Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 12:6

Τη δεκάτη ημέρα αυτού του μήνα, ας πάρει ο καθένας ένα πρόβατο σύμφωνα με τους πατρικούς οίκους, ένα πρόβατο για κάθε σπίτι. Αν όμως αυτοί που βρίσκονται στο σπίτι είναι λίγοι, ώστε να μην επαρκούν για ένα πρόβατο, τότε θα πάρει μαζί του τον πιο κοντινό του γείτονα.» Έπειτα, αφού όρισε ότι πρέπει να το πάρουν, διατάζει επιπλέον πώς πρέπει να είναι το θύμα, πότε και με ποιον τρόπο θα πρέπει να θυσιαστεί. «Διότι», λέει, «πρέπει να είναι για εσάς τέλειο, άμωμο, ενός έτους, και θα το πάρετε από τα αρνιά και από τα κατσίκια, και θα το έχετε φυλαγμένο έως τη δέκατη τέταρτη ημέρα αυτού του μήνα. Και θα το σφάξει όλο το πλήθος της συναγωγής των υιών του Ισραήλ προς το βράδυ. Και θα πάρουν από το αίμα και θα το βάλουν στους δύο παραστάτες και στο ανώφλι των σπιτιών στα οποία θα το φάνε. Και θα φάνε το κρέας αυτή τη νύχτα ψημένο στη φωτιά, και θα το φάνε με άζυμα ψωμιά και πικρά χόρτα. Δεν θα φάτε από αυτό ωμό, ούτε βρασμένο σε νερό, αλλά ψημένο στη φωτιά, το κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια. Δεν θα αφήσετε περίσσευμα από αυτό μέχρι το πρωί, και δεν θα του συντρίψετε κανένα οστό. Ό,τι δε περισσέψει από αυτό μέχρι το πρωί, θα το κατακάψετε στη φωτιά.» Σε αυτά δε προσθέτει ο νομοθέτης τα εξής, διδάσκοντας ποια πρέπει να είναι η εμφάνιση των συνδαιτυμόνων, και με ποιον τρόπο εξοπλισμένοι είναι σωστό να συμμετάσχουν στο ιερότατο εκείνο κοινό γεύμα. «

Και πάλι: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέγω, εάν δεν φάγετε τη σάρκα του Υιού του ανθρώπου και δεν πιείτε το αίμα του, δεν έχετε ζωή μέσα σας»· ως τύπος αυτής θα μπορούσε ορθά να νοηθεί η γη της επαγγελίας, προς την οποία επείγονταν να μετοικήσουν από την Αίγυπτο. Λαμβάνεται δε το πρόβατο από τη δέκατη ημέρα του μήνα, και διατηρείται μέχρι τη δέκατη τέταρτη, για να σφαγιαστεί προς το βράδυ.

Λαμβάνεται, λοιπόν, το πρόβατο κατά την πρώτη ημέρα του πενθημέρου, δηλαδή τη δέκατη ημέρα, η οποία αποτελεί τύπο της αρχής του αιώνα, και αφού διατηρηθεί μέχρι τον τελευταίο καιρό, δηλαδή τη δέκατη τέταρτη ημέρα, σφάζεται προς το βράδυ· για να κατανοήσεις πάλι ότι το μυστήριο του Χριστού δεν είναι ούτε νέο, ούτε πρόσφατο· αλλά φυλασσόταν στην πρόγνωση του Πατέρα ήδη από την ίδια την καταβολή του κόσμου. Πέθανε δε υπέρ ημών στους έσχατους καιρούς του αιώνα, ενώ το νοητό και θείο φως δεν κατέλαμπε ακόμη· και ενώ η γη ήταν ακόμη βυθισμένη στο σκοτάδι της άγνοιας, και οι κοσμοκράτορες του σκότους τούτου μόλυναν τις καρδιές όλων με τις πλάνες. Γι' αυτό, όταν ήρθε, ο Σωτήρας έλεγε: «Εγώ είμαι το φως του κόσμου». Και οι άγιοι καλούνται φωστήρες στον κόσμο, επειδή κατέχουν τον λόγο της ζωής· και επιπλέον τούτο: δικαίως ακούνε το «Και εσείς είστε το φως του κόσμου», επειδή μπορούν να φωτίζουν αυτούς που βρίσκονται στο σκοτάδι. Θα θαυμάσεις δε πάλι, βρίσκοντας σε αυτό και άλλη μυστική οικονομία.

Γι' αυτό ακριβώς και ο νόμος του Μωυσή όριζε να λαμβάνεται ο αμνός από τη δεκάτη του πρώτου μήνα, και να σφάζεται προς το βράδυ της δεκάτης τετάρτης του ίδιου μήνα, ώστε συγχρόνως να σημαίνεται ότι και ο πέμπτος καιρός για εμάς, σαν κατά την πέμπτη ημέρα, και για εκείνους που βρίσκονται στο τέλος του αιώνα, η σφαγή του Σωτήρα έγινε, μέσω της φράσης «προς το βράδυ». ΠΑΛΛ. Επομένως, όπως φαίνεται, όλος ο σκοπός της θεόπνευστης Γραφής αποβλέπει στο μυστήριο του Χριστού; ΚΥΡ. Απολύτως· διότι το τέλος του νόμου και των προφητών είναι ο Χριστός· «Επειδή δεν υπάρχει άλλο όνομα κάτω από τον ουρανό που να έχει δοθεί στους ανθρώπους, με το οποίο πρέπει να σωθούμε». Διότι έτσι είπε ο μαθητής του Σωτήρα, και η απόδειξη είναι κοντά, αν προχωρήσουμε στα επόμενα. «Αφού αναχώρησαν, λέει, οι γιοι του Ισραήλ από τη Σοκχώθ, στρατοπέδευσαν στην Οθώμ κοντά στην έρημο· και ο Θεός προπορευόταν αυτών, την ημέρα με στύλο νεφέλης, για να τους δείχνει την οδό, και τη νύχτα με στύλο φωτιάς· δεν έλειψε ο στύλος της φωτιάς τη νύχτα μπροστά από όλο τον λαό». Βλέπεις πώς, όταν οι Ισραηλίτες αναχώρησαν από τη γη των Αιγυπτίων, ο Θεός τους καθοδηγούσε με στύλο νεφέλης και φωτιάς; Και μέσω και των δύο προτυπωνόταν ο Χριστός. ΠΑΛΛ. Με ποιον τρόπο; ΚΥΡ. Πρώτον, επειδή είναι στύλος και εδραίωμα της αλήθειας, εντελώς ακαταμάχητος και άθραυστος, και υψώνεται πάνω από τη γη.

Έτσι και ο νόμος προανήγγελλε ξεκάθαρα τον καιρό της σφαγής του Σωτήρα μας, την οποία λέμε ότι υπέμεινε για τη ζωή του κόσμου. «Διότι τη δέκατη ημέρα», λέει, «του πρώτου μήνα, ας πάρουν για τον εαυτό τους ένα πρόβατο κατά οικογένειες, ανάλογα με τον αριθμό», λέει, «των ψυχών, και θα παραμείνει φυλαγμένο έως τη δέκατη τέταρτη αυτού του μήνα, και θα το σφάξει προς το βράδυ όλο το πλήθος των υιών του Ισραήλ». Ακούς πώς το σφάγιο, αφού λαμβανόταν τη δέκατη ημέρα, φυλασσόταν από τους παλαιούς έως τη δέκατη τέταρτη, για να εννοήσεις τον πέμπτο καιρό, κατά τον οποίο, αφού έγινε άνθρωπος, υπέστη τον θάνατο υπέρ ημών, ενώ ήδη έφθινε η σελήνη, η οποία έχει ταχθεί για να άρχει της νύχτας; Το γεγονός αυτό αποτελεί τύπο μυστηρίου, και φαίνεται να υποδηλώνει αμυδρά την οπισθοχώρηση της πλεονεξίας του διαβόλου, και τη σταδιακή κατάδυσή της, τρόπον τινά, προς την ανημπόρια και την ολοκληρωτική αδυναμία.

Ότι δε η δύση του ηλίου μπορεί να υποδηλώνει τον καιρό της παρουσίας του Σωτήρος μας, θα το καταλάβεις σαφώς, όταν ο Θεός λέει σχετικά με τον αμνό προς τον ιεροφάντη Μωυσή: «Μίλησε στους υιούς του Ισραήλ και ας πάρει ο καθένας τους ένα πρόβατο κατά οίκους, και θα το έχουν, λέει, φυλαγμένο από τη δέκατη ημέρα του μήνα έως τη δέκατη τέταρτη, και θα το σφάξει όλο το πλήθος των υιών του Ισραήλ προς το βράδυ.» Διότι λέγεται δέκατη ώρα εκείνη κατά την οποία φανερώθηκε σε εμάς ο Εμμανουήλ, ακριβώς λοιπόν προς το βράδυ, δηλαδή στο τέλος του παρόντος καιρού. Το θνησιμαίο όμως και το θηριάλωτο μεταδίδουν νοητώς σε όσους τα αγγίζουν τον μολυσμό, όχι λιγότερο από τη λέπρα· διότι το μεν θνησιμαίο σημαίνει το τελείως νεκρό και απονεκρωμένο, όπως στα έργα της σαρκός, το δε θηριάλωτο σημαίνει φανερά την ψυχή που έχει πέσει στην εξουσία του διαβόλου. Το ότι δε είναι σωτήριο πράγμα να απομακρύνεται κανείς από άνθρωπο που έχει επιλέξει να φρονεί νεκρά πράγματα και έχει απονεκρωμένο τον νου, και τρέφει επάνω του τον Σατανά (διότι αυτός καταβροχθίζει τις ψυχές που θα αιχμαλωτίσει), πώς δεν θα ήταν σαφές σε εκείνους που είναι αληθινά συνετοί και έχουν φροντίσει άριστα να απομακρύνονται από οτιδήποτε συνηθίζει να μολύνει; ΠΑΛΛ. Έτσι είναι. ΚΥΡ.

Διότι ο Χριστός είναι άμωμος και υπεράνω κάθε πάθους, δηλαδή αληθινά τέλειος· διότι ο Εμμανουήλ είναι παντέλειος, κατέχοντας αφ' εαυτού και εκ φύσεως εκείνα μέσω των οποίων είναι Θεός, ενώ ως προς το ότι ζητείται άρρεν, τούτο σημαίνει ότι είναι καθοδηγητής των πάντων. Εξάλλου, το άρρεν είναι πάντοτε το πλέον ηγεμονικό, και παντού το θήλυ ακολουθεί σε δεύτερη τάξη. Και λαμβάνεται μεν το πρόβατο από τη δεκάτη του μηνός, θυσιάζεται δε προς το εσπέρας της δεκάτης τετάρτης ημέρας. Διότι το μυστήριο του Χριστού δεν είναι νεοφανές, ούτε τότε έγινε για πρώτη φορά γνωστό, όταν θέλησαν οι Ιουδαίοι να Τον υβρίσουν. Αντιθέτως, η γνώση υπήρχε από πολύ πριν από το πάθος, καθώς οι άγιοι το προανήγγειλαν, ο νόμος το διακήρυττε, και η Αγία Γραφή μάς προτύπωνε το μυστήριό Του. Επομένως, το κατείχαμε εντός μας ως πρόγνωση μέχρι τότε, αν και ο αμνός δεν είχε ακόμη θυσιαστεί, χωρίς να αγνοούμε ότι επρόκειτο να σφαγιαστεί προς το εσπέρας. Διότι κατά τους έσχατους καιρούς του αιώνος, και ενώ ο χρόνος έφτανε πλέον προς τη δύση του, συντελέστηκε ο θάνατος του Χριστού.

Διατηρείται δε μέχρι τη δεκάτη τετάρτη εξαιτίας των πέντε εποχών των δικών μας αιώνων. Η πρώτη εποχή είναι εκείνη κατά την οποία βρισκόταν ο Αδάμ στον παράδεισο. Η δεύτερη είναι εκείνη του Νώε. Η τρίτη εκείνη του Αβραάμ. Η τέταρτη εκείνη του Μωυσή και των προφητών. Η πέμπτη εκείνη κατά την οποία ενανθρώπησε ο Χριστός. Αυτήν την εποχή υπαινίσσεται και το χωρίο: «Στην πέμπτη γενεά ανέβηκαν οι υιοί του Ισραήλ από την Αίγυπτο». Διότι σε αυτήν επήλθε η απελευθέρωση από τη δουλεία των δαιμόνων και των παθών. Αυτές τις πέντε εποχές, νομίζω, υποδηλώνει και η παραβολή εκείνου που μίσθωσε τους εργάτες για τον αμπελώνα του· ο οποίος βγήκε το πρωί, και γύρω στην τρίτη ώρα, την έκτη, την ένατη και την ενδέκατη, κατά την οποία ο Χριστός μίσθωσε τα έθνη που κλήθηκαν προς εργασία των ευαγγελικών εντολών. Λαμβάνεται λοιπόν, όπως έχει ειπωθεί, το πρόβατο από τη δεκάτη του μηνός, και διατηρείται μέχρι τη δεκάτη τετάρτη, για να γνωρίζεις ότι το μυστήριο του Χριστού φυλασσόταν στην πρόγνωση της Αγίας Τριάδος, από την ίδια κιόλας την καταβολή του κόσμου, που ήταν η πρώτη εποχή. Τελέστηκε δε κατά την πέμπτη εποχή, δηλαδή την τελευταία, και θυσιάστηκε προς το βράδυ, ενώ το σκοτάδι της άγνοιας και της πλάνης ήταν ακόμη διαχυμένο στη γη.

Και, ω, των ανθρώπων που εμπλέκουν τον εαυτό τους σε πολλές μάταιες έριδες· διότι αληθώς μπορεί να λεχθεί εκείνος ο συνετός λόγος του Εκκλησιαστή, ο οποίος μας έχει παραδοθεί από το Άγιο Πνεύμα, ότι «αυτό εγνώρισε ο Εκκλησιαστής, ότι ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο συνετό και ευθύ, αυτοί όμως αναζήτησαν για τους εαυτούς τους πολλούς δρόμους». Διότι σε τι δεν πλανάται η διάνοιά τους; Καταρχάς, εάν εορτάζουν το Πάσχα τη δέκατη τέταρτη ημέρα, έχουν την υποχρέωση να λάβουν το πρόβατο από τη δέκατη ημέρα και να το φυλάξουν έως τη δέκατη τέταρτη, και έτσι η νηστεία δεν θα είναι πλέον μίας ημέρας αλλά πέντε: δηλαδή η δέκατη, η ενδέκατη, η δωδέκατη, η δέκατη τρίτη και η δέκατη τέταρτη. Εάν δε το Πάσχα θυσιαστεί προς το εσπέρας, η ίδια η δέκατη τέταρτη ημέρα, καθώς ξημερώνει, συμπληρώνει έξι ημέρες στη νηστεία, και πλέον δεν θα πρόκειται για νηστεία μίας ημέρας, και έτσι καταρρέει η επιδίωξή τους περί μίας ημέρας, αφού αυτή δεν είναι μία. Διότι τα πρωτότυπα είναι αλληλένδετα και οι ίδιοι έχουν υποστεί όχι μικρή ζημία ως προς την κατά Θεόν εργασία. Διότι έπρεπε ο Χριστός να θυσιαστεί κατά τη δέκατη τέταρτη ημέρα σύμφωνα με τον νόμο, ώστε να παύσει σε αυτούς το φως που τους φώτιζε σύμφωνα με τον νόμο, αφού ανέτειλε ο ήλιος και επισκίασε το φέγγος της σελήνης.

Λέει πάλι ο Λουκάς, επιβεβαιώνοντας τα όσα έχω πει πολυμερώς και πολυτρόπως, ότι «συνέβη κατά το δευτερόπρωτο σάββατο», για να δείξει ότι πρώτο σάββατο είναι αυτό που ορίστηκε εξ αρχής και ειπώθηκε από τον Κύριο κατά τη δημιουργία του κόσμου, το οποίο επαναλαμβάνεται κυκλικά ανά επτά ημέρες από τότε μέχρι σήμερα, [ότι αυτό είναι το πρώτο]· ενώ δεύτερο σάββατο είναι αυτό που έχει οριστεί από τον νόμο. Διότι λέει ότι «θα πάρεις για τον εαυτό σου ένα πρόβατο ενός έτους, άμωμο, αρσενικό (το οποίο αποτελούσε προτύπωση του Σωτήρα) από τη δέκατη ημέρα του μήνα και θα φυλάσσεται μέχρι τη δέκατη τέταρτη και θα το θυσιάσετε το εσπέρας της δέκατης τέταρτης ημέρας· και θα είναι για εσένα σάββατο, ημέρα αγία, και θα φάτε άζυμα επί επτά ημέρες, και την έβδομη ημέρα θα την κάνεις αγία». Και βλέπετε ότι δεύτερο σάββατο, μετά το πρώτο σάββατο, ονομάζεται αυτή η αγία ημέρα του προβάτου, η οποία έχει αγιαστεί ως σάββατο, είτε συμπέσει να είναι Κυριακή, είτε Δευτέρα, είτε Τρίτη. Καθώς δε επαναλαμβάνεται κυκλικά πάλι ανά επτά ημέρες, το δεύτερο αυτό ονομάζεται πρώτο [δηλαδή δευτερόπρωτο], για να δείξει μέσα από αυτό ότι όχι μόνο ο Ιωάννης έκανε λόγο για χρονική περίοδο δύο ετών και τριών εορτών του Πάσχα, αλλά και ο Λουκάς και οι άλλοι. Διότι έτσι λέει ο νόμος: «θα μετρήσεις επτά εβδομάδες από την αρχή που θα βάλεις το δρεπάνι για τον θερισμό των σταχυών και θα ορίσεις την έβδομη εβδομάδα ως αγία ημέρα του Κυρίου», υποδηλώνοντας την Πεντηκοστή.

Εάν λοιπόν και εμείς το τελέσουμε έτσι, θα μας συμβεί μέσα σε ένα έτος να τελέσουμε δύο Πάσχα, ένα μετά την ισημερία και ένα πριν από την ισημερία, ενώ στο αμέσως επόμενο έτος δεν θα τελέσουμε καθόλου Πάσχα, και θα αποδειχθεί ότι το όλο ζήτημα είναι έργο πλάνης παρά αλήθεια. Διότι πριν από την ισημερία δεν θα έχει συμπληρωθεί το έτος, ούτε συμπληρώνεται ο χρόνος του κύκλου της πορείας που έχει οριστεί από τον Θεό για τους ανθρώπους, εάν δεν παρέλθει η ισημερία. 12. Και θα μπορούσαν μεν να ειπωθούν πολλά περί τούτου, ότι δηλαδή οι πατέρες έπραξαν καλώς, ή μάλλον μέσω αυτών ο Θεός κατόρθωσε για την Εκκλησία την πλήρη ακρίβεια της αλήθειας αυτής της πανσεβάσμιας και παναγίας εορτής, ώστε να τελείται μεν μετά την ισημερία, όταν υπολογίζεται ότι συμπίπτει η δέκατη τέταρτη ημέρα της σελήνης. Όχι όμως για να την τελέσουμε κατά την ίδια τη δέκατη τέταρτη ημέρα· διότι σε εκείνους ζητείται μία ημέρα, ενώ σε εμάς δεν ζητείται μία, αλλά έξι, μία πληρέστατη εβδομάδα. Γι' αυτό και ο ίδιος ο νόμος λέει διευρύνοντας το ζήτημα: «θα πάρετε για τον εαυτό σας πρόβατο ενός έτους, άμωμο, τέλειο, από τη δέκατη ημέρα του μήνα, και θα το έχετε φυλαγμένο μέχρι τη δέκατη τέταρτη, και θα το θυσιάσετε προς το βράδυ κατά τη δέκατη τέταρτη ημέρα του μήνα», δηλαδή της σελήνης. Η δε Εκκλησία τηρεί το να άγει την εορτή του Πάσχα, δηλαδή την εβδομάδα που έχει οριστεί και από τους ίδιους τους αποστόλους στις Διατάξεις, από τη δεύτερη ημέρα της εβδομάδας (Δευτέρα), πράγμα που συμβολίζει την αγορά του προβάτου.

Επειδή, λοιπόν, ανακινήθηκε διόλου μικρό ζήτημα κατά τους χρόνους εκείνους, καθώς οι παροικίες όλης της Ασίας, βασιζόμενες σε αρχαιότερη παράδοση, θεωρούσαν ότι έπρεπε να τηρούν τη δέκατη τέταρτη ημέρα της σελήνης για την εορτή του σωτηρίου Πάσχα, κατά την οποία είχε παραγγελθεί στους Ιουδαίους να θυσιάζουν το πρόβατο, πιστεύοντας ότι έπρεπε οπωσδήποτε κατ' αυτήν, σε όποια ημέρα της εβδομάδας κι αν έτυχε να πέσει, να κάνουν την κατάλυση των νηστειών. Καθώς, όμως, δεν υπήρχε το έθος να τελούν την εορτή με αυτόν τον τρόπο οι εκκλησίες σε όλη την υπόλοιπη οικουμένη, οι οποίες, ακολουθώντας την αποστολική παράδοση, τηρούσαν το έθος που επικρατεί μέχρι και σήμερα, ότι δηλαδή δεν αρμόζει σε καμία άλλη ημέρα να καταλύονται οι νηστείες παρά μόνο στην ημέρα της αναστάσεως του Σωτήρος μας, συγκροτήθηκαν σύνοδοι και συγκεντρώσεις επισκόπων. Τότε όλοι ομόφωνα, μέσω επιστολών, διατύπωσαν εκκλησιαστική απόφαση προς όλους παντού: ότι ποτέ σε καμία άλλη ημέρα εκτός από την Κυριακή δεν πρέπει να επιτελείται το μυστήριο της εκ νεκρών αναστάσεως του Κυρίου, και ότι μόνο κατά την ημέρα αυτή πρέπει να τηρούμε την κατάλυση των πασχαλινών νηστειών.

Και πάλι για την ίδια αυτή εορτή αναφέρει ότι τα έχει διατυπώσει με μεγαλύτερη ακρίβεια, λέγοντας: «Αφού λάβουν οι άνδρες των Εβραίων αυτόν τον μήνα, κατά οικογένειες, πρόβατα και μοσχάρια από τα βόδια τους χωρίς ψεγάδι τη δέκατη ημέρα· και ας φυλαχθεί μέχρι να ξημερώσει η δέκατη τέταρτη, και αφού θυσιάσετε προς το βράδυ, να τα φάτε έτσι όλα ψητά, μαζί με τα εντόσθια: να είστε ζωσμένοι, να έχετε φορέσει κοίλα υποδήματα στα πόδια και να κρατάτε ραβδί στο χέρι. Διότι μέσα σε βιασύνη ο βασιλιάς θα διατάξει να εκδιωχθούν όλοι από τη χώρα· και θα κληθούν όλοι. Και όταν τα θυσιάσετε, αφού πάρετε στα χέρια σας μια δέσμη από κλαδιά υσσώπου, βουτήξτε την στο αίμα και αγγίξτε τους δύο παραστάτες των θυρών, ώστε να προσπεράσει ο θάνατος τους Εβραίους. Και αυτή την εορτή θα την τηρήσετε για τον Δεσπότη, τρώγοντας για επτά ημέρες άζυμα· και δεν θα φαγωθεί καθόλου προζύμι. Διότι από αυτά τα δεινά θα επέλθει απαλλαγή, και αυτόν τον μήνα ο Θεός δωρίζει την έξοδο· και αυτός καθίσταται η αρχή των μηνών και των ετών». Πάλι, μετά από άλλα, προσθέτει: «Αναφέρει δε και ο Ιεζεκιήλ στο δράμα που επιγράφεται “Εξαγωγή”, εισάγοντας έναν αγγελιαφόρο να περιγράφει την κατάσταση των Εβραίων και την καταστροφή των Αιγυπτίων ως εξής: “Διότι, καθώς ο βασιλιάς Φαραώ αναχώρησε από τα ανάκτορα με αυτό το πλήθος, μαζί με αναρίθμητα όπλα, με όλο το ιππικό, με τέθριππα άρματα και με εμπροσθοφυλακή και παραστάτες μαζί, αποτελούσε ένα τρομερό πλήθος παρατεταγμένων ανδρών. Το πεζικό και οι οπλίτες της φάλαγγας βρίσκονταν στο μέσο, έχοντας αφήσει διαδρόμους για να περνούν τα άρματα· τους δε ιππείς τούς παρέταξε, άλλους στα αριστερά και άλλους στα δεξιά ολόκληρου του αιγυπτιακού στρατού”».

ΕΥΣΕΒΙΟΥ ΚΑΙΣΑΡΕΙΑΣ, ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΟΡΤΗΣ ΤΟΥ ΠΑΣΧΑ. 1. Ίσως να μην ήταν άκαιρο να πραγματευθούμε και πάλι το θέμα του Πάσχα, το οποίο παραδόθηκε από τα παλιά χρόνια στους απογόνους των Εβραίων εικονικώς. Όταν λοιπόν οι Εβραίοι, επιτελώντας σκιές των μελλοντικών γεγονότων, τελούσαν πρώτοι την εορτή του φασέκ (Πάσχα), έπαιρναν ένα ζώο από το κοπάδι· αυτό ήταν αμνός ή πρόβατο. Έπειτα, οι ίδιοι το θυσίαζαν· και κατόπιν, με το αίμα πρώτα ο καθένας έχριε τα ανώφλια και τους παραστάτες των σπιτιών τους, βάφοντας με αυτόν τον τρόπο με αίμα τα κατώφλια και τις στέγες για την αποτροπή του ολοθρευτή. Τρώγοντας δε ως τροφή τις σάρκες του προβάτου, και έχοντας ζωσμένη τη μέση τους με ζώνη, και μετέχοντας σε τροφή από άζυμους άρτους, και τρώγοντας πικρά χόρτα, μετέβαιναν από τόπο σε τόπο, από τη γη των Αιγυπτίων προς την έρημο. Αυτά, λοιπόν, είχε νομοθετηθεί να τα πράττουν συγχρόνως με τη σφαγή και τη βρώση του προβάτου. Εξαιτίας αυτού, η μετάβαση από την Αίγυπτο εκπλήρωνε για αυτούς την ονομασία των διαβατηρίων. Αλλά σε εκείνους μεν αυτά συνέβαιναν τυπικώς, γράφτηκαν όμως για εμάς. Και ο Παύλος τα ερμηνεύει, φανερώνοντας την αλήθεια των παλαιών συμβόλων μέσω όσων λέει: «Διότι το Πάσχα μας θυσιάστηκε, ο Χριστός». Την αιτία δε για την οποία θυσιάστηκε, την παριστάνει ο Βαπτιστής λέγοντας: «Ίδε ο Αμνός του Θεού, ο οποίος αίρει την αμαρτία του κόσμου».

Ζ΄. Και οι μεν ακόλουθοι του Μωυσή θυσίαζαν το πρόβατο του Πάσχα μία φορά σε ολόκληρο το έτος, τη δεκάτη τετάρτη του πρώτου μήνα, προς το βράδυ· εμείς όμως, οι της Καινής Διαθήκης, τελώντας το δικό μας Πάσχα κάθε ημέρα Κυριακή, ΠΑΝΤΟΤΕ ΤΡΕΦΟΜΑΣΤΕ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΤΗΡΙΟ ΣΩΜΑ, ΠΑΝΤΟΤΕ ΜΕΤΑΛΑΜΒΑΝΟΥΜΕ ΑΠΟ ΤΟ ΑΙΜΑ ΤΟΥ ΠΡΟΒΑΤΟΥ. Πάντοτε έχουμε ζωσμένη την οσφύ της ψυχής μας με αγνεία και σωφροσύνη, πάντοτε έχουμε τους πόδες μας προετοιμασμένους με την ετοιμασία του Ευαγγελίου, πάντοτε κρατάμε τις ράβδους στα χέρια, και επαναπαυόμαστε στη ράβδο που προήλθε από τη ρίζα του Ιεσσαί, πάντοτε απαλλασσόμαστε από την Αίγυπτο, πάντοτε διασχίζουμε την έρημο του ανθρώπινου βίου, πάντοτε αναλαμβάνουμε την πορεία προς τον Θεό, πάντοτε εορτάζουμε τα διαβατήρια. Διότι ο ευαγγελικός λόγος θέλει να τα πράττουμε όλα αυτά όχι μία φορά το έτος, αλλά πάντοτε και κάθε ημέρα. Γι' αυτό, άλλωστε, και κάθε εβδομάδα επιτελούμε την εορτή του δικού μας Πάσχα κατά τη σωτήρια ημέρα της Κυριακής, εκπληρώνοντας τα μυστήρια του αληθινού προβάτου, διά του οποίου λυτρωθήκαμε· και ούτε περιτέμνουμε το σώμα με σίδηρο, αλλά αφαιρούμε κάθε κακία της ψυχής με τον κοφτερό λόγο· ούτε χρησιμοποιούμε υλικά άζυμα, παρά μόνο εκείνα της ειλικρίνειας και της αλήθειας.

Το δε όλον είναι, λέει, για όσους δεν έχουν εντελώς τυφλωμένη τη διάνοια, μυστήριο, μια νέα και μη παλαιούμενη «νόμιμη εορτή, αιώνια στις γενεές μας», «πάσχα Κυρίου του Θεού», που «διατηρείται» για όσους μπορούν να βλέπουν «έως την αρχή της δέκατης τέταρτης ημέρας», η οποία είναι η αρχή της δεκάδας, από την οποία, λέει, αριθμούμε. Διότι η μονάδα έως την τετράδα που ενυπάρχει στη δέκατη τέταρτη ημέρα είναι, λέει, το κεφάλαιο της μίας κεραίας, του τέλειου αριθμού· διότι το ένα, δύο, τρία, τέσσερα γίνονται δέκα, το οποίο είναι, λέει, η μία κεραία. Και την εβδομάδα από τη δέκατη τέταρτη, λέει, «έως την εικοστή πρώτη ημέρα» την ονομάζει κτίση που υπάρχει μέσα στη μία κεραία του κόσμου, ούσα άζυμη στα πάντα. Διότι τι θα χρειαζόταν, λέει, η μία κεραία από κάποια ουσία σαν προζύμι απ' έξω για «το πάσχα του Κυρίου», «την αιώνια εορτή», η οποία έχει δοθεί «στις γενεές»; Διότι ολόκληρος ο κόσμος και όλα τα στοιχεία της κτίσης είναι, λέει, πάσχα, εορτή Κυρίου. Διότι ο Θεός, λέει, χαίρεται με τη μεταβολή της κτίσης, η οποία ενεργείται από τις δέκα πληγές της μίας κεραίας· η οποία είναι η ράβδος του Μωυσή που δόθηκε από τον Θεό. Με την οποία, πλήττοντας τους Αιγυπτίους, ο Θεός μεταβάλλει τα σώματα, όπως ακριβώς το χέρι του Μωυσή σε χιόνι, και το νερό σε αίμα, και τα λοιπά.

Τι σημαίνει δε το να προσκαλούν και τους γείτονες; Ή το να στέκονται όρθιοι, ή το να τρώνε κατά την εσπέρα; Ή το να περιτειχίζεται η οικία με το αίμα; Εκείνος δεν θα πει τίποτε άλλο, παρά θα επαναλαμβάνει διαρκώς τα περί της Αιγύπτου. Εγώ όμως θα πω και τι σημαίνει το αίμα, και η εσπέρα, και το να τρώνε όλοι μαζί, και το να στέκονται όλοι όρθιοι.

Θα παραθέσουμε δε πρώτα το ίδιο το ιερό κείμενο, ώστε με την αντιβολή και την παράθεση να εξετάσουμε το καθένα από τα θεωρήματα: Είπε δε ο Κύριος προς τον Μωυσή και τον Ααρών στη γη της Αιγύπτου λέγοντας: Ο μήνας αυτός θα είναι για εσάς η αρχή των μηνών, θα είναι ο πρώτος για εσάς ανάμεσα στους μήνες του έτους. Μίλησε σε ολόκληρη τη συναγωγή των υιών Ισραήλ, λέγοντας: Τη δέκατη ημέρα αυτού του μήνα, ας πάρουν ένα πρόβατο σύμφωνα με τις πατρικές οικογένειες, ένα πρόβατο για κάθε οικία. Εάν όμως είναι λίγοι στην οικία ώστε να μην επαρκούν για ένα πρόβατο, θα προσλάβει μαζί του τον πιο κοντινό του γείτονα σύμφωνα με τον αριθμό των ψυχών· ο καθένας θα υπολογιστεί ως προς το πρόβατο ανάλογα με την τροφή που του αρκεί. Το πρόβατο θα είναι για εσάς τέλειο, ηλικίας ενός έτους· από τα αρνιά και από τα ερίφια θα το πάρετε. Και θα το έχετε φυλαγμένο έως τη δέκατη τέταρτη ημέρα αυτού του μήνα, και θα το σφάξει ολόκληρο το πλήθος της συναγωγής των υιών Ισραήλ προς το εσπέρας. Και θα πάρουν από το αίμα και θα το επιθέσουν στους δύο παραστάτες και στο ανώφλι, και στα σπίτια μέσα στα οποία θα το φάνε. Και θα φάνε το κρέας την ίδια εκείνη νύχτα ψημένο στη φωτιά, και θα το φάνε με άζυμα και με πικρά χόρτα.

Ας εξετάσουμε λοιπόν πρώτα τι σημαίνει ότι αυτός ο μήνας είναι η αρχή των μηνών, και γιατί αυτός ο μήνας του Πάσχα είναι ο πρώτος μεταξύ των μηνών του έτους· δεύτερον, τι σημαίνει το πρόβατο που λαμβάνεται τη δέκατη ημέρα του μήνα, και το ότι το πρόβατο πρέπει να είναι τέλειο και ενός έτους, ποιος είναι ο γείτονας και ποιος ο πλησίον που προσκαλείται, και γιατί το πρόβατο φυλάσσεται μέχρι τη δέκατη τέταρτη ημέρα, και έπειτα θυσιάζεται προς το βράδυ· «και θα το σφάξει όλο το πλήθος της συναγωγής των υιών του Ισραήλ προς το βράδυ»· τι σημαίνει το αίμα πάνω στους δύο παραστάτες και στο ανώφλι, και γιατί τρώνε τα κρέατα τη νύχτα, και μάλιστα ψητά στη φωτιά, ούτε ωμά ούτε βρασμένα σε νερό· ή τι σημαίνει το «το κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια», και γιατί λέει «δεν θα συντρίψετε οστό του»· και τι συμβολίζουν τα άζυμα με τα πικρά χόρτα, και γιατί «με βιασύνη θα φάτε» το Πάσχα· τι σημαίνουν οι περιζωσμένες οσφύες και τα υποδήματα στα πόδια και τα ραβδιά στα χέρια, και τι σημαίνει το «Πάσχα του Κυρίου» και το «το αίμα θα είναι σημάδι πάνω στα σπίτια όπου βρίσκεστε εκεί, και θα δω το αίμα και θα σας σκεπάσω και δεν θα πέσει σε εσάς πληγή εξολόθρευσης, όταν θα χτυπήσω τη γη της Αιγύπτου»· γιατί «επτά ημέρες θα τρώτε άζυμα»· γιατί ο αλλογενής δεν θα φάει από αυτό, ενώ ο οικογενής θα περιτμηθεί, και τι σημαίνει το «Σε ένα μόνο σπίτι θα φαγωθεί, και δεν θα βγάλετε έξω τίποτα από το κρέας, και δεν θα συντρίψετε οστό από αυτό. Κανένας απερίτμητος δεν θα φάει από αυτό».

Αυτός δε που προσλαμβάνεται για το πρόβατο, ο «πλησίον», ο «γείτονας», είμαι εγώ· διότι από εσένα, ω Ισραήλ, το πρόβατο δεν έγινε δεκτό. Έπειτα δε, το πρόβατο θυσιάζεται «προς το βράδυ»· διότι και κατά τη δύση του ηλίου φονεύεται και ο ιερός αμνός του Θεού. «Θα το σφάξει» δε «όλο το πλήθος της συναγωγής των υιών του Ισραήλ»· διότι ο άπιστος Ισραήλ κατέστη ένοχος εκείνου του τιμίου αίματος, αφενός μεν επειδή στο παρελθόν τον φόνευσε, αφετέρου δε επειδή μέχρι σήμερα απιστεί· γι' αυτό το θείο Πνεύμα καταμαρτυρεί εναντίον τους και βοά λέγοντας: «Τα χέρια σας είναι γεμάτα αίμα».

Πέντε ημέρες κρατείται το πρόβατο στην οικία, από τη δεκάτη έως τη δέκατη τέταρτη. Έπειτα, θυσιάζεται με αυτόν τον τρόπο τη δέκατη τέταρτη προς το εσπέρας από τη συναγωγή των Ιουδαίων. Με αυτές τις πέντε ημέρες δηλώνονται πέντε χρονικά διαστήματα από τον Αδάμ μέχρι τη συντέλεια: το πρώτο είναι μέχρι τον Νώε, το δεύτερο από εκεί μέχρι τον Αβραάμ, το τρίτο μέχρι τον Μωυσή, το τέταρτο από τον Μωυσή μέχρι την παρουσία του Χριστού, και το πέμπτο είναι ο παρών καιρός της παρουσίας Του. Θυσιάζεται δε προς το εσπέρας, επειδή στα έσχατα του αιώνος ο Ισραήλ, από όλη τη συναγωγή, συμφώνησε εναντίον του Χριστού. Η θυσία του Χριστού, βεβαίως, προμελετάτο από την αρχή στα διαρκή παθήματα των δικαίων αρχής γενομένης από τον δίκαιο Άβελ, και ο Χριστός ήταν Αυτός που έπασχε μέσα σε όλους. Ολοκληρώθηκε δε, όταν ο Ίδιος, παρών αυτοπροσώπως, έπασχε ως ο θείος αμνός. Και πράγματι, τη δέκατη τέταρτη ημέρα του ίδιου μήνα έπασχε και παρέδιδε το πνεύμα προς το εσπέρας. Σύμφωνα με αυτόν τον τύπο, αυτό σήμαινε η επιλογή του προβάτου για τη θυσία από τη δεκάτη ημέρα και η θυσία του τη δέκατη τέταρτη προς το εσπέρας: ότι, δηλαδή, από την αρχή γινόταν η προμελέτη του πάθους, ενώ στο τέλος επήλθε το ίδιο το πάθος.

Επομένως, καθένας που γνωρίζει το Πάσχα το οποίο θυσιάστηκε υπέρ αυτού, ας θέσει τούτο ως αρχή της δικής του ζωής, από τη στιγμή που ο Χριστός θυσιάστηκε υπέρ αυτού· έχει δε θυσιαστεί υπέρ αυτού τότε, όταν επιγνώσει τη χάρη και κατανοήσει τη ζωή που πηγάζει διαμέσου εκείνης της θυσίας. Και γνωρίζοντας τούτο, ας επιθυμεί να λαμβάνει την αρχή της νέας ζωής και ας μην ανατρέχει πλέον στην παλαιά, η οποία έχει φθάσει στο τέλος της. Διότι, «εμείς οι οποίοι πεθάναμε», λέει, «ως προς την αμαρτία, πώς θα ζήσουμε πλέον μέσα σε αυτήν;». Αυτό, λοιπόν, είναι το σύμβολο της αρχής του έτους. «Τη δέκατη» δε «ημέρα του μηνός» προστάζει να λάβει ο καθένας ένα πρόβατο κατά οικογένεια, και να είναι τόσοι στο σπίτι αυτοί που θα φάνε, ώστε να επαρκέσει για τη βρώση και να μην περισσέψει τίποτα, να θυσιαστεί δε το πρόβατο «τη δέκατη τέταρτη ημέρα» «προς το βράδυ». Επομένως, για πέντε ημέρες το θύμα συνυπάρχει με εκείνους που πρόκειται να σωθούν μέσω αυτού. Όταν δε παρέλθει η πέμπτη ημέρα, το μεν ιερό σφάγιο θυσιάζεται, ο δε θάνατος προσπερνά, και εκείνος που σώθηκε απολαμβάνει αδιάκοπο φως, καθώς καθ' όλη τη νύχτα λάμπει η σελήνη και ο ήλιος διαδέχεται τη σελήνη, διότι αυτό συμβαίνει τη δέκατη πέμπτη ημέρα και κατά την πανσέληνο.

Αυτά τα πέντε διαστήματα δεικνύουν ότι ολόκληρος ο χρόνος του κόσμου διαιρείται σε πέντε περιόδους: σε αυτήν από τον Αδάμ μέχρι τον Νώε, σε αυτήν από τον Νώε μέχρι τον Αβραάμ, από τον Αβραάμ μέχρι τον Μωυσή, από τον Μωυσή μέχρι την παρουσία του Χριστού, και, πέμπτον, στην περίοδο της ίδιας της παρουσίας Του. Σε όλο αυτό το χρονικό διάστημα, η σωτηρία μέσω του μακαρίου θύματος βρισκόταν μεν ως προοπτική ενώπιον του ανθρώπου, αλλά δεν είχε ακόμη συντελεστεί. Στο πέμπτο όμως διάστημα του χρόνου, θυσιάστηκε το αληθινό Πάσχα και ο πρωτόπλαστος άνθρωπος, ο οποίος σώζεται μέσω αυτού, εξήλθε στο διηνεκές φως. Και το γεγονός ότι το Πάσχα δεν θυσιαζόταν ακριβώς κατά την εσπέρα, αλλά «πρὸς ἑσπέραν», φανέρωνε ότι ο Χριστός δεν έμελλε να πάθει στο ίδιο το τέλος του παρόντος αιώνος, αλλά καθώς πλησίαζε προς αυτό.

Επειδή, λοιπόν, ήταν φυσικό, με την έλευση της φανερής πραγματικότητας, να καταργηθεί ο τύπος, ο Χριστός δεν επιζήτησε καμία άλλη προθεσμία παρά τη σφαγή του προβάτου, ώστε να καταδείξει την αντικατάστασή του. Γι' αυτόν τον λόγο συνενώνει όλους τους χρόνους, όπως είπα, και συμπίπτει η δέκατη τέταρτη [του μηνός] με την Παρασκευή. Και, επειδή ο νόμος προστάζει το πρόβατο να σφάζεται «προς το βράδυ» και «στο μέσο των εσπερινών», ο Σωτήρας τηρεί και την ημέρα και την ώρα της σφαγής: ημέρα μεν την Παρασκευή, κατά την οποία πλάστηκε ο άνθρωπος, ώρα δε την ενάτη, και περίπου κατά την ενάτη ώρα εκπνέει πάνω στον σταυρό. Διότι το μεν «προς το βράδυ» λένε ότι αρχίζει από την εβδόμη ώρα, μετά την έκτη, ενώ το «στο μέσο των εσπερινών», αν κανείς ξεκινήσει από την εβδόμη ώρα, αποτελεί το μέσο της ενάτης ώρας, κατά την οποία και οι σοφοί των Εβραίων αναφέρουν ότι θυσιαζόταν το πρόβατο. Σε αυτήν, λοιπόν, την ώρα της σφαγής του προβάτου κατά την Παρασκευή, ο Σωτήρας, παραδίδοντας το πνεύμα, απέδειξε την αντικατάσταση του αινίγματος και πραγματοποίησε σαφώς την ανακεφαλαίωση μέσω της αρμονίας των χρόνων. Και τόση ήταν η αναγκαιότητα της αντικατάστασης, ώστε, αν και ήταν η εορτή του Πάσχα, οι Ιουδαίοι δεν μπόρεσαν προς τιμήν της εορτής να μεταθέσουν το μίασμα του φόνου, πράγμα που βέβαια οποιοιδήποτε άλλοι θα έκαναν, αλλά, άπαξ και όρμησαν εκουσίως προς τον φόνο, είχαν τη θεία δίκη να συνεργεί με την ορμή τους, χωρίς να το γνωρίζουν, προς την ολοφάνερη αποκάλυψη της αντικατάστασης.

Το εύλογο των νομικών τύπων φανερώνεται στην αλήθεια, όπως το να είναι άμωμο το πρόβατο που χρησιμοποίησε ο Νόμος για τη θυσία του Πάσχα, το να είναι αρσενικό, το να είναι ενός έτους, το να λαμβάνεται τη δέκατη ημέρα του μήνα και να θυσιάζεται τη δέκατη τέταρτη προς το εσπέρας, το να λογίζεται ως αρχή των μηνών εκείνος κατά τον οποίο τελούνταν το Πάσχα. Διότι όλα αυτά συνίστανται ως αληθινά και αναγκαία στον Χριστό και στο πάθος του Χριστού, ενώ από μόνα τους δεν μπορούν να έχουν κανένα νόημα.

Γιατί; Εγώ σας το λέω. Και χάριν του τύπου και χάριν της αλήθειας· επειδή πολλές φορές πλήχθηκε ο Φαραώ και δεν τους απελευθέρωσε. Και ο Μωυσής τους έλεγε: «Πλήττεται σήμερα και σας απελευθερώνει»· πληττόταν και δεν τους απελευθέρωνε· για ένατη φορά πλήχθηκε και δεν τους απελευθέρωσε· τη δέκατη όμως φορά επρόκειτο να τους απελευθερώσει. Λάβετε, λέγει, σχήμα οδοιπόρων· διότι, αφού φάτε, ουδέν κοινό θα έχετε με την Αίγυπτο. Λάβετε λοιπόν, λέγει, πρόβατο άμωμο, αρσενικό, ενός έτους, και θυσιάστε το· και αλείψτε το αίμα του στους παραστάτες των θυρών σας, ώστε, όταν έλθει ο άγγελος, έστω και αν δεν τους σπλαχνιστεί για τους ίδιους, να τους σπλαχνιστεί χάριν του τύπου του αίματος.

Και βέβαια είναι σε όλους προφανές ότι το Μωσαϊκό Πάσχα, εννοώ δηλαδή το πρόβατο που λαμβανόταν τη δέκατη ημέρα του πρώτου μήνα και θυσιαζόταν τη δέκατη τέταρτη, προτύπωνε τον θείο αμνό που θυσιάστηκε για εμάς, αυτόν που αίρει την αμαρτία του κόσμου, στον οποίο πιστεύουμε ότι μεταβάλλεται ο ιερός άρτος μέσω της ιερουργίας, ώστε το πρόβατο ήταν τύπος του άρτου.

Αυτά γνωρίζω ότι είναι τα ευαγγελικά λόγια. Εάν όμως δεχθούμε ότι η ημέρα κατά την οποία τελέστηκε το Δεσποτικό δείπνο ήταν μία από τις επτά, κατά τις οποίες είχε οριστεί η βρώση των αζύμων, και μάλιστα η πρώτη, δεν γνωρίζω πώς μπορούμε να παραδεχθούμε ότι οι ευαγγελιστές αυτοί συμφωνούν και με τον εαυτό τους και μεταξύ τους και με την αλήθεια και με τον Ιωάννη, τον κατεξοχήν θεολόγο. Διότι, ενώ ο νόμος θεσπίζει να λαμβάνεται το πρόβατο τη δέκατη ημέρα του πρώτου μήνα, να φυλάσσεται μέχρι τη δέκατη τέταρτη, και τότε, προς το εσπέρας, να θυσιάζεται και να τρώγεται, και ορίζεται ότι αυτό είναι το πάσχα του Κυρίου, και στη συνέχεια για τις επόμενες επτά ημέρες παραδίδει τη γιορτή των αζύμων, όπως αναφέρει στο Λευιτικό: «στον πρώτο μήνα, τη δέκατη τέταρτη ημέρα του μήνα, ανάμεσα στα δειλινά, είναι το πάσχα στον Κύριο· και τη δέκατη πέμπτη ημέρα αυτού του μήνα είναι η γιορτή των αζύμων στον Κύριο· επτά ημέρες θα τρώτε άζυμα», δηλαδή αυτές που αριθμούνται από τη δέκατη πέμπτη μέχρι την εικοστή πρώτη, πώς οι ευαγγελιστές ονομάζουν πρώτη των αζύμων την ημέρα κατά την οποία δεν είχε ακόμη τελεστεί το πάσχα; Διότι βεβαίως δεν επρόκειτο οι απόστολοι να ρωτήσουν μετά το πάσχα: «πού θέλεις να σου ετοιμάσουμε να φας το πάσχα;», και ο Κύριος προς αυτούς: «πηγαίνετε και ετοιμάστε μας το πάσχα, για να φάμε». Και μάλιστα ο Λουκάς, αναφέρεται στην ημέρα κατά την οποία λέει ότι έπρεπε να θυσιαστεί το πάσχα.

Αλλ' εάν ο δείπνος, όπως λέει, έγινε πριν από το Πάσχα, πώς ο Κύριος ονομάζει Πάσχα αυτό που τελείται, λέγοντας: «Με μεγάλη επιθυμία επιθύμησα να φάω αυτό το Πάσχα μαζί σας προτού πεθάνω»; Λέγοντας αυτό, έλυσε το ζητούμενο. Διότι έδειξε ότι αυτό που παρέδιδε ήταν κάτι διαφορετικό σε σχέση με εκείνο το νομικό και τυπικό Πάσχα, δηλαδή το αληθινό, το δικό Του, αυτό της Καινής Διαθήκης. Γι' αυτό και παρέλειψε τις νομικές διατάξεις που τηρούνταν σύμφωνα με εκείνο (τον νόμο), ενώ αντίθετα εισήγαγε εδώ πολλά που βρίσκονται σε αντίθεση με τον νόμο. Συνέπεια αυτών ήταν —ακόμη και αν δεν προέκυπτε από πουθενά αλλού ο εύλογος χαρακτήρας (αυτής της πράξης)— να καινοτομηθεί και η χρήση του άρτου. Ο νόμος λέει: «Πρόβατο τέλειο, αρσενικό, ενός έτους θα είναι για εσάς· από τους αμνούς και από τα ερίφια θα το πάρετε. Και θα το έχετε φυλαγμένο έως τη δέκατη τέταρτη ημέρα αυτού του μήνα».

Το δε πάσχα ο μεν Φίλων το ερμήνευσε ως διαβατήρια, ο δε Ιώσηπος ως υπερβάσια, ο δε Σύμμαχος ως υπερβάσεις, ο δε Θεοδοτίων ως φασέκ, διατηρώντας την ίδια την εβραϊκή λέξη. Το όνομα αυτό σημαίνει τη σωτηρία των πρωτοτόκων των Εβραίων. Διότι έδωσε εντολή να πάρουν ένα μάτσο ύσσωπο και, αφού το βουτήξουν στο αίμα του προβάτου που θυσιαζόταν, να χρίσουν τους παραστάτες και το ανώφλι, ώστε όταν φτάσει ο εξολοθρευτής για να πατάξει τα πρωτότοκα των Αιγυπτίων, βλέποντας το αίμα, να προσπεράσει τα σπίτια των Εβραίων. Όχι επειδή η ασώματη φύση είχε ανάγκη από τέτοια σημάδια, αλλά επειδή μέσα από το σύμβολο έπρεπε και εκείνοι να μάθουν την πρόνοια του Θεού, και εμείς, που θυσιάζουμε τον άμωμο αμνό, να κατανοήσουμε τον τύπο που προδιαγραφόταν. Δεν προστάζει δε να λάβουν αμνούς μόνο από τα πρόβατα, αλλά και ερίφια από τις αίγες· όχι για να τα θυσιάσουν ταυτόχρονα, αλλά για να θυσιάσει τον αμνό εκείνος που έχει πρόβατο, και το ερίφιο εκείνος που δεν έχει. Παραγγέλλει δε να το λάβουν τη δέκατη ημέρα του πρώτου μήνα, ώστε να το προετοιμάσουν πριν από την εορτή, και να θυσιαστεί τη δέκατη τέταρτη προς το βράδυ, διότι και ο Δεσπότης το βράδυ παραδόθηκε στους Ιουδαίους. Και να φαγωθεί με πικρά χόρτα, σε ανάμνηση της πικρότατης ζωής στην Αίγυπτο.