Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 12:5

Και πάλι: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέγω, εάν δεν φάγετε τη σάρκα του Υιού του ανθρώπου και δεν πιείτε το αίμα του, δεν έχετε ζωή μέσα σας»· ως τύπος αυτής θα μπορούσε ορθά να νοηθεί η γη της επαγγελίας, προς την οποία επείγονταν να μετοικήσουν από την Αίγυπτο. Λαμβάνεται δε το πρόβατο από τη δέκατη ημέρα του μήνα, και διατηρείται μέχρι τη δέκατη τέταρτη, για να σφαγιαστεί προς το βράδυ.

Διότι αξίωσε αμέσως να βαπτιστεί, και πράγματι βαπτίστηκε. «Ας είναι δε, λέει, το πρόβατο τέλειο». Διότι όλα τα θεοπρεπή γνωρίσματα υπήρχαν στον Χριστό. Αλλά «ας είναι και αρσενικό», παρήγγειλε ο νομοθέτης. Διότι αυτός ήταν και είναι, εκείνος που εμφυτεύει σε όλους μας τα σπέρματα της θεογνωσίας, σαν σε κάποια επιθυμητή γη. Όπως ακριβώς αναφέρει και ο προφητικός λόγος, τελειοποιώντας την ανθρωπότητα για τον Θεό και Πατέρα μέσω των ευαγγελικών κηρυγμάτων.

Αλλά, εκτός από αυτά, ας είναι και ενός έτους, είτε όσον αφορά τον χρόνο, για να μην θεωρηθεί ατελές, επειδή δεν έχει συμπληρωθεί ακόμη σε αυτό το ένα έτος· είτε επειδή τη θεοπρεπέστατη εορτή για το Πάθος επρόκειτο να την τελούν κάθε χρόνο εκείνοι που αποκομίζουν τα αγαθά από το Πάθος. Και λέγει να λαμβάνεται από τους αμνούς και από τα ερίφια.

Γι' αυτό ακριβώς και ο νόμος του Μωυσή όριζε να λαμβάνεται ο αμνός από τη δεκάτη του πρώτου μήνα, και να σφάζεται προς το βράδυ της δεκάτης τετάρτης του ίδιου μήνα, ώστε συγχρόνως να σημαίνεται ότι και ο πέμπτος καιρός για εμάς, σαν κατά την πέμπτη ημέρα, και για εκείνους που βρίσκονται στο τέλος του αιώνα, η σφαγή του Σωτήρα έγινε, μέσω της φράσης «προς το βράδυ». ΠΑΛΛ. Επομένως, όπως φαίνεται, όλος ο σκοπός της θεόπνευστης Γραφής αποβλέπει στο μυστήριο του Χριστού; ΚΥΡ. Απολύτως· διότι το τέλος του νόμου και των προφητών είναι ο Χριστός· «Επειδή δεν υπάρχει άλλο όνομα κάτω από τον ουρανό που να έχει δοθεί στους ανθρώπους, με το οποίο πρέπει να σωθούμε». Διότι έτσι είπε ο μαθητής του Σωτήρα, και η απόδειξη είναι κοντά, αν προχωρήσουμε στα επόμενα. «Αφού αναχώρησαν, λέει, οι γιοι του Ισραήλ από τη Σοκχώθ, στρατοπέδευσαν στην Οθώμ κοντά στην έρημο· και ο Θεός προπορευόταν αυτών, την ημέρα με στύλο νεφέλης, για να τους δείχνει την οδό, και τη νύχτα με στύλο φωτιάς· δεν έλειψε ο στύλος της φωτιάς τη νύχτα μπροστά από όλο τον λαό». Βλέπεις πώς, όταν οι Ισραηλίτες αναχώρησαν από τη γη των Αιγυπτίων, ο Θεός τους καθοδηγούσε με στύλο νεφέλης και φωτιάς; Και μέσω και των δύο προτυπωνόταν ο Χριστός. ΠΑΛΛ. Με ποιον τρόπο; ΚΥΡ. Πρώτον, επειδή είναι στύλος και εδραίωμα της αλήθειας, εντελώς ακαταμάχητος και άθραυστος, και υψώνεται πάνω από τη γη.

Ότι δε η δύση του ηλίου μπορεί να υποδηλώνει τον καιρό της παρουσίας του Σωτήρος μας, θα το καταλάβεις σαφώς, όταν ο Θεός λέει σχετικά με τον αμνό προς τον ιεροφάντη Μωυσή: «Μίλησε στους υιούς του Ισραήλ και ας πάρει ο καθένας τους ένα πρόβατο κατά οίκους, και θα το έχουν, λέει, φυλαγμένο από τη δέκατη ημέρα του μήνα έως τη δέκατη τέταρτη, και θα το σφάξει όλο το πλήθος των υιών του Ισραήλ προς το βράδυ.» Διότι λέγεται δέκατη ώρα εκείνη κατά την οποία φανερώθηκε σε εμάς ο Εμμανουήλ, ακριβώς λοιπόν προς το βράδυ, δηλαδή στο τέλος του παρόντος καιρού. Το θνησιμαίο όμως και το θηριάλωτο μεταδίδουν νοητώς σε όσους τα αγγίζουν τον μολυσμό, όχι λιγότερο από τη λέπρα· διότι το μεν θνησιμαίο σημαίνει το τελείως νεκρό και απονεκρωμένο, όπως στα έργα της σαρκός, το δε θηριάλωτο σημαίνει φανερά την ψυχή που έχει πέσει στην εξουσία του διαβόλου. Το ότι δε είναι σωτήριο πράγμα να απομακρύνεται κανείς από άνθρωπο που έχει επιλέξει να φρονεί νεκρά πράγματα και έχει απονεκρωμένο τον νου, και τρέφει επάνω του τον Σατανά (διότι αυτός καταβροχθίζει τις ψυχές που θα αιχμαλωτίσει), πώς δεν θα ήταν σαφές σε εκείνους που είναι αληθινά συνετοί και έχουν φροντίσει άριστα να απομακρύνονται από οτιδήποτε συνηθίζει να μολύνει; ΠΑΛΛ. Έτσι είναι. ΚΥΡ.

Διότι ο Χριστός είναι άμωμος και υπεράνω κάθε πάθους, δηλαδή αληθινά τέλειος· διότι ο Εμμανουήλ είναι παντέλειος, κατέχοντας αφ' εαυτού και εκ φύσεως εκείνα μέσω των οποίων είναι Θεός, ενώ ως προς το ότι ζητείται άρρεν, τούτο σημαίνει ότι είναι καθοδηγητής των πάντων. Εξάλλου, το άρρεν είναι πάντοτε το πλέον ηγεμονικό, και παντού το θήλυ ακολουθεί σε δεύτερη τάξη. Και λαμβάνεται μεν το πρόβατο από τη δεκάτη του μηνός, θυσιάζεται δε προς το εσπέρας της δεκάτης τετάρτης ημέρας. Διότι το μυστήριο του Χριστού δεν είναι νεοφανές, ούτε τότε έγινε για πρώτη φορά γνωστό, όταν θέλησαν οι Ιουδαίοι να Τον υβρίσουν. Αντιθέτως, η γνώση υπήρχε από πολύ πριν από το πάθος, καθώς οι άγιοι το προανήγγειλαν, ο νόμος το διακήρυττε, και η Αγία Γραφή μάς προτύπωνε το μυστήριό Του. Επομένως, το κατείχαμε εντός μας ως πρόγνωση μέχρι τότε, αν και ο αμνός δεν είχε ακόμη θυσιαστεί, χωρίς να αγνοούμε ότι επρόκειτο να σφαγιαστεί προς το εσπέρας. Διότι κατά τους έσχατους καιρούς του αιώνος, και ενώ ο χρόνος έφτανε πλέον προς τη δύση του, συντελέστηκε ο θάνατος του Χριστού.

Διατηρείται δε μέχρι τη δεκάτη τετάρτη εξαιτίας των πέντε εποχών των δικών μας αιώνων. Η πρώτη εποχή είναι εκείνη κατά την οποία βρισκόταν ο Αδάμ στον παράδεισο. Η δεύτερη είναι εκείνη του Νώε. Η τρίτη εκείνη του Αβραάμ. Η τέταρτη εκείνη του Μωυσή και των προφητών. Η πέμπτη εκείνη κατά την οποία ενανθρώπησε ο Χριστός. Αυτήν την εποχή υπαινίσσεται και το χωρίο: «Στην πέμπτη γενεά ανέβηκαν οι υιοί του Ισραήλ από την Αίγυπτο». Διότι σε αυτήν επήλθε η απελευθέρωση από τη δουλεία των δαιμόνων και των παθών. Αυτές τις πέντε εποχές, νομίζω, υποδηλώνει και η παραβολή εκείνου που μίσθωσε τους εργάτες για τον αμπελώνα του· ο οποίος βγήκε το πρωί, και γύρω στην τρίτη ώρα, την έκτη, την ένατη και την ενδέκατη, κατά την οποία ο Χριστός μίσθωσε τα έθνη που κλήθηκαν προς εργασία των ευαγγελικών εντολών. Λαμβάνεται λοιπόν, όπως έχει ειπωθεί, το πρόβατο από τη δεκάτη του μηνός, και διατηρείται μέχρι τη δεκάτη τετάρτη, για να γνωρίζεις ότι το μυστήριο του Χριστού φυλασσόταν στην πρόγνωση της Αγίας Τριάδος, από την ίδια κιόλας την καταβολή του κόσμου, που ήταν η πρώτη εποχή. Τελέστηκε δε κατά την πέμπτη εποχή, δηλαδή την τελευταία, και θυσιάστηκε προς το βράδυ, ενώ το σκοτάδι της άγνοιας και της πλάνης ήταν ακόμη διαχυμένο στη γη.

Τότε, η σελήνη ήταν στη δέκατη τέταρτη ημέρα της και πανσέληνος, για να κατανοήσεις ότι ο διάβολος, ο άρχοντας του σκότους, είχε πλήρη τη δική του δόξα. Διότι η σελήνη έχει τεθεί ως άρχοντας της νύχτας, και, ενσταλάζοντας τη σοφία του κόσμου σαν ένα νόθο φως στις καρδιές των πλανεμένων, εξασφάλιζε για τον εαυτό του την πληρέστατη δόξα. Αφότου όμως πέθανε για εμάς ο αληθινός αμνός, άρχισε να καταλύεται αυτό το φως του. Διότι από τότε είναι ανάγκη η σελήνη να φθίνει και να αναλώνεται το φως της. Και αυτό άρα ήταν εκείνο που ψάλλεται στους Ψαλμούς: «Στις ημέρες του θα ανατείλει δικαιοσύνη, και πλήθος ειρήνης, έως ότου αναιρεθεί η σελήνη.» Διότι ανέτειλε στις ημέρες του Χριστού δικαιοσύνη και ειρήνη, και ο άρχοντας της νύχτας αναιρέθηκε. Διότι, καθώς εκείνος εξόντωσε τον άνθρωπο, αναιρέθηκε με τη σειρά του από τον Χριστό. Λαμβάνεται δε το κάθε πρόβατο κατά σπίτι. Διότι πρέπει στον καθένα να ενοικεί ολόκληρος ο Χριστός. Εκείνοι δε που δεν μπορούν από μόνοι τους να λάβουν τον Χριστό, και να κατανοήσουν από μόνοι τους το μυστήριο του Χριστού, λόγω ασθένειας και φτώχειας της διάνοιας, καθιστούν κοινωνούς και τους γείτονες, δηλαδή τους ομοπίστους, ώστε μέσω αλλήλων να ανυψωθούν σε υψηλότερες θεωρίες. Ας είναι δε, λέει, το πρόβατο τέλειο· διότι τέλειος είναι ο Χριστός τόσο στη θεότητα όσο και στην ανθρωπότητα.

Αλλά και αρσενικό· διότι αυτός είναι που ενσπείρει σε όλους μας τα σπέρματα της θεογνωσίας· αλλά και ενός έτους, ώστε κάθε χρόνο να τελείται το Πάσχα. Λαμβάνεται δε από τους αμνούς και από τα ερίφια, όπως ερμήνευσε ο Θεολόγος. Χρίονται δε με το αίμα οι παραστάτες και το ανώφλι, δηλαδή το σώμα. Διότι αυτό είναι η κατοικία της ψυχής, και αυτό απομακρύνει τη νέκρωση που προέρχεται από την παράβαση.

Και, ω, των ανθρώπων που εμπλέκουν τον εαυτό τους σε πολλές μάταιες έριδες· διότι αληθώς μπορεί να λεχθεί εκείνος ο συνετός λόγος του Εκκλησιαστή, ο οποίος μας έχει παραδοθεί από το Άγιο Πνεύμα, ότι «αυτό εγνώρισε ο Εκκλησιαστής, ότι ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο συνετό και ευθύ, αυτοί όμως αναζήτησαν για τους εαυτούς τους πολλούς δρόμους». Διότι σε τι δεν πλανάται η διάνοιά τους; Καταρχάς, εάν εορτάζουν το Πάσχα τη δέκατη τέταρτη ημέρα, έχουν την υποχρέωση να λάβουν το πρόβατο από τη δέκατη ημέρα και να το φυλάξουν έως τη δέκατη τέταρτη, και έτσι η νηστεία δεν θα είναι πλέον μίας ημέρας αλλά πέντε: δηλαδή η δέκατη, η ενδέκατη, η δωδέκατη, η δέκατη τρίτη και η δέκατη τέταρτη. Εάν δε το Πάσχα θυσιαστεί προς το εσπέρας, η ίδια η δέκατη τέταρτη ημέρα, καθώς ξημερώνει, συμπληρώνει έξι ημέρες στη νηστεία, και πλέον δεν θα πρόκειται για νηστεία μίας ημέρας, και έτσι καταρρέει η επιδίωξή τους περί μίας ημέρας, αφού αυτή δεν είναι μία. Διότι τα πρωτότυπα είναι αλληλένδετα και οι ίδιοι έχουν υποστεί όχι μικρή ζημία ως προς την κατά Θεόν εργασία. Διότι έπρεπε ο Χριστός να θυσιαστεί κατά τη δέκατη τέταρτη ημέρα σύμφωνα με τον νόμο, ώστε να παύσει σε αυτούς το φως που τους φώτιζε σύμφωνα με τον νόμο, αφού ανέτειλε ο ήλιος και επισκίασε το φέγγος της σελήνης.

Λέει πάλι ο Λουκάς, επιβεβαιώνοντας τα όσα έχω πει πολυμερώς και πολυτρόπως, ότι «συνέβη κατά το δευτερόπρωτο σάββατο», για να δείξει ότι πρώτο σάββατο είναι αυτό που ορίστηκε εξ αρχής και ειπώθηκε από τον Κύριο κατά τη δημιουργία του κόσμου, το οποίο επαναλαμβάνεται κυκλικά ανά επτά ημέρες από τότε μέχρι σήμερα, [ότι αυτό είναι το πρώτο]· ενώ δεύτερο σάββατο είναι αυτό που έχει οριστεί από τον νόμο. Διότι λέει ότι «θα πάρεις για τον εαυτό σου ένα πρόβατο ενός έτους, άμωμο, αρσενικό (το οποίο αποτελούσε προτύπωση του Σωτήρα) από τη δέκατη ημέρα του μήνα και θα φυλάσσεται μέχρι τη δέκατη τέταρτη και θα το θυσιάσετε το εσπέρας της δέκατης τέταρτης ημέρας· και θα είναι για εσένα σάββατο, ημέρα αγία, και θα φάτε άζυμα επί επτά ημέρες, και την έβδομη ημέρα θα την κάνεις αγία». Και βλέπετε ότι δεύτερο σάββατο, μετά το πρώτο σάββατο, ονομάζεται αυτή η αγία ημέρα του προβάτου, η οποία έχει αγιαστεί ως σάββατο, είτε συμπέσει να είναι Κυριακή, είτε Δευτέρα, είτε Τρίτη. Καθώς δε επαναλαμβάνεται κυκλικά πάλι ανά επτά ημέρες, το δεύτερο αυτό ονομάζεται πρώτο [δηλαδή δευτερόπρωτο], για να δείξει μέσα από αυτό ότι όχι μόνο ο Ιωάννης έκανε λόγο για χρονική περίοδο δύο ετών και τριών εορτών του Πάσχα, αλλά και ο Λουκάς και οι άλλοι. Διότι έτσι λέει ο νόμος: «θα μετρήσεις επτά εβδομάδες από την αρχή που θα βάλεις το δρεπάνι για τον θερισμό των σταχυών και θα ορίσεις την έβδομη εβδομάδα ως αγία ημέρα του Κυρίου», υποδηλώνοντας την Πεντηκοστή.

Εάν λοιπόν και εμείς το τελέσουμε έτσι, θα μας συμβεί μέσα σε ένα έτος να τελέσουμε δύο Πάσχα, ένα μετά την ισημερία και ένα πριν από την ισημερία, ενώ στο αμέσως επόμενο έτος δεν θα τελέσουμε καθόλου Πάσχα, και θα αποδειχθεί ότι το όλο ζήτημα είναι έργο πλάνης παρά αλήθεια. Διότι πριν από την ισημερία δεν θα έχει συμπληρωθεί το έτος, ούτε συμπληρώνεται ο χρόνος του κύκλου της πορείας που έχει οριστεί από τον Θεό για τους ανθρώπους, εάν δεν παρέλθει η ισημερία. 12. Και θα μπορούσαν μεν να ειπωθούν πολλά περί τούτου, ότι δηλαδή οι πατέρες έπραξαν καλώς, ή μάλλον μέσω αυτών ο Θεός κατόρθωσε για την Εκκλησία την πλήρη ακρίβεια της αλήθειας αυτής της πανσεβάσμιας και παναγίας εορτής, ώστε να τελείται μεν μετά την ισημερία, όταν υπολογίζεται ότι συμπίπτει η δέκατη τέταρτη ημέρα της σελήνης. Όχι όμως για να την τελέσουμε κατά την ίδια τη δέκατη τέταρτη ημέρα· διότι σε εκείνους ζητείται μία ημέρα, ενώ σε εμάς δεν ζητείται μία, αλλά έξι, μία πληρέστατη εβδομάδα. Γι' αυτό και ο ίδιος ο νόμος λέει διευρύνοντας το ζήτημα: «θα πάρετε για τον εαυτό σας πρόβατο ενός έτους, άμωμο, τέλειο, από τη δέκατη ημέρα του μήνα, και θα το έχετε φυλαγμένο μέχρι τη δέκατη τέταρτη, και θα το θυσιάσετε προς το βράδυ κατά τη δέκατη τέταρτη ημέρα του μήνα», δηλαδή της σελήνης. Η δε Εκκλησία τηρεί το να άγει την εορτή του Πάσχα, δηλαδή την εβδομάδα που έχει οριστεί και από τους ίδιους τους αποστόλους στις Διατάξεις, από τη δεύτερη ημέρα της εβδομάδας (Δευτέρα), πράγμα που συμβολίζει την αγορά του προβάτου.

Και πάλι για την ίδια αυτή εορτή αναφέρει ότι τα έχει διατυπώσει με μεγαλύτερη ακρίβεια, λέγοντας: «Αφού λάβουν οι άνδρες των Εβραίων αυτόν τον μήνα, κατά οικογένειες, πρόβατα και μοσχάρια από τα βόδια τους χωρίς ψεγάδι τη δέκατη ημέρα· και ας φυλαχθεί μέχρι να ξημερώσει η δέκατη τέταρτη, και αφού θυσιάσετε προς το βράδυ, να τα φάτε έτσι όλα ψητά, μαζί με τα εντόσθια: να είστε ζωσμένοι, να έχετε φορέσει κοίλα υποδήματα στα πόδια και να κρατάτε ραβδί στο χέρι. Διότι μέσα σε βιασύνη ο βασιλιάς θα διατάξει να εκδιωχθούν όλοι από τη χώρα· και θα κληθούν όλοι. Και όταν τα θυσιάσετε, αφού πάρετε στα χέρια σας μια δέσμη από κλαδιά υσσώπου, βουτήξτε την στο αίμα και αγγίξτε τους δύο παραστάτες των θυρών, ώστε να προσπεράσει ο θάνατος τους Εβραίους. Και αυτή την εορτή θα την τηρήσετε για τον Δεσπότη, τρώγοντας για επτά ημέρες άζυμα· και δεν θα φαγωθεί καθόλου προζύμι. Διότι από αυτά τα δεινά θα επέλθει απαλλαγή, και αυτόν τον μήνα ο Θεός δωρίζει την έξοδο· και αυτός καθίσταται η αρχή των μηνών και των ετών». Πάλι, μετά από άλλα, προσθέτει: «Αναφέρει δε και ο Ιεζεκιήλ στο δράμα που επιγράφεται “Εξαγωγή”, εισάγοντας έναν αγγελιαφόρο να περιγράφει την κατάσταση των Εβραίων και την καταστροφή των Αιγυπτίων ως εξής: “Διότι, καθώς ο βασιλιάς Φαραώ αναχώρησε από τα ανάκτορα με αυτό το πλήθος, μαζί με αναρίθμητα όπλα, με όλο το ιππικό, με τέθριππα άρματα και με εμπροσθοφυλακή και παραστάτες μαζί, αποτελούσε ένα τρομερό πλήθος παρατεταγμένων ανδρών. Το πεζικό και οι οπλίτες της φάλαγγας βρίσκονταν στο μέσο, έχοντας αφήσει διαδρόμους για να περνούν τα άρματα· τους δε ιππείς τούς παρέταξε, άλλους στα αριστερά και άλλους στα δεξιά ολόκληρου του αιγυπτιακού στρατού”».

ΕΥΣΕΒΙΟΥ ΚΑΙΣΑΡΕΙΑΣ, ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΟΡΤΗΣ ΤΟΥ ΠΑΣΧΑ. 1. Ίσως να μην ήταν άκαιρο να πραγματευθούμε και πάλι το θέμα του Πάσχα, το οποίο παραδόθηκε από τα παλιά χρόνια στους απογόνους των Εβραίων εικονικώς. Όταν λοιπόν οι Εβραίοι, επιτελώντας σκιές των μελλοντικών γεγονότων, τελούσαν πρώτοι την εορτή του φασέκ (Πάσχα), έπαιρναν ένα ζώο από το κοπάδι· αυτό ήταν αμνός ή πρόβατο. Έπειτα, οι ίδιοι το θυσίαζαν· και κατόπιν, με το αίμα πρώτα ο καθένας έχριε τα ανώφλια και τους παραστάτες των σπιτιών τους, βάφοντας με αυτόν τον τρόπο με αίμα τα κατώφλια και τις στέγες για την αποτροπή του ολοθρευτή. Τρώγοντας δε ως τροφή τις σάρκες του προβάτου, και έχοντας ζωσμένη τη μέση τους με ζώνη, και μετέχοντας σε τροφή από άζυμους άρτους, και τρώγοντας πικρά χόρτα, μετέβαιναν από τόπο σε τόπο, από τη γη των Αιγυπτίων προς την έρημο. Αυτά, λοιπόν, είχε νομοθετηθεί να τα πράττουν συγχρόνως με τη σφαγή και τη βρώση του προβάτου. Εξαιτίας αυτού, η μετάβαση από την Αίγυπτο εκπλήρωνε για αυτούς την ονομασία των διαβατηρίων. Αλλά σε εκείνους μεν αυτά συνέβαιναν τυπικώς, γράφτηκαν όμως για εμάς. Και ο Παύλος τα ερμηνεύει, φανερώνοντας την αλήθεια των παλαιών συμβόλων μέσω όσων λέει: «Διότι το Πάσχα μας θυσιάστηκε, ο Χριστός». Την αιτία δε για την οποία θυσιάστηκε, την παριστάνει ο Βαπτιστής λέγοντας: «Ίδε ο Αμνός του Θεού, ο οποίος αίρει την αμαρτία του κόσμου».

Γι' αυτόν τον λόγο λαμβάνεται πρόβατο, αφενός εξαιτίας της ακακίας του, και αφετέρου ως ένδυμα της αρχέγονης γυμνότητας. Διότι τέτοιο είναι το σφάγιο που προσφέρθηκε για εμάς, ένδυμα αφθαρσίας, όπως πράγματι είναι και ονομάζεται. Είναι δε τέλειο, όχι μόνο εξαιτίας της θεότητας, από την οποία τίποτα δεν είναι τελειότερο, αλλά και εξαιτίας της ανθρώπινης φύσεως που προσλήφθηκε, η οποία χρίστηκε με τη θεότητα, και έγινε ό,τι ακριβώς ήταν και Εκείνο που την έχρισε, και τολμώ να πω, ομόθεη. Αρσενικό δε, επειδή προσφέρεται υπέρ του Αδάμ, ή μάλλον ως το ισχυρότερο αντί του ισχυρού, ο οποίος έπεσε πρώτος στην αμαρτία, και ιδίως επειδή δεν φέρει μέσα του απολύτως τίποτα το θηλυκό ούτε το άνανδρο· αλλά και επειδή διέρρηξε με δύναμη τα παρθενικά και μητρικά δεσμά, με απόλυτη εξουσία, και γεννήθηκε αρσενικό από την προφήτιδα, όπως ακριβώς ευαγγελίζεται ο Ησαΐας.

Τι σημαίνει δε το να προσκαλούν και τους γείτονες; Ή το να στέκονται όρθιοι, ή το να τρώνε κατά την εσπέρα; Ή το να περιτειχίζεται η οικία με το αίμα; Εκείνος δεν θα πει τίποτε άλλο, παρά θα επαναλαμβάνει διαρκώς τα περί της Αιγύπτου. Εγώ όμως θα πω και τι σημαίνει το αίμα, και η εσπέρα, και το να τρώνε όλοι μαζί, και το να στέκονται όλοι όρθιοι.

Ας εξετάσουμε λοιπόν πρώτα τι σημαίνει ότι αυτός ο μήνας είναι η αρχή των μηνών, και γιατί αυτός ο μήνας του Πάσχα είναι ο πρώτος μεταξύ των μηνών του έτους· δεύτερον, τι σημαίνει το πρόβατο που λαμβάνεται τη δέκατη ημέρα του μήνα, και το ότι το πρόβατο πρέπει να είναι τέλειο και ενός έτους, ποιος είναι ο γείτονας και ποιος ο πλησίον που προσκαλείται, και γιατί το πρόβατο φυλάσσεται μέχρι τη δέκατη τέταρτη ημέρα, και έπειτα θυσιάζεται προς το βράδυ· «και θα το σφάξει όλο το πλήθος της συναγωγής των υιών του Ισραήλ προς το βράδυ»· τι σημαίνει το αίμα πάνω στους δύο παραστάτες και στο ανώφλι, και γιατί τρώνε τα κρέατα τη νύχτα, και μάλιστα ψητά στη φωτιά, ούτε ωμά ούτε βρασμένα σε νερό· ή τι σημαίνει το «το κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια», και γιατί λέει «δεν θα συντρίψετε οστό του»· και τι συμβολίζουν τα άζυμα με τα πικρά χόρτα, και γιατί «με βιασύνη θα φάτε» το Πάσχα· τι σημαίνουν οι περιζωσμένες οσφύες και τα υποδήματα στα πόδια και τα ραβδιά στα χέρια, και τι σημαίνει το «Πάσχα του Κυρίου» και το «το αίμα θα είναι σημάδι πάνω στα σπίτια όπου βρίσκεστε εκεί, και θα δω το αίμα και θα σας σκεπάσω και δεν θα πέσει σε εσάς πληγή εξολόθρευσης, όταν θα χτυπήσω τη γη της Αιγύπτου»· γιατί «επτά ημέρες θα τρώτε άζυμα»· γιατί ο αλλογενής δεν θα φάει από αυτό, ενώ ο οικογενής θα περιτμηθεί, και τι σημαίνει το «Σε ένα μόνο σπίτι θα φαγωθεί, και δεν θα βγάλετε έξω τίποτα από το κρέας, και δεν θα συντρίψετε οστό από αυτό. Κανένας απερίτμητος δεν θα φάει από αυτό».

Αυτός δε είναι ο ενιαυτός για τον οποίο ανακράζει η Θεία Γραφή: «Να κηρύξω ενιαυτό Κυρίου δεκτό». «Πρόβατο» είναι το ιερό θύμα· διότι λέει: «Αυτός σαν πρόβατο οδηγήθηκε στη σφαγή και σαν αμνός άφωνος μπροστά σε εκείνον που τον κουρεύει», καθώς και ο Ιωάννης: «Ιδού ο αμνός του Θεού, που αίρει την αμαρτία του κόσμου». Το πρόβατο όμως είναι «τέλειο» και «ενιαύσιο»: αφενός μεν «τέλειο» ως προερχόμενο από τους ουρανούς, αφετέρου δε «ενιαύσιο» ως ευρισκόμενο επί της γης· διότι ο ενιαυτός είναι μέτρο του χρόνου επί της γης, ο οποίος καταλαμβάνει τον εαυτό του, ανακυκλώνεται γύρω από τον εαυτό του και με την περιοδική περιστροφή του προς τον εαυτό του μιμείται τον αμέτρητο αιώνα.

Τέλειο αρσενικό. Διότι η τελείωση της δικαιοσύνης βρίσκεται κοντά στον μόνο αληθινό βασιλέα. Και το χρονιάρικο πρόβατο αποτελεί τύπο του αιώνιου Χριστού. Επειδή το έτος είναι σύμβολο του αιώνα, καθώς το ίδιο ανακυκλώνεται πολλές φορές μέσα στον αιώνα και εμπεριέχει όλες τις τροπές μέσα του, όντας τύπος του νέου ανθρώπου, στον οποίο το παλαιό στοιχείο της ανθρωπότητάς μας έχει μεταβληθεί σε καινότητα· διότι, λέει, να ντυθείτε τον νέο άνθρωπο. Έχοντας ντυθεί την αμωμότητα και την τελειότητα του προβάτου, θα γίνεις πρόβατο του Θεού, και προσφέροντας ο ίδιος το σώμα σου ως θυσία ζωντανή, άγια και ευάρεστη στον Θεό, σύμφωνα με τον Απόστολο, θα οδηγηθείς στην αιώνια ζωή.

Πέντε ημέρες κρατείται το πρόβατο στην οικία, από τη δεκάτη έως τη δέκατη τέταρτη. Έπειτα, θυσιάζεται με αυτόν τον τρόπο τη δέκατη τέταρτη προς το εσπέρας από τη συναγωγή των Ιουδαίων. Με αυτές τις πέντε ημέρες δηλώνονται πέντε χρονικά διαστήματα από τον Αδάμ μέχρι τη συντέλεια: το πρώτο είναι μέχρι τον Νώε, το δεύτερο από εκεί μέχρι τον Αβραάμ, το τρίτο μέχρι τον Μωυσή, το τέταρτο από τον Μωυσή μέχρι την παρουσία του Χριστού, και το πέμπτο είναι ο παρών καιρός της παρουσίας Του. Θυσιάζεται δε προς το εσπέρας, επειδή στα έσχατα του αιώνος ο Ισραήλ, από όλη τη συναγωγή, συμφώνησε εναντίον του Χριστού. Η θυσία του Χριστού, βεβαίως, προμελετάτο από την αρχή στα διαρκή παθήματα των δικαίων αρχής γενομένης από τον δίκαιο Άβελ, και ο Χριστός ήταν Αυτός που έπασχε μέσα σε όλους. Ολοκληρώθηκε δε, όταν ο Ίδιος, παρών αυτοπροσώπως, έπασχε ως ο θείος αμνός. Και πράγματι, τη δέκατη τέταρτη ημέρα του ίδιου μήνα έπασχε και παρέδιδε το πνεύμα προς το εσπέρας. Σύμφωνα με αυτόν τον τύπο, αυτό σήμαινε η επιλογή του προβάτου για τη θυσία από τη δεκάτη ημέρα και η θυσία του τη δέκατη τέταρτη προς το εσπέρας: ότι, δηλαδή, από την αρχή γινόταν η προμελέτη του πάθους, ενώ στο τέλος επήλθε το ίδιο το πάθος.

Ως προς τη δόξα του Κυρίου, βλέπουμε να έχει προτυπωθεί το γεγονός ότι το πρόβατο είναι «τέλειο» και «αρσενικό» και «ενιαύσιο». «Τέλειο» μεν, διότι μόνος ο Χριστός είναι ανενδεής σε κάθε αρετή και κατά πάντα τρόπο «άμωμος», και από την αρχή έως το τέλος δεν στερείται καμίας δικαιοσύνης, όπως λέγει ο ίδιος: «Διότι έτσι είναι πρέπον σε εμάς να εκπληρώσουμε κάθε δικαιοσύνη»· γι' αυτό και όλα τα προς θυσία ζώα προσφέρονταν τέλεια και άμωμα, επειδή όλα θυσιάζονταν ως τύπος του Χριστού, και ο Θεός διέταξε οι ιερείς να είναι άρτιοι και τέλειοι στα σώματά τους, επειδή όλοι αποτελούσαν τύπο του αληθινού Ιερέα. «Αρσενικό» δε το πρόβατο, διότι είναι και αρχηγικό, έχοντας εκ φύσεως την ηγεμονία, όπως ακριβώς το αρσενικό έχει σωματική υπεροχή έναντι του θηλυκού· διότι εκ φύσεως και κατ' αλήθειαν ο Χριστός είναι ηγεμόνας και βασιλιάς, εφόσον είναι επουράνιος άνθρωπος, και ενώ έχει ταχθεί μαζί μας ως αδελφός κατά τη σαρκική φύση, προΐσταται ως δεσπότης κατά την πνευματική θεότητα.

Αληθινός ηγεμόνας, λοιπόν, δεσπότης και βασιλιάς είναι ο Κύριος, όχι μόνο επειδή υπήρξε Θεός ανάμεσα στους ανθρώπους, αλλά και κατά την προϋπάρχουσα θεότητά Του, διότι είναι εκ φύσεως βασιλιάς όλης της κτίσεως, χωρίς να έχει λάβει τη βασιλεία κατά χάριν, αλλά κατέχοντάς την αληθινά και εκ της γεννήσεώς Του από τον Πατέρα· επιπλέον δε το πρόβατο χαρακτηρίζεται «ενιαύσιο», γεγονός που φανέρωνε ότι ο Κύριος ήταν νέος πάνω στη γη και δεν είχε τίποτα από την παλαιότητα που χαρακτηρίζει τους ανθρώπους.

Εάν λοιπόν κάποιος ονομάζει τον Κύριο ψιλό άνθρωπο και εντάσσει τον Χριστό στη δική μας φύση, για αυτόν το πρόβατο δεν είναι «τέλειο» ούτε «άμωμο», διότι κανένας άνθρωπος δεν είναι άμωμος. Για αυτόν το πρόβατο δεν είναι «άρσεν», διότι κανένας από τους ανθρώπους δεν έχει φυσική και ολοκληρωτική ηγεμονία απέναντι στους ομοφυείς του ανθρώπους. Και όποιος συγκαταλέγει τον Κύριο στην κτίση και ισχυρίζεται ότι έχει τη θεότητα κατά χάριν και όχι αληθινή, ούτε αυτός έχει «άρσεν» το πρόβατο που θυσιάζεται υπέρ αυτού, διότι δεν γνώρισε τον κατά φύση βασιλέα, αλλά στρέφεται σε άλλον, που δεν είναι τέτοιος ούτε κατά φύση ούτε κατά αλήθεια. Αλλά και αν κάποιος ανάγει στον Χριστό κάτι από την ανθρώπινη παλαιότητα ή τολμά να λέει ότι είναι δεκτικός αμαρτίας ή ότι υπόκειται στη δουλεία του νόμου ή ότι υποβάλλεται κατ' ανάγκην στον θάνατο, αυτός δεν έχει το πρόβατο «ενιαύσιο», ούτε αντιλήφθηκε την καινότητα που υπάρχει στον Χριστό.

Το εύλογο των νομικών τύπων φανερώνεται στην αλήθεια, όπως το να είναι άμωμο το πρόβατο που χρησιμοποίησε ο Νόμος για τη θυσία του Πάσχα, το να είναι αρσενικό, το να είναι ενός έτους, το να λαμβάνεται τη δέκατη ημέρα του μήνα και να θυσιάζεται τη δέκατη τέταρτη προς το εσπέρας, το να λογίζεται ως αρχή των μηνών εκείνος κατά τον οποίο τελούνταν το Πάσχα. Διότι όλα αυτά συνίστανται ως αληθινά και αναγκαία στον Χριστό και στο πάθος του Χριστού, ενώ από μόνα τους δεν μπορούν να έχουν κανένα νόημα.

Γιατί; Εγώ σας το λέω. Και χάριν του τύπου και χάριν της αλήθειας· επειδή πολλές φορές πλήχθηκε ο Φαραώ και δεν τους απελευθέρωσε. Και ο Μωυσής τους έλεγε: «Πλήττεται σήμερα και σας απελευθερώνει»· πληττόταν και δεν τους απελευθέρωνε· για ένατη φορά πλήχθηκε και δεν τους απελευθέρωσε· τη δέκατη όμως φορά επρόκειτο να τους απελευθερώσει. Λάβετε, λέγει, σχήμα οδοιπόρων· διότι, αφού φάτε, ουδέν κοινό θα έχετε με την Αίγυπτο. Λάβετε λοιπόν, λέγει, πρόβατο άμωμο, αρσενικό, ενός έτους, και θυσιάστε το· και αλείψτε το αίμα του στους παραστάτες των θυρών σας, ώστε, όταν έλθει ο άγγελος, έστω και αν δεν τους σπλαχνιστεί για τους ίδιους, να τους σπλαχνιστεί χάριν του τύπου του αίματος.

Του ιδίου, για το χωρίο: «Ενιαύσιος δε, ως ήλιος δικαιοσύνης, είτε επειδή προέρχεται από εκεί, είτε επειδή περιγράφεται από τον ορατό ήλιο». Πολλές είναι οι προσηγορίες του Σωτήρα μας και ποικίλος έχει οριστεί ο τρόπος της θεωρητικής αναγωγής για την καθεμία, σύμφωνα με την έννοιά της, επειδή η φυσική θεωρία του πράγματος που λαμβάνεται παραδειγματικά ως προσηγορία του Κυρίου μπορεί να επιδεχθεί πολλές θεωρητικές προσεγγίσεις. Όπως, άλλωστε, συμβαίνει και με την απορία που βρίσκεται τώρα μπροστά μας. Επειδή δεν είναι δυνατόν ο λόγος να εκθέσει πάρα πολλούς τρόπους θεωρημάτων σχετικά με τον ήλιο λόγω συντομίας, ας εξετάσουμε κι εμείς το ζήτημα σύμφωνα με την έννοια που το θεώρησε ο δάσκαλος, αναπτύσσοντας δηλαδή κατά το δυνατόν όσα εκείνος εξέφρασε συνοπτικά. «Ενιαυτός» (έτος), λοιπόν, σύμφωνα με τους αγίους και σοφούς μας δασκάλους, είναι η επάνοδος του ήλιου από το ίδιο σημείο στο ίδιο σημείο, η οποία περιλαμβάνει την πενταπλή ιδιότητα του χρόνου. Διότι ο χρόνος μερίζεται και συνάγεται σε ημέρα, εβδομάδα, μήνα, καιρό (εποχή) και έτος. Το ίδιο ισχύει και για το έτος: μερίζεται σε ώρα, ημέρα, εβδομάδα, μήνα και καιρό, ενώ η κίνησή του παραμένει συνεχής και αδιάστατη. Οι διαιρέσεις που παρατηρούνται γύρω από αυτήν (την κίνηση) βάσει της αλλοίωσης, απαρίθμησαν τη συνεχή και αδιάστατη κίνηση του χρόνου.

Και βέβαια είναι σε όλους προφανές ότι το Μωσαϊκό Πάσχα, εννοώ δηλαδή το πρόβατο που λαμβανόταν τη δέκατη ημέρα του πρώτου μήνα και θυσιαζόταν τη δέκατη τέταρτη, προτύπωνε τον θείο αμνό που θυσιάστηκε για εμάς, αυτόν που αίρει την αμαρτία του κόσμου, στον οποίο πιστεύουμε ότι μεταβάλλεται ο ιερός άρτος μέσω της ιερουργίας, ώστε το πρόβατο ήταν τύπος του άρτου.

Αυτά γνωρίζω ότι είναι τα ευαγγελικά λόγια. Εάν όμως δεχθούμε ότι η ημέρα κατά την οποία τελέστηκε το Δεσποτικό δείπνο ήταν μία από τις επτά, κατά τις οποίες είχε οριστεί η βρώση των αζύμων, και μάλιστα η πρώτη, δεν γνωρίζω πώς μπορούμε να παραδεχθούμε ότι οι ευαγγελιστές αυτοί συμφωνούν και με τον εαυτό τους και μεταξύ τους και με την αλήθεια και με τον Ιωάννη, τον κατεξοχήν θεολόγο. Διότι, ενώ ο νόμος θεσπίζει να λαμβάνεται το πρόβατο τη δέκατη ημέρα του πρώτου μήνα, να φυλάσσεται μέχρι τη δέκατη τέταρτη, και τότε, προς το εσπέρας, να θυσιάζεται και να τρώγεται, και ορίζεται ότι αυτό είναι το πάσχα του Κυρίου, και στη συνέχεια για τις επόμενες επτά ημέρες παραδίδει τη γιορτή των αζύμων, όπως αναφέρει στο Λευιτικό: «στον πρώτο μήνα, τη δέκατη τέταρτη ημέρα του μήνα, ανάμεσα στα δειλινά, είναι το πάσχα στον Κύριο· και τη δέκατη πέμπτη ημέρα αυτού του μήνα είναι η γιορτή των αζύμων στον Κύριο· επτά ημέρες θα τρώτε άζυμα», δηλαδή αυτές που αριθμούνται από τη δέκατη πέμπτη μέχρι την εικοστή πρώτη, πώς οι ευαγγελιστές ονομάζουν πρώτη των αζύμων την ημέρα κατά την οποία δεν είχε ακόμη τελεστεί το πάσχα; Διότι βεβαίως δεν επρόκειτο οι απόστολοι να ρωτήσουν μετά το πάσχα: «πού θέλεις να σου ετοιμάσουμε να φας το πάσχα;», και ο Κύριος προς αυτούς: «πηγαίνετε και ετοιμάστε μας το πάσχα, για να φάμε». Και μάλιστα ο Λουκάς, αναφέρεται στην ημέρα κατά την οποία λέει ότι έπρεπε να θυσιαστεί το πάσχα.

Αλλ' εάν ο δείπνος, όπως λέει, έγινε πριν από το Πάσχα, πώς ο Κύριος ονομάζει Πάσχα αυτό που τελείται, λέγοντας: «Με μεγάλη επιθυμία επιθύμησα να φάω αυτό το Πάσχα μαζί σας προτού πεθάνω»; Λέγοντας αυτό, έλυσε το ζητούμενο. Διότι έδειξε ότι αυτό που παρέδιδε ήταν κάτι διαφορετικό σε σχέση με εκείνο το νομικό και τυπικό Πάσχα, δηλαδή το αληθινό, το δικό Του, αυτό της Καινής Διαθήκης. Γι' αυτό και παρέλειψε τις νομικές διατάξεις που τηρούνταν σύμφωνα με εκείνο (τον νόμο), ενώ αντίθετα εισήγαγε εδώ πολλά που βρίσκονται σε αντίθεση με τον νόμο. Συνέπεια αυτών ήταν —ακόμη και αν δεν προέκυπτε από πουθενά αλλού ο εύλογος χαρακτήρας (αυτής της πράξης)— να καινοτομηθεί και η χρήση του άρτου. Ο νόμος λέει: «Πρόβατο τέλειο, αρσενικό, ενός έτους θα είναι για εσάς· από τους αμνούς και από τα ερίφια θα το πάρετε. Και θα το έχετε φυλαγμένο έως τη δέκατη τέταρτη ημέρα αυτού του μήνα».

Γι' αυτόν τον λόγο, σύμφωνα με τον τύπο που υποδείχθηκε στον νόμο, τη δέκατη τέταρτη ημέρα του πρώτου μήνα σφαγιάζεται εκείνο που οπωσδήποτε είναι κατά τρόπο νοητό και υπερφυή όλα όσα το τυπικό [ορίζει] κατά τρόπο αισθητό και φυσικό, δηλαδή πρόβατο τέλειο, αρσενικό, άμωμο, ενός έτους, το οποίο λαμβάνεται όχι μόνο από τους αμνούς, αλλά και από τα ερίφια της αριστερής παράταξης, καθώς και τα υπόλοιπα στοιχεία της τελετής που προτυπώθηκε στο γράμμα του νόμου και τα οποία στο εξής εξετάζονται πνευματικά, όπως ακριβώς ο Γρηγόριος ο Θεολόγος ανέλυσε φιλοσοφικά αυτά τα ζητήματα εκτενώς, με τον ωραιότερο και υψηλότερο τρόπο. Εκεί, μάλιστα, ανακόπτοντας προκαταβολικά τη μεγάλη σου σφοδρότητα εναντίον της ζύμης, και συμβιβάζοντας τη σχετική αποστολική ρήση με τη διδασκαλία του Κυρίου, την μεν [ζύμη] την απέδωσε στην παλαιά και ξινή κακία, την δε την ονόμασε δημιουργική και ζωτική, και ερμήνευσε ότι δεν νομοθετείται η απομάκρυνση αυτής, αλλά εκείνης που κατακρίνεται ως κακία.

Όλα αυτά είναι αινίγματα των δικών μας μυστηρίων. Διότι και εμείς χρίουμε με το αίμα του δικού μας Αμνού όχι μόνο το ανώφλι, αλλά και τους δύο παραστάτες, καθαρίζοντας και αγιάζοντας, κατά μεν το ορατό, τη γλώσσα και τα χείλη, κατά δε το νοούμενο, αντί του ανωφλίου το λογικό, και αντί των δύο παραστατών το θυμοειδές και το επιθυμητικό. Ταιριάζει δε σε εμάς και το να μην τρώμε ούτε ωμά ούτε βραστά, αλλά ψημένα στη φωτιά· διότι ούτε αποβλέπουμε μόνο στο γράμμα, αλλά ερευνούμε το νόημα, ούτε βέβαια εισάγουμε ανθρώπινους λογισμούς στα θεία λόγια (διότι για αυτό ο Ησαΐας κατηγόρησε κάποιους, ότι αναμειγνύουν τον οίνο με νερό), αλλά χρησιμοποιούμε μόνο το θείο πυρ, τη χάρη του Παναγίου Πνεύματος. Το δε να μην αφήνουμε από τα κρέατα για την επόμενη ημέρα το κατανοούμε ως εξής, ότι δηλαδή ο μελλοντικός βίος δεν έχει ανάγκη από σύμβολα· διότι σε εκείνον βλέπουμε την ίδια την πραγματικότητα. Τα οστά δε του προβάτου τα συντρίβουν εκείνοι που νοούν κακώς τα θεία λόγια και προσπαθούν να τα προσαρμόσουν στη δική τους ασέβεια. Το να μη λαμβάνεται δε το θύμα μόνο από τα πρόβατα αλλά και από τα ερίφια, κηρύττει πάλι τη θεία φιλανθρωπία· διότι ο Χριστός υπέμεινε το σωτήριο πάθος όχι μόνο υπέρ των δικαίων, αλλά και υπέρ των αμαρτωλών· διότι ο νόμος διέταξε να προσφέρεται ερίφιο για την αμαρτία.