Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 12:46

Χύθηκα σαν νερό, και διασκορπίστηκαν όλα τα οστά μου. Οστά του ονομάζει τους αγίους μυσταγωγούς· διότι, εάν σώμα του είναι η Εκκλησία, ευλόγως και εκείνοι που τη συγκρατούν θα μπορούσαν να νοηθούν ως οστά. Ακούσαμε δε από τον ευαγγελιστή ότι, όταν συνελήφθη από τη σπείρα των στρατιωτών, διασκορπίστηκαν οι μαθητές. Και με άλλη ερμηνεία: Τα οστά της σοφίας είναι τα άγια δόγματα της Εκκλησίας, τα οποία έχει νομοθετηθεί να μην τα συντρίβουν οι Ιουδαίοι κατά το Πάσχα· διότι, λέγει, δεν θα συντρίψετε κανένα οστό του. Η καρδιά μου έγινε σαν κερί που λιώνει. Το λεχθέν αποτελεί γνώρισμα λύπης· διότι έχει γραφτεί: Άρχισε να λυπείται και να αδημονεί. Λυπόταν δε και για το έθνος των Ιουδαίων και για τον προδότη, επειδή οδηγούνταν στην απώλεια εξαιτίας της ασέβειάς τους προς αυτόν. [Και διασκορπίστηκαν όλα τα οστά μου. Σκόρπισαν, λέγει, και διασκορπίστηκαν εκείνοι που έως τότε, επέχοντας θέση οστών, συμπλήρωναν την παράταξη γύρω από τον διδάσκαλο· διότι οι μαθητές τον εγκατέλειψαν και έφυγαν, μιμούμενοι το νερό που αφήνεται να χυθεί στην πεδιάδα.] Ξεράθηκε σαν όστρακο η δύναμή μου, και η γλώσσα μου έχει κολλήσει στον λάρυγγά μου. Με αυτά υποδηλώνει τη δίψα που του συνέβη επάνω στον τίμιο σταυρό, όταν, ενώ ζήτησε να πιει, του πρόσφεραν όξος με χολή. [Γι' αυτό λέγει: Και η γλώσσα μου έχει κολλήσει στον λάρυγγά μου.] Και στο χώμα του θανάτου με κατέβασες. Διότι, με τη χάρη του Θεού, γεύτηκε τον θάνατο για χάρη όλων.

Και έτσι λοιπόν διέταξε να μοιράζεται ο αμνός σε πολλούς, αλλά, για να μη φανεί πάλι ότι κατακερματίζεται επειδή τα κρέατά του θα μεταφέρονταν από σπίτι σε σπίτι, προσθέτει την εντολή λέγοντας: «Σε ένα σπίτι θα φαγωθεί· δεν θα βγάλετε έξω τίποτα από τα κρέατά του.» Διότι παρατήρησε πώς, όπως μόλις ανέφερα, η Γραφή διατήρησε για αυτόν, έστω και με τύπους και σκιές, αφενός το να μοιράζεται σε πολλούς, σε όσους τυχόν θα βρίσκονταν στο κάθε σπίτι, αφετέρου δε, με πολύ μεγάλη πρόνοια, το να μη φαίνεται ότι μερίζεται, αλλά να βρίσκεται τέλεια και ολοκληρωμένα ως ένας σε όλους, μεριστώς και ταυτόχρονα αμερίστως. Κάτι παρόμοιο θα κατανοήσεις και για τα ιμάτιά του· διότι αυτά μεν διαμοιράστηκαν σε τέσσερα μέρη, ο χιτώνας όμως παρέμεινε αδιαίρετος.

Γι' αυτή την αιτία θα θεωρούσα εγώ ότι ο Ιωάννης είπε: «Ο ων, ο ην, ο ερχόμενος». Έπειτα, πάλι ο νομοθέτης προστάζει, λέγοντας: «Δεν θα αφήσετε τίποτα από αυτά έως το πρωί», αποτρέποντας αινιγματωδώς, όπως φαίνεται, μέσα από αυτά τις καθόλου καλές αναβολές ως προς το να θελήσει κανείς να κατανοήσει τέλεια. Διότι, λέει, ας μην παραπέμπεται σε αναβολή η τέλεια και αληθινή γνώση γι' αυτόν, ούτε να φυλάνε κάποιοι για τον εαυτό τους ως χάρη εκτός καιρού την τέλεια συμμετοχή τους σε αυτόν, έχοντας ήδη μετάσχει και έρθει σε πλήρη επαφή μία φορά. Αυτό ακριβώς βέβαια κάνουν εκείνοι που μέσα από την κατήχηση γεύτηκαν τα δόγματα περί του Χριστού, αλλά αναβάλλουν τον φωτισμό του Πνεύματος και τη χάρη του βαπτίσματος για μια μακρινή και εκτός καιρού αναβολή, δηλαδή στα γηρατειά. Διότι από αυτό προκύπτει πολύ μεγάλη βλάβη και μάλιστα απροσδόκητα. Επειδή, αφενός, ακόμη κι αν καταφέρει κανείς να πραγματοποιήσει τα σχέδιά του, η ελπίδα δεν είναι ασφαλής. Αφετέρου, ακόμη κι αν ο σκοπός του πραγματοποιηθεί τελικά, αγιάζεται μεν, όμως έχει κερδίσει μόνο την άφεση των αμαρτημάτων του, και επιστρέφει το τάλαντο στον Κύριό του ξηρό, αφού δεν βρήκε τον χρόνο να εργαστεί καθόλου με αυτό. «Αλλά ούτε και οστό δεν θα συντριβεί από αυτό», λέει. Διότι τα οστά είναι πάντοτε άβρωτα για τα δικά μας δόντια. Τέτοιου είδους είναι για τις ανθρώπινες διάνοιες και ο λευκός, για να το πω έτσι, και κρυμμένος Λόγος της θεότητάς του.

Διότι, αφού νομοθέτησε εξαρχής με ποιον ακριβώς τρόπο πρέπει να σφάζεται ο αμνός ως τύπος του Χριστού, από τους Ισραηλίτες που αναχωρούν από τη γη των Αιγυπτίων: «Σε μία οικία θα φαγωθεί», λέει, «και δεν θα βγάλετε τίποτα από το κρέας του έξω». Επομένως, αθετούν το θέλημα του Θεού οι ετερόδοξοι αιρετικοί, οι οποίοι, παράλληλα με την αληθινά αγία σκηνή, στήνουν για τον εαυτό τους άλλη, και θυσιάζουν τον αμνό έξω, και τον μεταφέρουν πολύ μακριά από τη μία οικία, και διαμελίζουν τον αμέριστο· διότι ένας και τέλειος σε όλους είναι ο Χριστός. Αλλά ο σοφός και ιεροφάντης σε εμάς Μωυσής παραγγέλλει λέγοντας στο Δευτερονόμιο: «Πρόσεχε τον εαυτό σου, να μην προσφέρεις το ολοκαύτωμά σου σε οποιονδήποτε τόπο δεις, αλλά στον τόπο που θα εκλέξει ο Κύριος ο Θεός σου, σε μία από τις πόλεις σου· εκεί θα προσφέρεις τα ολοκαυτώματά σου, και εκεί θα κάνεις όλα όσα εγώ σε προστάζω σήμερα· εκτός αν, σύμφωνα με κάθε επιθυμία σου, σφάζεις και τρως κρέας κατά την επιθυμία της ψυχής σου, σύμφωνα με την ευλογία του Κυρίου του Θεού σου, την οποία σου έδωσε σε κάθε πόλη. Ο ακάθαρτος και ο καθαρός ανάμεσά σας θα το φάνε μαζί, όπως το ζαρκάδι ή το ελάφι· μόνο το αίμα δεν θα φάτε, στη γη θα το χύσετε σαν νερό.» Είναι λοιπόν σφάλμα και δείγμα της πιο βδελυρής νοοτροπίας το να αποτολμά κανείς να θυσιάζει σε κάθε τόπο, και να μην τελεί το μυστήριο του Χριστού μέσα στον οίκο του Θεού. ΠΑΛΛ. Σωστά μιλάς· εξήγησέ μου όμως εκείνο.

Διότι σαγήνευσε ολόκληρη την οικουμένη με τα ευαγγελικά κηρύγματα, ως τρυγόνα άνωθεν και εξ ουρανού, εκπέμποντας σαν ένα γλυκύτατο μέλος, και διατρανώνοντας το θέλημα του Θεού και Πατρός. Διότι, όπως λέγει ο θεσπέσιος Ιωάννης: «Εκείνος που απέστειλε ο Θεός, λαλεί τα ρήματα του Θεού». Καλούσε δε και εμάς προς μίμηση της πραότητας και της ημερότητας που ενυπήρχε σε αυτόν, λέγοντας τα εξής: «Σηκώστε τον ζυγό μου επάνω σας, και μάθετε από εμένα, διότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά». Θα λάβει λοιπόν την τρυγόνα, λέγει, «ο ιερέας, και θα την αποκόψει με το νύχι». Διότι έτσι σφάζονται τα ελαφρά πτηνά. Πλην όμως, δεν θα αποκόψει εντελώς, και είναι προφανές ότι εννοεί την κεφαλή. Διότι έτσι έχει πραγματοποιηθεί ο θάνατος του Χριστού, όχι προς μερισμό, αλλά προς ένωση. Γι' αυτό και εξαρχής, θέτοντας τον νόμο για το Πάσχα, διέταξε μεν να θυσιάζεται ο αμνός, πλην όμως: «Σε μία οικία θα φαγωθεί», λέγει, «και δεν θα βγάλετε τίποτε από το κρέας του έξω». Διότι ο Χριστός δεν μερίζεται καθόλου, αλλά είναι ένας, ολοκληρωτικά και στον καθένα και σε όλους, και αυτός είναι η ειρήνη μας, συνάγοντάς μας σε ένωση, αφενός μεταξύ μας με ομοψυχία, και αφετέρου μέσω του εαυτού του με τον Θεό εν Πνεύματι.

Μίλησε σε ολόκληρη τη συναγωγή των υιών του Ισραήλ, λέγοντας: Τη δέκατη ημέρα αυτού του μήνα ας πάρει ο καθένας ένα πρόβατο κατά τις πατριαρχικές οικογένειες, ο καθένας ένα πρόβατο για κάθε σπίτι. Εάν όμως είναι λίγοι στο σπίτι, ώστε να μην επαρκούν για ένα πρόβατο, θα πάρει μαζί του τον πιο κοντινό του γείτονα, σύμφωνα με τον αριθμό των ψυχών· ο καθένας θα υπολογιστεί για το πρόβατο ανάλογα με το πόσο του αρκεί να φάει. Το πρόβατο θα είναι για εσάς τέλειο, αρσενικό, ενός έτους. Από τα αρνιά και από τα κατσίκια θα το πάρετε, και θα το έχετε φυλαγμένο έως τη δέκατη τέταρτη ημέρα αυτού του μήνα, και θα το σφάξει όλο το πλήθος της συναγωγής των υιών του Ισραήλ προς το βράδυ. Και θα πάρουν από το αίμα και θα το βάλουν στους δύο παραστάτες των θυρών και στο ανώφλι, στα σπίτια μέσα στα οποία θα το φάνε. Και θα φάνε το κρέας αυτή τη νύχτα ψημένο στη φωτιά, και θα το φάνε με άζυμα και πικρά χόρτα. Δεν θα φάτε από αυτό ωμό ούτε βρασμένο σε νερό, παρά μόνο ψημένο στη φωτιά· το κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια. Δεν θα αφήσετε τίποτα από αυτό έως το πρωί· και δεν θα του συντρίψετε κανένα κόκαλο.

Και δεν επιτρέπει να συντριβεί οστό, με το πρώτο να υποδηλώνει ότι, στον μέλλοντα αιώνα, ο Χριστός με κάποιον άλλο τρόπο θα αγιάσει και θα ευλογήσει αυτούς που του έχουν αφιερωθεί μέσω της πίστης και του αγιασμού, και βεβαίως δεν θα τους τρέφει πλέον με τη δική του σάρκα, ούτε θα τους ζωοποιεί με το αίμα του, όπως ακριβώς κάνει τώρα, αλλά, εφόσον ο θάνατος θα έχει ήδη καταργηθεί και η φθορά θα έχει πλήρως διαλυθεί, ο τρόπος αυτού που αγιάζει θα είναι νοητός. Επομένως, νομίζω ότι το πρωί δεν υποδηλώνει τίποτε άλλο παρά τον μέλλοντα αιώνα. Το δεύτερο δε, το ότι δηλαδή δεν πρέπει να συντριβεί οστό, μας ανάγει σε έννοιες που αναφέρονται στον Χριστό, και μας πείθει να ακολουθούμε τις φωνές των θεηγόρων. Διότι ο θεσπέσιος ευαγγελιστής, εκλαμβάνοντας με πιο σωματικό τρόπο την προφητεία για τον Χριστό, λέει: «Οι στρατιώτες δεν του έσπασαν τα σκέλη, για να εκπληρωθεί το γεγραμμένο: Και οστό του δεν θα συντριβεί». Και τρώνε τον αμνό έχοντας τις οσφύες τους περιεζωσμένες, φορώντας υποδήματα στα πόδια και κρατώντας ραβδιά στα χέρια, και, με μια λέξη, λαμβάνοντας τη μορφή εκείνων που συνηθίζουν να οδοιπορούν, και μάλιστα πολύ ορθά. Διότι, όντας κατά κάποιον τρόπο προετοιμασμένοι να μεταβούμε νοητώς και σαν να βιαζόμαστε να οδοιπορήσουμε μακριά από τους περισπασμούς αυτού του κόσμου, έχοντας την προθυμία να στραφούμε προς καθετί το άριστο, τότε θα μεταλάβουμε τον Χριστό με τρόπο πανάγνο και καθαρό.

ΕΠΙΛΥΣΗ. Το δώρο, δηλαδή η προσφορά που τελούμε μυστικώς, πρέπει να προσφέρεται μόνο στις άγιες εκκλησίες των ορθοδόξων, και πουθενά αλλού. Ειδάλλως, όσοι πράττουν το αντίθετο παρανομούν προφανώς. Και αυτό μπορεί να το διαπιστώσει κανείς από τις Ιερές Γραφές. Διότι ο Νόμος πρόσταζε να θυσιάζεται το πρόβατο κατά την ημέρα, δηλαδή την εορτή του Πάσχα, και αυτό αποτελούσε τύπο του Χριστού. Όμως προσθέτει: «Σε μία μόνο οικία θα φαγωθεί, λέει, και δεν θα βγάλετε τίποτα από το κρέας του έξω». Έξω, λοιπόν, βγάζουν το δώρο, όσοι δεν το τελούν στη μία και καθολική οικία του Χριστού, δηλαδή στην Εκκλησία. Αλλά και μέσω κάποιου άλλου νόμου υποδηλώνεται κάτι παρόμοιο. Διότι έχει γραφτεί πάλι: «Και όποιος θυσιάσει μόσχο ή πρόβατο μέσα στο στρατόπεδο, και δεν το φέρει στις θύρες της Σκηνής, η ψυχή αυτή θα εξολοθρευθεί από τον λαό της». Επομένως, όσοι θυσιάζουν έξω από τη Σκηνή, δεν θα μπορούσαν να είναι άλλοι από τους αιρετικούς, και όλεθρος επικρέμαται σε αυτούς που τολμούν να πράττουν κάτι τέτοιο. Πιστεύουμε, λοιπόν, ότι οι προσφορές των δώρων που γίνονται μέσα στις εκκλησίες αγιάζονται, ευλογούνται και τελειώνονται από τον Χριστό.

Και πάλι επιτάσσει να φάνε το κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια, ώστε η γνώση του μυστηρίου του Χριστού να υπάρχει ολόκληρη και τέλεια στις διάνοιές μας. Κεφάλι θα μπορούσε να είναι η αρχή του μυστηρίου, ενώ πόδια το τέλος. Και εντόσθια είναι οι πιο απόρρητοι και πιο κρυμμένοι λόγοι. Το δε «δεν θα αφήσετε υπόλοιπο από αυτό για το πρωί» υποδηλώνει το να μην παραπέμπεται σε αναβολή η τέλεια γνώση περί αυτού, αλλά να μετέχουμε εξολοκλήρου σε όλη αυτή. Και το «δεν θα συντρίψετε οστό του», σημαίνει ότι είναι μη βρώσιμοι από τα δόντια του νου οι λευκοί και κρυμμένοι λόγοι της θεότητάς του, εξαιτίας της εγγενούς τους στερεότητας. Τους συντρίβουν όμως, στο μέτρο του δυνατού γι' αυτούς, οι αιρετικοί που διαστρέφουν τα ορθά διδάγματα της θεογνωσίας. Προστάζει δε όσα περισσέψουν από αυτό μέχρι το πρωί να κατακαίγονται στη φωτιά, φανερώνοντας έτσι τον φωτισμό που θα υπάρξει στον μέλλοντα αιώνα για τους λόγους περί αυτού που παρέμειναν αδιάγνωστοι. Και το να είναι περιζωσμένη η οσφύς, αποτελεί σύμβολο γοργότητας και νεανικού φρονήματος. Διότι λέγει: «Περιζώσου την οσφύ σου σαν άνδρας». Και πάλι, αναφερόμενος σε κάποιον μέσω του προφήτη, λέει: «Και θα είναι ζωσμένος την οσφύ του με δικαιοσύνη», αντί του ότι θα είναι γοργός και ανδρείος στη δικαιοσύνη. Τα δε υποδήματα σημαίνουν την ετοιμότητα της προαιρέσεως στο να βαδίζει προς εκείνο που θέλει ο Θεός.

Και τρώγοντας γύρω από τα οστά ό,τι είναι φαγώσιμο, δεν αγγίζουν το εσωτερικό τους. Διότι το να συντρίψουν τα οστά αυτού του ζώου συγκαταλέγεται στα απαγορευμένα· και ό,τι απομείνει από τη βρώση, καταναλίσκεται από τη φωτιά. Από όλα αυτά καθίσταται φανερό ότι το γράμμα αποβλέπει σε κάποιο υψηλότερο νόημα, και όχι στο ότι ο νόμος μας υποδεικνύει τον τρόπο της βρώσης (διότι για τέτοια ζητήματα επαρκής νομοθέτης είναι η φύση, η οποία ενέθεσε μέσα μας την όρεξη για την τροφή), αλλά κάτι άλλο σημαίνεται μέσω αυτού. Διότι τι θα μπορούσε να προκύψει ως προς την αρετή ή την κακία από το να προσλάβει κανείς την τροφή με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, έχοντας λυμένη ή περιεζωσμένη τη ζώνη, με γυμνά τα πόδια ή φορώντας υποδήματα, κρατώντας στο χέρι τη ράβδο ή έχοντάς την αποθέσει;

Ας εξετάσουμε λοιπόν πρώτα τι σημαίνει ότι αυτός ο μήνας είναι η αρχή των μηνών, και γιατί αυτός ο μήνας του Πάσχα είναι ο πρώτος μεταξύ των μηνών του έτους· δεύτερον, τι σημαίνει το πρόβατο που λαμβάνεται τη δέκατη ημέρα του μήνα, και το ότι το πρόβατο πρέπει να είναι τέλειο και ενός έτους, ποιος είναι ο γείτονας και ποιος ο πλησίον που προσκαλείται, και γιατί το πρόβατο φυλάσσεται μέχρι τη δέκατη τέταρτη ημέρα, και έπειτα θυσιάζεται προς το βράδυ· «και θα το σφάξει όλο το πλήθος της συναγωγής των υιών του Ισραήλ προς το βράδυ»· τι σημαίνει το αίμα πάνω στους δύο παραστάτες και στο ανώφλι, και γιατί τρώνε τα κρέατα τη νύχτα, και μάλιστα ψητά στη φωτιά, ούτε ωμά ούτε βρασμένα σε νερό· ή τι σημαίνει το «το κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια», και γιατί λέει «δεν θα συντρίψετε οστό του»· και τι συμβολίζουν τα άζυμα με τα πικρά χόρτα, και γιατί «με βιασύνη θα φάτε» το Πάσχα· τι σημαίνουν οι περιζωσμένες οσφύες και τα υποδήματα στα πόδια και τα ραβδιά στα χέρια, και τι σημαίνει το «Πάσχα του Κυρίου» και το «το αίμα θα είναι σημάδι πάνω στα σπίτια όπου βρίσκεστε εκεί, και θα δω το αίμα και θα σας σκεπάσω και δεν θα πέσει σε εσάς πληγή εξολόθρευσης, όταν θα χτυπήσω τη γη της Αιγύπτου»· γιατί «επτά ημέρες θα τρώτε άζυμα»· γιατί ο αλλογενής δεν θα φάει από αυτό, ενώ ο οικογενής θα περιτμηθεί, και τι σημαίνει το «Σε ένα μόνο σπίτι θα φαγωθεί, και δεν θα βγάλετε έξω τίποτα από το κρέας, και δεν θα συντρίψετε οστό από αυτό. Κανένας απερίτμητος δεν θα φάει από αυτό».

Τα δε κρέατα 〈ψημένα στη φωτιά〉· διότι είναι πύρινο το λογικό σώμα του Χριστού· 〈«Φωτιά ήρθα να ρίξω στη γη, και τι άλλο θα ήθελα αν έχει κιόλας ανάψει;»〉. 〈Όχι ωμό〉 το κρέας, για να είναι ο λόγος εύκολος στην επεξεργασία του, προσιτός και ευπρόσδεκτος· 〈ούτε βρασμένο σε νερό〉, για να μην είναι ο λόγος υγρός, ούτε υδαρής, ούτε χαλαρός. 〈Κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια〉, 〈**〉 ως αόρατη βουλή, τα πόδια ως άνθρωπος. 〈Κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια〉, αρχή και μέση και τέλος, συγκρατώντας, συσφίγγοντας και συνενώνοντας τα πάντα μέσα Του με άλυτους δεσμούς, έχοντας γίνει αληθινά 〈«μεσίτης Θεού και ανθρώπων»〉. 〈Κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια〉, Θεός, Λόγος και άνθρωπος στη γη. 〈Κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια〉, σε ύψος και βάθος και πλάτος 〈**〉 και στα ριζώματα της γης. 〈Κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια〉, νόμος και λόγος και απόστολοι, ο νόμος ως αρχή και ο λόγος ως βουλή και οι απόστολοι ως πόδια· 〈«Πόσο ωραία είναι τα πόδια εκείνων που ευαγγελίζονται τα αγαθά»〉. 〈Οστό δε δεν θα τσακίσετε από αυτόν〉, για να γίνει γνωστή η ανάσταση με το σώμα· διότι λέει, 〈«Βάλε τα δάχτυλά σου στα σημάδια των καρφιών, για να γνωρίσεις ότι το πνεύμα δεν έχει σάρκα και οστά»〉. 〈Άζυμα μαζί με πικρά χόρτα θα φάτε〉· διότι πικρά είναι για σένα, ή πικρών έργων τα μυστήρια· 〈«Η γη σας είναι έρημη, οι πόλεις σας καμένες από τη φωτιά, τη χώρα σας την καταβροχθίζουν ξένοι μπροστά σας, και έχει ερημωθεί, κατεστραμμένη από ξένους λαούς»〉. 〈Θα φάτε με σπουδή〉 το πάσχα· διότι πρέπει να αγρυπνεί και να νήφει καθένας που πρόκειται να προσέλθει στο μεγάλο σώμα. 〈Οι οσφύες σας περιεζωσμένες〉· ας παύσουν οι ανεξέλεγκτες πηγές της γενέσεως, 〈οι〉 σαρκικές περιπλοκές και οι ρυπαρές ηδονές. 〈Τα υποδήματά σας στα πόδια σας〉· βάσεις που ορθοτομούν, στηρίγματα που δεν χωλαίνουν· διότι είναι ριζώματα της αλήθειας. 〈Τα υποδήματά σας στα πόδια σας〉, τα οποία ο Μωυσής μεν έβγαλε, ο Ιησούς όμως φόρεσε· διότι λέει, 〈«Λύσε το υπόδημα των ποδιών σου»〉, για να δηλωθεί το παροδικό του νόμου, 〈«Του οποίου δεν είμαι ικανός να λύσω το λουρί των υποδημάτων Του»〉, για να φανερωθεί το πανταχόθεν περιεσφιγμένο του Λόγου. 〈Τα ραβδιά σας στα χέρια σας〉, τα σημεία της θείας δυνάμεως, τα στηρίγματα της λογικής ισχύος, η ράβδος μέσω του Μωυσή, η ράβδος μέσω του Ααρών, η καρυΐνη ράβδος, η ράβδος που έσχισε τα βάθη της θάλασσας, 〈η ράβδος〉 που γλύκανε την πικρία των πηγών, η ράβδος επί της οποίας αναπαύθηκαν τα επτά άγια πνεύματα του Θεού· 〈«Πνεύμα σοφίας και συνέσεως, πνεύμα βουλής και ισχύος, 〈πνεύμα γνώσεως και ευσεβείας〉, πνεύμα φόβου Θεού θα τον γεμίσει»〉.

Γι' αυτόν τον λόγο, από αυτό το Πάσχα ο «αλλογενής» δεν θα φάει, διότι δεν ρίχνω «τα μαργαριτάρια στους χοίρους», ούτε δίνω «το άγιο στους σκύλους». Αντίθετα, εκείνος που παλαιότερα ήταν δούλος στις αμαρτίες θα περιτμηθεί στην καρδιά και, έχοντας απαλλαγεί από την πικρή δουλεία, θα προσέλθει έτσι με ευγένεια στο μυστήριο, και τότε με ελευθερία θα φάει το Πάσχα ελεύθερα. Διότι «ο Χριστός μάς εξαγόρασε από την» δουλεία και την «κατάρα, γινόμενος κατάρα για χάρη μας». «Σε ένα μόνο σπίτι θα φαγωθεί και δεν θα βγάλετε έξω από τα κρέατα», διότι μία είναι η σύναξη και μία είναι η οικία, δηλαδή η μία Εκκλησία, στην οποία τρώγεται το ιερό σώμα του Χριστού. Και γι' αυτόν τον λόγο, έξω από τη μία οικία —την Εκκλησία— τα κρέατα δεν θα βγουν, ενώ εκείνος που τρώει αλλού θα τιμωρηθεί ως ασεβής και κλέφτης. «Ένας νόμος θα υπάρχει» για τον ελεύθερο και «τον προσήλυτο»· όπου είναι ο Χριστός, υπάρχει ελευθερία, ισηγορία, ισονομία και ισοτιμία για όλους· με «τίμιο αίμα» εξαγοράστηκαν όλοι. Γι' αυτόν τον λόγο «δεν είσαι πλέον δούλος», ούτε πλέον Ιουδαίος, αλλά ελεύθερος· διότι όλοι γίναμε ελεύθεροι εν Χριστώ.

Είναι συγχρόνως πρόβατο, και ποιμένας που καθοδηγεί τα πρόβατα. Διότι θα προπορευθώ, λέγει, οδηγώντας τα στην αιώνια ζωή. Αρχή των μηνών για τους Ιουδαίους είναι η θυσία του προβάτου και η έξοδος από την Αίγυπτο· για εμάς όμως, αρχή ζωής είναι το πάθος του Κυρίου και η μαζί με τον Χριστό μετάσταση από τον κόσμο. Διότι τότε ζούμε, όταν πεθαίνουμε για τον κόσμο· τότε αναγεννιόμαστε στον Θεό, όταν αποχωριζόμαστε την επίγεια γέννηση. Το πρόβατο είναι αμέριστο, τρώγεται σε μία οικία, την πνευματική Εκκλησία, και δεν βρίσκεται πουθενά αλλού· όπως ακριβώς είχε προσταχθεί και στους σαρκικούς Ιουδαίους να μην βγάλουν καθόλου από το κρέας του προβάτου έξω από την οικία. Πρόβατο είναι ο Χριστός λόγω της πραότητάς Του, ενώ ως προς την οδό που ανυψώνει είναι ερίφιο, του οποίου το ομοίωμα θυσιαζόταν τότε. Άζυμος άρτος υπήρχε για εκείνους που έτρωγαν το πάσχα, ενώ για εμάς υπάρχει η κοινωνία με τον Χριστό με καινή και νέα και απλούστατη διάνοια· όπως ακριβώς το άζυμο είναι νέο και απλό φύραμα. Τα πικρά χόρτα που τρώγονταν μετά το πάσχα, φανέρωναν τότε τις δικές μας θλίψεις, μέσω των οποίων κοινωνούμε στα παθήματα του Χριστού. Διότι είναι πικρή η θλίψη, αν και ο καρπός που προέρχεται από αυτήν είναι γλυκύς. Οστό του προβάτου δεν συντριβόταν, και αυτό το πρόσταζε ο νόμος προτυπώνοντας τον Χριστό, όπως εξηγεί το Ευαγγέλιο, ότι δηλαδή κανείς δεν έσπασε τα άγια σκέλη του Κυρίου· για να εκπληρωθεί η Γραφή: «Οστό δεν θα συντριβεί από Αυτόν».

Όλα αυτά είναι αινίγματα των δικών μας μυστηρίων. Διότι και εμείς χρίουμε με το αίμα του δικού μας Αμνού όχι μόνο το ανώφλι, αλλά και τους δύο παραστάτες, καθαρίζοντας και αγιάζοντας, κατά μεν το ορατό, τη γλώσσα και τα χείλη, κατά δε το νοούμενο, αντί του ανωφλίου το λογικό, και αντί των δύο παραστατών το θυμοειδές και το επιθυμητικό. Ταιριάζει δε σε εμάς και το να μην τρώμε ούτε ωμά ούτε βραστά, αλλά ψημένα στη φωτιά· διότι ούτε αποβλέπουμε μόνο στο γράμμα, αλλά ερευνούμε το νόημα, ούτε βέβαια εισάγουμε ανθρώπινους λογισμούς στα θεία λόγια (διότι για αυτό ο Ησαΐας κατηγόρησε κάποιους, ότι αναμειγνύουν τον οίνο με νερό), αλλά χρησιμοποιούμε μόνο το θείο πυρ, τη χάρη του Παναγίου Πνεύματος. Το δε να μην αφήνουμε από τα κρέατα για την επόμενη ημέρα το κατανοούμε ως εξής, ότι δηλαδή ο μελλοντικός βίος δεν έχει ανάγκη από σύμβολα· διότι σε εκείνον βλέπουμε την ίδια την πραγματικότητα. Τα οστά δε του προβάτου τα συντρίβουν εκείνοι που νοούν κακώς τα θεία λόγια και προσπαθούν να τα προσαρμόσουν στη δική τους ασέβεια. Το να μη λαμβάνεται δε το θύμα μόνο από τα πρόβατα αλλά και από τα ερίφια, κηρύττει πάλι τη θεία φιλανθρωπία· διότι ο Χριστός υπέμεινε το σωτήριο πάθος όχι μόνο υπέρ των δικαίων, αλλά και υπέρ των αμαρτωλών· διότι ο νόμος διέταξε να προσφέρεται ερίφιο για την αμαρτία.

Και αυτοί που μεταλαμβάνουν τα θεία μυστήρια, άλλοι μεν μεταλαμβάνουν ως πρόβατο, επειδή ακριβώς έχουν αποκτήσει την τέλεια αρετή, άλλοι δε ως ερίφιο, εξαλείφοντας τις κηλίδες των αμαρτημάτων μέσω της μετάνοιας· έτσι και ο Κύριός μας έθρεψε αυτούς που είχαν συγκεντρωθεί όχι μόνο με σταρένιους, αλλά και με κρίθινους άρτους. Και σε εμάς παρήγγειλε να έχουμε τις οσφύες μας περιεζωσμένες και τα πόδια με υποδήματα και τους λύχνους αναμμένους, ως υπηρέτες που περιμένουν τον κύριό τους. Αλλά οι μεν Εβραίοι, επειδή απαλλάσσονταν από τους Αιγυπτίους και εισάγονταν στη γη Χαναάν, είχαν αυτή την εμφάνιση, εμείς όμως [το πράττουμε] επειδή μεταβαίνουμε από εδώ σε άλλον βίο. Γι' αυτό και σε εμάς ο θείος Παύλος παραγγέλλει αναφωνώντας: «εκκαθαρίστε την παλαιά ζύμη», και λέγοντας στη συνέχεια: «ώστε να εορτάζουμε όχι με ζύμη παλαιά, ούτε με ζύμη κακίας και πονηρίας, αλλά με άζυμα ειλικρίνειας και αλήθειας». Εξαρχής δε ο Θεός προμήνυσε τη σωτηρία των εθνών· διότι πρόσταξε να μετέχουν στο Πάσχα και οι προσήλυτοι, αφού κάλεσε τον προσήλυτο «γιώρα», και του προσέφερε ισονομία· διότι λέει: «θα είναι σαν αυτόχθονας της γης». Και το «σε ένα μόνο σπίτι θα φαγωθεί» το τηρούν οι πιστοί, μεταλαμβάνοντας τα θεία μυστήρια μόνο μέσα στην Εκκλησία, αποστρεφόμενοι με βδελυγμία τις συναγωγές των αιρετικών.

Και είπε ο Θεός στον Μωυσή να λάβει ένα αρνί άμωμο και να το σφάξει και να χρίσει με το αίμα του τις θύρες και τους παραστάτες, ‹ώστε να μην τους αγγίξει εκείνος που θα εξολοθρεύσει τα πρωτότοκα των Αιγυπτίων›· διότι ο άγγελος που είχε αποσταλεί έβλεπε το σημάδι του αίματος από μακριά και απομακρυνόταν, ενώ εισερχόταν στα σπίτια που δεν είχαν σημαδευτεί και σκότωνε κάθε πρωτότοκο. Ακόμη, διέταξε να εξαφανιστεί η ζύμη από κάθε σπίτι και πρόσταξε να φάνε το σφαγμένο αρνί με άζυμα και πικρά χόρτα, και να το φάνε έχοντας περιζωστεί τις μέσες τους και φορώντας υποδήματα στα πόδια τους και κρατώντας ραβδιά στα χέρια. Και με αυτόν τον τρόπο τούς προστάζει να φάνε με κάθε βιασύνη προς το βράδυ το πάσχα του Κυρίου και να μην τσακίσουν ούτε ένα οστό από το αρνί.

Είπε δε ο Θεός στον Μωυσή να πάρει ένα άμωμο αρνί, να το σφάξει και με το αίμα του να χρίσει τις πόρτες και τους παραστάτες τους, «για να μην τους αγγίξει ο εξολοθρευτής των πρωτότοκων των Αιγυπτίων». Και ο άγγελος που είχε σταλεί, έβλεπε το σημάδι του αίματος από μακριά και απομακρυνόταν, ενώ έμπαινε στα σπίτια που δεν ήταν σημαδεμένα με το αίμα και σκότωνε κάθε πρωτότοκο. Ακόμη, διέταξε να εξαφανιστεί η παλιά ζύμη από κάθε σπίτι και πρόσταξε να τρώνε το σφαγμένο αρνί με άζυμα και πικρά χόρτα, και να το τρώνε έχοντας ζωσμένη τη μέση τους, φορώντας τα υποδήματα στα πόδια τους και κρατώντας τα ραβδιά στα χέρια τους. Και έτσι διέταξε να τρώνε με βιασύνη το Πάσχα του Κυρίου προς το βράδυ, χωρίς να συντρίψουν κανένα οστό του αρνιού. Τους έβγαλε, λοιπόν, έχοντας χρυσό και ασήμι, αφού έδωσε εντολή στον καθένα να ζητήσει από τον Αιγύπτιο γείτονά του χρυσά και ασημένια σκεύη. Και αναχωρούσαν από την Αίγυπτο, ενώ οι Αιγύπτιοι έθαβαν τα πρωτότοκά τους. Και για τους μεν υπήρχε χαρά για την απαλλαγή από τη σκληρή δουλεία, για τους δε πένθος και θρήνος για την απώλεια των τέκνων τους. Γι' αυτό λέει ο Μωυσής: «Αυτή η νύχτα, για την οποία έδωσε υπόσχεση ο Θεός στον Αβραάμ, εκπληρώθηκε τώρα σε εμάς τα τέκνα του». Όλα αυτά, βέβαια, έγιναν τύποι και σκιές των αληθινών πραγμάτων· διότι αυτά είναι μυστήρια της ψυχής που λυτρώθηκε κατά την παρουσία του Κυρίου.

«Αυτά δε έγιναν, για να εκπληρωθεί η Γραφή: Οστούν αυτού δεν θα συντριβεί. Και πάλι άλλη Γραφή λέει: Θα κοιτάξουν προς εκείνον τον οποίον ελόγχισαν». Δεν τα άκουσα από άλλους, λέει, αλλά ο ίδιος ήμουν παρών και τα είδα, «και η μαρτυρία είναι αληθινή». Και εύλογα. Διότι διηγείται μια ύβρη που συνέβη, και όχι κάτι σπουδαίο και ένδοξο, ώστε να υποπτευθείς τα λόγια του. Αλλά γι' αυτό, λέει, τα αναφέρω αυτά με τόση ακρίβεια, και προβάλλω όσα φαίνονται προσβλητικά, για να πιστέψετε εσείς ότι είναι απολύτως αληθινά και δεν έχουν συντεθεί για να ευχαριστήσουν κάποιον. Διότι αυτός που μιλάει για να ευαρεστήσει, παραθέτει μάλλον τα ένδοξα. Επειδή όμως ο Μωυσής φαινόταν πιο αξιόπιστος από αυτόν, παρουσιάζει και εκείνον ως μάρτυρα. Διότι αυτό που είπε εκείνος για τον αμνό που θυσιαζόταν το Πάσχα, «Οστούν αυτού δεν θα συντριβεί», αυτό λέει ο ευαγγελιστής ότι εκπληρώθηκε στον Χριστό. Διότι εκείνος ο αμνός ήταν τύπος Αυτού· και υπάρχει μεγάλη συγγένεια του τύπου αυτού προς την αλήθεια. Εκπληρώνεται όμως και μια άλλη προφητεία που λέει: «Θα κοιτάξουν προς εκείνον τον οποίον ελόγχισαν». Διότι όταν θα έρθει να κρίνει, τότε θα τον δουν με σώμα ανώτερο και πιο θεοειδές, και θα τον αναγνωρίσουν αυτοί που τον ελόγχισαν, και θα θρηνήσουν. Και όχι μόνο αυτό, αλλά και διότι για εκείνους που επρόκειτο να απιστήσουν, το τόλμημα των εχθρών αποτέλεσε θύρα πίστεως και απόδειξη, όπως για παράδειγμα στον Θωμά. Επειδή μέσω της πλευράς βεβαιώθηκε σε αυτόν η ανάσταση.