σε ολόκληρη τη συναγωγή των υιών Ισραήλ, λέγοντας: Τη δέκατη ημέρα αυτού του μήνα, ας πάρουν ένα πρόβατο σύμφωνα με τις πατρικές οικογένειες, ένα πρόβατο για κάθε οικία. Εάν όμως είναι λίγοι στην οικία ώστε να μην επαρκούν για ένα πρόβατο, θα προσλάβει μαζί του τον πιο κοντινό του γείτονα σύμφωνα με τον αριθμό των ψυχών· ο καθένας θα υπολογιστεί ως προς το πρόβατο ανάλογα με την τροφή που του αρκεί. Το πρόβατο θα είναι για εσάς τέλειο, ηλικίας ενός έτους· από τα αρνιά και από τα ερίφια θα το πάρετε. Και θα το έχετε φυλαγμένο έως τη δέκατη τέταρτη ημέρα αυτού του μήνα, και θα το σφάξει ολόκληρο το πλήθος της συναγωγής των υιών Ισραήλ προς το εσπέρας. Και θα πάρουν από το αίμα και θα το επιθέσουν στους δύο παραστάτες και στο ανώφλι, και στα σπίτια μέσα στα οποία θα το φάνε. Και θα φάνε το κρέας την ίδια εκείνη νύχτα ψημένο στη φωτιά, και θα το φάνε με άζυμα και με πικρά χόρτα.

Ας εξετάσουμε λοιπόν πρώτα τι σημαίνει ότι αυτός ο μήνας είναι η αρχή των μηνών, και γιατί αυτός ο μήνας του Πάσχα είναι ο πρώτος μεταξύ των μηνών του έτους· δεύτερον, τι σημαίνει το πρόβατο που λαμβάνεται τη δέκατη ημέρα του μήνα, και το ότι το πρόβατο πρέπει να είναι τέλειο και ενός έτους, ποιος είναι ο γείτονας και ποιος ο πλησίον που προσκαλείται, και γιατί το πρόβατο φυλάσσεται μέχρι τη δέκατη τέταρτη ημέρα, και έπειτα θυσιάζεται προς το βράδυ· «και θα το σφάξει όλο το πλήθος της συναγωγής των υιών του Ισραήλ προς το βράδυ»· τι σημαίνει το αίμα πάνω στους δύο παραστάτες και στο ανώφλι, και γιατί τρώνε τα κρέατα τη νύχτα, και μάλιστα ψητά στη φωτιά, ούτε ωμά ούτε βρασμένα σε νερό· ή τι σημαίνει το «το κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια», και γιατί λέει «δεν θα συντρίψετε οστό του»· και τι συμβολίζουν τα άζυμα με τα πικρά χόρτα, και γιατί «με βιασύνη θα φάτε» το Πάσχα· τι σημαίνουν οι περιζωσμένες οσφύες και τα υποδήματα στα πόδια και τα ραβδιά στα χέρια, και τι σημαίνει το «Πάσχα του Κυρίου» και το «το αίμα θα είναι σημάδι πάνω στα σπίτια όπου βρίσκεστε εκεί, και θα δω το αίμα και θα σας σκεπάσω και δεν θα πέσει σε εσάς πληγή εξολόθρευσης, όταν θα χτυπήσω τη γη της Αιγύπτου»· γιατί «επτά ημέρες θα τρώτε άζυμα»· γιατί ο αλλογενής δεν θα φάει από αυτό, ενώ ο οικογενής θα περιτμηθεί, και τι σημαίνει το «Σε ένα μόνο σπίτι θα φαγωθεί, και δεν θα βγάλετε έξω τίποτα από το κρέας, και δεν θα συντρίψετε οστό από αυτό. Κανένας απερίτμητος δεν θα φάει από αυτό».

Λαμβάνεται δε 〈τη δεκάτη του μηνός〉, και μάλιστα με τρόπο βαθύτατα συμβολικό· διότι ο νόμος αποτελεί το διάστημα προετοιμασίας για το ευαγγέλιο, και το κορυφαίο δόγμα του νόμου είναι ο δεκάλογος, και μετά τις δέκα εντολές του νόμου έρχεται τότε το μυστικό πρόβατο από τους ουρανούς. 〈Τηρείται〉 δε κατά τις ενδιάμεσες ημέρες, υποδηλώνοντας σύμφωνα με τη Γραφή τον ενδιάμεσο χρόνο μέχρι το πάθος κατά την ενσώματη παρουσία του Πάσχα, καθώς και τη σύλληψη, κατά την οποία, αφού συνελήφθη στην οικία του αρχιερέως, κρατούνταν.

Πέντε ημέρες κρατείται το πρόβατο στην οικία, από τη δεκάτη έως τη δέκατη τέταρτη. Έπειτα, θυσιάζεται με αυτόν τον τρόπο τη δέκατη τέταρτη προς το εσπέρας από τη συναγωγή των Ιουδαίων. Με αυτές τις πέντε ημέρες δηλώνονται πέντε χρονικά διαστήματα από τον Αδάμ μέχρι τη συντέλεια: το πρώτο είναι μέχρι τον Νώε, το δεύτερο από εκεί μέχρι τον Αβραάμ, το τρίτο μέχρι τον Μωυσή, το τέταρτο από τον Μωυσή μέχρι την παρουσία του Χριστού, και το πέμπτο είναι ο παρών καιρός της παρουσίας Του. Θυσιάζεται δε προς το εσπέρας, επειδή στα έσχατα του αιώνος ο Ισραήλ, από όλη τη συναγωγή, συμφώνησε εναντίον του Χριστού. Η θυσία του Χριστού, βεβαίως, προμελετάτο από την αρχή στα διαρκή παθήματα των δικαίων αρχής γενομένης από τον δίκαιο Άβελ, και ο Χριστός ήταν Αυτός που έπασχε μέσα σε όλους. Ολοκληρώθηκε δε, όταν ο Ίδιος, παρών αυτοπροσώπως, έπασχε ως ο θείος αμνός. Και πράγματι, τη δέκατη τέταρτη ημέρα του ίδιου μήνα έπασχε και παρέδιδε το πνεύμα προς το εσπέρας. Σύμφωνα με αυτόν τον τύπο, αυτό σήμαινε η επιλογή του προβάτου για τη θυσία από τη δεκάτη ημέρα και η θυσία του τη δέκατη τέταρτη προς το εσπέρας: ότι, δηλαδή, από την αρχή γινόταν η προμελέτη του πάθους, ενώ στο τέλος επήλθε το ίδιο το πάθος.

Επομένως, καθένας που γνωρίζει το Πάσχα το οποίο θυσιάστηκε υπέρ αυτού, ας θέσει τούτο ως αρχή της δικής του ζωής, από τη στιγμή που ο Χριστός θυσιάστηκε υπέρ αυτού· έχει δε θυσιαστεί υπέρ αυτού τότε, όταν επιγνώσει τη χάρη και κατανοήσει τη ζωή που πηγάζει διαμέσου εκείνης της θυσίας. Και γνωρίζοντας τούτο, ας επιθυμεί να λαμβάνει την αρχή της νέας ζωής και ας μην ανατρέχει πλέον στην παλαιά, η οποία έχει φθάσει στο τέλος της. Διότι, «εμείς οι οποίοι πεθάναμε», λέει, «ως προς την αμαρτία, πώς θα ζήσουμε πλέον μέσα σε αυτήν;». Αυτό, λοιπόν, είναι το σύμβολο της αρχής του έτους. «Τη δέκατη» δε «ημέρα του μηνός» προστάζει να λάβει ο καθένας ένα πρόβατο κατά οικογένεια, και να είναι τόσοι στο σπίτι αυτοί που θα φάνε, ώστε να επαρκέσει για τη βρώση και να μην περισσέψει τίποτα, να θυσιαστεί δε το πρόβατο «τη δέκατη τέταρτη ημέρα» «προς το βράδυ». Επομένως, για πέντε ημέρες το θύμα συνυπάρχει με εκείνους που πρόκειται να σωθούν μέσω αυτού. Όταν δε παρέλθει η πέμπτη ημέρα, το μεν ιερό σφάγιο θυσιάζεται, ο δε θάνατος προσπερνά, και εκείνος που σώθηκε απολαμβάνει αδιάκοπο φως, καθώς καθ' όλη τη νύχτα λάμπει η σελήνη και ο ήλιος διαδέχεται τη σελήνη, διότι αυτό συμβαίνει τη δέκατη πέμπτη ημέρα και κατά την πανσέληνο.

Το εύλογο των νομικών τύπων φανερώνεται στην αλήθεια, όπως το να είναι άμωμο το πρόβατο που χρησιμοποίησε ο Νόμος για τη θυσία του Πάσχα, το να είναι αρσενικό, το να είναι ενός έτους, το να λαμβάνεται τη δέκατη ημέρα του μήνα και να θυσιάζεται τη δέκατη τέταρτη προς το εσπέρας, το να λογίζεται ως αρχή των μηνών εκείνος κατά τον οποίο τελούνταν το Πάσχα. Διότι όλα αυτά συνίστανται ως αληθινά και αναγκαία στον Χριστό και στο πάθος του Χριστού, ενώ από μόνα τους δεν μπορούν να έχουν κανένα νόημα.

Και βέβαια είναι σε όλους προφανές ότι το Μωσαϊκό Πάσχα, εννοώ δηλαδή το πρόβατο που λαμβανόταν τη δέκατη ημέρα του πρώτου μήνα και θυσιαζόταν τη δέκατη τέταρτη, προτύπωνε τον θείο αμνό που θυσιάστηκε για εμάς, αυτόν που αίρει την αμαρτία του κόσμου, στον οποίο πιστεύουμε ότι μεταβάλλεται ο ιερός άρτος μέσω της ιερουργίας, ώστε το πρόβατο ήταν τύπος του άρτου.

Αυτά γνωρίζω ότι είναι τα ευαγγελικά λόγια. Εάν όμως δεχθούμε ότι η ημέρα κατά την οποία τελέστηκε το Δεσποτικό δείπνο ήταν μία από τις επτά, κατά τις οποίες είχε οριστεί η βρώση των αζύμων, και μάλιστα η πρώτη, δεν γνωρίζω πώς μπορούμε να παραδεχθούμε ότι οι ευαγγελιστές αυτοί συμφωνούν και με τον εαυτό τους και μεταξύ τους και με την αλήθεια και με τον Ιωάννη, τον κατεξοχήν θεολόγο. Διότι, ενώ ο νόμος θεσπίζει να λαμβάνεται το πρόβατο τη δέκατη ημέρα του πρώτου μήνα, να φυλάσσεται μέχρι τη δέκατη τέταρτη, και τότε, προς το εσπέρας, να θυσιάζεται και να τρώγεται, και ορίζεται ότι αυτό είναι το πάσχα του Κυρίου, και στη συνέχεια για τις επόμενες επτά ημέρες παραδίδει τη γιορτή των αζύμων, όπως αναφέρει στο Λευιτικό: «στον πρώτο μήνα, τη δέκατη τέταρτη ημέρα του μήνα, ανάμεσα στα δειλινά, είναι το πάσχα στον Κύριο· και τη δέκατη πέμπτη ημέρα αυτού του μήνα είναι η γιορτή των αζύμων στον Κύριο· επτά ημέρες θα τρώτε άζυμα», δηλαδή αυτές που αριθμούνται από τη δέκατη πέμπτη μέχρι την εικοστή πρώτη, πώς οι ευαγγελιστές ονομάζουν πρώτη των αζύμων την ημέρα κατά την οποία δεν είχε ακόμη τελεστεί το πάσχα; Διότι βεβαίως δεν επρόκειτο οι απόστολοι να ρωτήσουν μετά το πάσχα: «πού θέλεις να σου ετοιμάσουμε να φας το πάσχα;», και ο Κύριος προς αυτούς: «πηγαίνετε και ετοιμάστε μας το πάσχα, για να φάμε». Και μάλιστα ο Λουκάς, αναφέρεται στην ημέρα κατά την οποία λέει ότι έπρεπε να θυσιαστεί το πάσχα.