Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 12:8

Του Αγίου Αθανασίου Περί των Αζύμων. Με τρία υλικά τελούσαν οι Ιουδαίοι το Πάσχα και με τρεις αρετές· και με τρεις μάρτυρες σύμφωνα με την τάξη του Νόμου. Και τα μεν τρία υλικά ήταν ο αμνός, τα άζυμα και τα πικρά χόρτα· οι δε τρεις αρετές ήταν το να είναι περιεζωσμένοι, να φορούν υποδήματα στα πόδια και να κρατούν ραβδί στα χέρια. Οι δε τρεις μάρτυρες ήταν γραμματείς που στέκονταν στην τράπεζα και γνώριζαν με ακρίβεια την έκχυση του φωτός της σελήνης, η οποία υποδεικνυόταν μέσω της κίνησης ενός ποτηριού· τότε ο ιερέας σάλπιζε αμέσως ότι είναι το Πάσχα του Κυρίου. Και έπειτα, μετά το άκουσμα της φωνής της σάλπιγγας, παρασκεύαζαν ζύμη χωρίς ένζυμο άρτο για επτά ημέρες. Πριν όμως από το σημείο του ποτηριού και της σάλπιγγας, δεν είχαν το δικαίωμα να ετοιμάσουν για τις επτά ημέρες αμνό, ή άζυμα, ή πικρά χόρτα. Διότι έτσι λέει και ο μέγας Δαβίδ: «Σαλπίσατε με σάλπιγγα κατά τη Νουμηνία». Ο δε Κύριός μας Ιησούς Χριστός έκανε την παράδοση των αγίων μυστηρίων την πέμπτη ημέρα, κατά την έβδομη ώρα της νύκτας. Η δε έναρξη της βρώσεως των αζύμων έγινε την Παρασκευή το εσπέρας, μετά τον ενταφιασμό του Κυρίου.

Να ζέουν δε τω πνεύματι παραγγέλλει και ο Παύλος. Αλλά και «άζυμους άρτους με πικρά χόρτα θα φάνε», λέει, υποδηλώνοντας αινιγματικά ότι όσοι έχουν γίνει μέτοχοι του Χριστού οφείλουν να τρέφουν την ψυχή τους σαν με άζυμα και με τις πιο καθαρές επιθυμίες, συνηθίζοντας σε μια ζωή άδολη και αμιγή από κάθε κακία. Και να μην αποφεύγουν γι' αυτό τον λόγο τις πίκρες που προέρχονται από τους πειρασμούς, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε από κάποιον: «Τέκνο, αν προσέρχεσαι να δουλέψεις τον Θεό, ετοίμασε την ψυχή σου για πειρασμό, κατηύθυνε την καρδιά σου και κάνε υπομονή». Και προσθέτει, «δεν θα φάτε από αυτό ωμό». Τι άραγε είναι και αυτό; Αυτός που τρώει κάτι ωμό, δεν το τρώει για να το χωνέψει, αλλά ούτε και υποχωρεί καθόλου στα δόντια αυτού του είδους η τροφή. Αυτό λοιπόν θα έκαναν εύλογα όσοι δεν αναλύουν με έρευνα τον λόγο για τον Χριστό, πυρώνοντάς τον και δοκιμάζοντάς τον, σύμφωνα με αυτό που ψάλλεται από τον Δαβίδ: «Και μέσα στη μελέτη μου θα ανάψει πυρ». Από την άλλη, εμποδίζει να το φάνε βρασμένο σε νερό, υποδηλώνοντας ότι η νερωμένη και χαλαρή αντίληψη γι' αυτόν δεν θα είναι καλή τροφή για τις διάνοιες των πιστών.

Και θύρες μιας τέτοιας οικίας είναι οι αισθήσεις που υπάρχουν μέσα μας, μέσω των οποίων μεταδίδεται στις καρδιές όλων η ποιότητα των πραγμάτων. Προστάζει δε να τρώγονται τα κρέατα αυτή τη νύχτα, δηλαδή κατά τον παρόντα αιώνα. Διότι νύχτα τον ονόμασε και ο Παύλος, λέγοντας: «Η νύχτα προχώρησε, και η ημέρα πλησίασε», ονομάζοντας ημέρα τον μέλλοντα αιώνα. Εφόσον λοιπόν είμαστε σε αυτόν τον κόσμο, τρώμε την αγία σάρκα του Χριστού μέσω της Θείας Μεταλήψεως. Όταν όμως αναχωρήσουμε από εδώ, θα τον μεταλάβουμε με άλλον τρόπο. Διατάζει δε να τρώνε τα κρέατα ψημένα στη φωτιά, δηλαδή με τη φωτιά του πνεύματος και της αγάπης του Χριστού. Αλλά και να φάνε άζυμους άρτους μαζί με πικρά χόρτα, δηλαδή να τρέφουν την ψυχή τους με άζυμες και καθαρές επιθυμίες, απαλλαγμένες από κακία, και να αποδέχονται τις πίκρες που προέρχονται από τους πειρασμούς. «Δεν θα φάτε δε», λέει, «από αυτά ωμό». Διότι το ωμό δεν κόβεται εύκολα με τα δόντια, ούτε τρώγεται για να χωνευτεί. Ωμό, πάντως, τρώνε όσοι δεν εξετάζουν με ακριβή έρευνα το μυστήριο του Χριστού, κομματιάζοντάς το με τα δόντια της διάνοιας, πυρώνοντάς το και δοκιμάζοντάς το, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε από τον Δαβίδ: «Και μέσα στη μελέτη μου θα ανάψει φωτιά.» Εμποδίζει δε και το να το τρώνε βρασμένο σε νερό, υποδηλώνοντας ότι η νερουλή και χαλαρή αντίληψη περί αυτού δεν θα αποτελέσει καλή τροφή.

Λέει πάλι ο Λουκάς, επιβεβαιώνοντας τα όσα έχω πει πολυμερώς και πολυτρόπως, ότι «συνέβη κατά το δευτερόπρωτο σάββατο», για να δείξει ότι πρώτο σάββατο είναι αυτό που ορίστηκε εξ αρχής και ειπώθηκε από τον Κύριο κατά τη δημιουργία του κόσμου, το οποίο επαναλαμβάνεται κυκλικά ανά επτά ημέρες από τότε μέχρι σήμερα, [ότι αυτό είναι το πρώτο]· ενώ δεύτερο σάββατο είναι αυτό που έχει οριστεί από τον νόμο. Διότι λέει ότι «θα πάρεις για τον εαυτό σου ένα πρόβατο ενός έτους, άμωμο, αρσενικό (το οποίο αποτελούσε προτύπωση του Σωτήρα) από τη δέκατη ημέρα του μήνα και θα φυλάσσεται μέχρι τη δέκατη τέταρτη και θα το θυσιάσετε το εσπέρας της δέκατης τέταρτης ημέρας· και θα είναι για εσένα σάββατο, ημέρα αγία, και θα φάτε άζυμα επί επτά ημέρες, και την έβδομη ημέρα θα την κάνεις αγία». Και βλέπετε ότι δεύτερο σάββατο, μετά το πρώτο σάββατο, ονομάζεται αυτή η αγία ημέρα του προβάτου, η οποία έχει αγιαστεί ως σάββατο, είτε συμπέσει να είναι Κυριακή, είτε Δευτέρα, είτε Τρίτη. Καθώς δε επαναλαμβάνεται κυκλικά πάλι ανά επτά ημέρες, το δεύτερο αυτό ονομάζεται πρώτο [δηλαδή δευτερόπρωτο], για να δείξει μέσα από αυτό ότι όχι μόνο ο Ιωάννης έκανε λόγο για χρονική περίοδο δύο ετών και τριών εορτών του Πάσχα, αλλά και ο Λουκάς και οι άλλοι. Διότι έτσι λέει ο νόμος: «θα μετρήσεις επτά εβδομάδες από την αρχή που θα βάλεις το δρεπάνι για τον θερισμό των σταχυών και θα ορίσεις την έβδομη εβδομάδα ως αγία ημέρα του Κυρίου», υποδηλώνοντας την Πεντηκοστή.

Και πάλι για την ίδια αυτή εορτή αναφέρει ότι τα έχει διατυπώσει με μεγαλύτερη ακρίβεια, λέγοντας: «Αφού λάβουν οι άνδρες των Εβραίων αυτόν τον μήνα, κατά οικογένειες, πρόβατα και μοσχάρια από τα βόδια τους χωρίς ψεγάδι τη δέκατη ημέρα· και ας φυλαχθεί μέχρι να ξημερώσει η δέκατη τέταρτη, και αφού θυσιάσετε προς το βράδυ, να τα φάτε έτσι όλα ψητά, μαζί με τα εντόσθια: να είστε ζωσμένοι, να έχετε φορέσει κοίλα υποδήματα στα πόδια και να κρατάτε ραβδί στο χέρι. Διότι μέσα σε βιασύνη ο βασιλιάς θα διατάξει να εκδιωχθούν όλοι από τη χώρα· και θα κληθούν όλοι. Και όταν τα θυσιάσετε, αφού πάρετε στα χέρια σας μια δέσμη από κλαδιά υσσώπου, βουτήξτε την στο αίμα και αγγίξτε τους δύο παραστάτες των θυρών, ώστε να προσπεράσει ο θάνατος τους Εβραίους. Και αυτή την εορτή θα την τηρήσετε για τον Δεσπότη, τρώγοντας για επτά ημέρες άζυμα· και δεν θα φαγωθεί καθόλου προζύμι. Διότι από αυτά τα δεινά θα επέλθει απαλλαγή, και αυτόν τον μήνα ο Θεός δωρίζει την έξοδο· και αυτός καθίσταται η αρχή των μηνών και των ετών». Πάλι, μετά από άλλα, προσθέτει: «Αναφέρει δε και ο Ιεζεκιήλ στο δράμα που επιγράφεται “Εξαγωγή”, εισάγοντας έναν αγγελιαφόρο να περιγράφει την κατάσταση των Εβραίων και την καταστροφή των Αιγυπτίων ως εξής: “Διότι, καθώς ο βασιλιάς Φαραώ αναχώρησε από τα ανάκτορα με αυτό το πλήθος, μαζί με αναρίθμητα όπλα, με όλο το ιππικό, με τέθριππα άρματα και με εμπροσθοφυλακή και παραστάτες μαζί, αποτελούσε ένα τρομερό πλήθος παρατεταγμένων ανδρών. Το πεζικό και οι οπλίτες της φάλαγγας βρίσκονταν στο μέσο, έχοντας αφήσει διαδρόμους για να περνούν τα άρματα· τους δε ιππείς τούς παρέταξε, άλλους στα αριστερά και άλλους στα δεξιά ολόκληρου του αιγυπτιακού στρατού”».

ΙΖʹ. Αξίζει δε να μην προσπεράσουμε ούτε τον τρόπο της βρώσεως, διότι ούτε ο νόμος τον παρέλειψε, επεξεργαζόμενος επιμελώς το πνευματικό νόημα μέσα στο γράμμα μέχρι και σε αυτό το σημείο. Διότι θα καταναλώσουμε το θύμα με βιασύνη, τρώγοντας μαζί άζυμα με πικρά χόρτα, έχοντας τις οσφύες περιεζωσμένες, φορώντας τα υποδήματα, και κρατώντας ραβδί σαν ηλικιωμένοι. Με βιασύνη μεν, για να μην πάθουμε αυτό που απαγορεύτηκε σε εκείνον τον Λωτ από την εντολή: να μην κοιτάξουμε γύρω μας, να μη σταθούμε πουθενά στην περίχωρο· ας διασωθούμε στο βουνό, για να μη συμπαρασυρθούμε από το Σοδομιτικό και ξένο πυρ, ούτε να παγώσουμε σε στήλη άλατος εξαιτίας της στροφής προς τα χειρότερα, πράγμα που προκαλεί η αναβλητικότητα. Με πικρά χόρτα δε, εξαιτίας του πικρού και ανηφορικού χαρακτήρα του κατά Θεόν βίου, ιδίως για τους αρχαρίους, ο οποίος βρίσκεται υψηλότερα από τις ηδονές. Διότι, αν και ο νέος ζυγός είναι αγαθός και το φορτίο ελαφρύ, όπως ακούς, αυτό ισχύει εξαιτίας της ελπίδας και της ανταπόδοσης, η οποία είναι πολύ πλουσιότερη από την εδώ κακοπάθεια· επειδή, κατά τα άλλα, ποιος δεν θα έλεγε ότι το Ευαγγέλιο είναι πολύ πιο κοπιαστικό και επίπονο από τις διατάξεις του νόμου; Διότι, ενώ ο νόμος εμποδίζει την τέλεση των αμαρτημάτων, εμείς κατηγορούμαστε και για τις αιτίες τους, σχεδόν σαν να ήταν πράξεις.

Διότι, για εκείνον μεν που απολαμβάνει την τρυφή μέσω της ευωδίας, γίνεται σμύρνα μαζί με αρώματα, παρασκευάζοντας ως μύρο μέσω της νεκρώσεως των επίγειων μελών τον καθαρό και ευώδη βίο, ο οποίος αναμειγνύεται από τα ποικίλα και διάφορα αρώματα της αρετής· για εκείνον δε που αναζητά την τελειότερη τροφή, γίνεται άρτος που δεν τρώγεται πλέον με πικρά χόρτα, όπως προστάζει ο Νόμος (διότι η πικρία ανήκει στο παρόν), αλλά έχει ως συνοδευτικό του το μέλι, όταν στον κατάλληλο καιρό ο καρπός της αρετής καταγλυκάνει τα αισθητήρια της ψυχής (απόδειξη αυτού αποτελεί ο άρτος που εμφανίστηκε στους μαθητές μετά την Ανάσταση του Κυρίου), γλυκαινόμενος με την κηρήθρα του μελιού· και για εκείνον που διψά, γίνεται κρατήρας γεμάτος με οίνο και γάλα, όχι σπόγγος διαποτισμένος με χολή και όξος, σαν το φιλικό κέρασμα που προσέφεραν οι Ιουδαίοι στον Ευεργέτη μέσω του καλαμιού.

ΣΙΘ'. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΝΕΙΛΟ. Γιατί πρόσταξε να τρώνε τα κρέατα του αμνού ψημένα στη φωτιά. Οι Εβραίοι έτρωγαν τα κρέατα του αμνού ψημένα στη φωτιά, σκιαγραφώντας τυπικά, μέσω της βρώσης, το μέγα μυστήριο της θείας οικονομίας και διδασκόμενοι εκ των προτέρων για τον αμνό του Θεού, ο οποίος συνέπλεξε ανέκφραστα το πυρ της θείας ουσίας με τη σάρκα, την οποία εμείς τώρα τρώμε και η οποία απεργάζεται την άφεση των κακών.

Τι σημαίνει δε το να προσκαλούν και τους γείτονες; Ή το να στέκονται όρθιοι, ή το να τρώνε κατά την εσπέρα; Ή το να περιτειχίζεται η οικία με το αίμα; Εκείνος δεν θα πει τίποτε άλλο, παρά θα επαναλαμβάνει διαρκώς τα περί της Αιγύπτου. Εγώ όμως θα πω και τι σημαίνει το αίμα, και η εσπέρα, και το να τρώνε όλοι μαζί, και το να στέκονται όλοι όρθιοι.

Ας εξετάσουμε λοιπόν πρώτα τι σημαίνει ότι αυτός ο μήνας είναι η αρχή των μηνών, και γιατί αυτός ο μήνας του Πάσχα είναι ο πρώτος μεταξύ των μηνών του έτους· δεύτερον, τι σημαίνει το πρόβατο που λαμβάνεται τη δέκατη ημέρα του μήνα, και το ότι το πρόβατο πρέπει να είναι τέλειο και ενός έτους, ποιος είναι ο γείτονας και ποιος ο πλησίον που προσκαλείται, και γιατί το πρόβατο φυλάσσεται μέχρι τη δέκατη τέταρτη ημέρα, και έπειτα θυσιάζεται προς το βράδυ· «και θα το σφάξει όλο το πλήθος της συναγωγής των υιών του Ισραήλ προς το βράδυ»· τι σημαίνει το αίμα πάνω στους δύο παραστάτες και στο ανώφλι, και γιατί τρώνε τα κρέατα τη νύχτα, και μάλιστα ψητά στη φωτιά, ούτε ωμά ούτε βρασμένα σε νερό· ή τι σημαίνει το «το κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια», και γιατί λέει «δεν θα συντρίψετε οστό του»· και τι συμβολίζουν τα άζυμα με τα πικρά χόρτα, και γιατί «με βιασύνη θα φάτε» το Πάσχα· τι σημαίνουν οι περιζωσμένες οσφύες και τα υποδήματα στα πόδια και τα ραβδιά στα χέρια, και τι σημαίνει το «Πάσχα του Κυρίου» και το «το αίμα θα είναι σημάδι πάνω στα σπίτια όπου βρίσκεστε εκεί, και θα δω το αίμα και θα σας σκεπάσω και δεν θα πέσει σε εσάς πληγή εξολόθρευσης, όταν θα χτυπήσω τη γη της Αιγύπτου»· γιατί «επτά ημέρες θα τρώτε άζυμα»· γιατί ο αλλογενής δεν θα φάει από αυτό, ενώ ο οικογενής θα περιτμηθεί, και τι σημαίνει το «Σε ένα μόνο σπίτι θα φαγωθεί, και δεν θα βγάλετε έξω τίποτα από το κρέας, και δεν θα συντρίψετε οστό από αυτό. Κανένας απερίτμητος δεν θα φάει από αυτό».

Τα δε κρέατα 〈ψημένα στη φωτιά〉· διότι είναι πύρινο το λογικό σώμα του Χριστού· 〈«Φωτιά ήρθα να ρίξω στη γη, και τι άλλο θα ήθελα αν έχει κιόλας ανάψει;»〉. 〈Όχι ωμό〉 το κρέας, για να είναι ο λόγος εύκολος στην επεξεργασία του, προσιτός και ευπρόσδεκτος· 〈ούτε βρασμένο σε νερό〉, για να μην είναι ο λόγος υγρός, ούτε υδαρής, ούτε χαλαρός. 〈Κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια〉, 〈**〉 ως αόρατη βουλή, τα πόδια ως άνθρωπος. 〈Κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια〉, αρχή και μέση και τέλος, συγκρατώντας, συσφίγγοντας και συνενώνοντας τα πάντα μέσα Του με άλυτους δεσμούς, έχοντας γίνει αληθινά 〈«μεσίτης Θεού και ανθρώπων»〉. 〈Κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια〉, Θεός, Λόγος και άνθρωπος στη γη. 〈Κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια〉, σε ύψος και βάθος και πλάτος 〈**〉 και στα ριζώματα της γης. 〈Κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια〉, νόμος και λόγος και απόστολοι, ο νόμος ως αρχή και ο λόγος ως βουλή και οι απόστολοι ως πόδια· 〈«Πόσο ωραία είναι τα πόδια εκείνων που ευαγγελίζονται τα αγαθά»〉. 〈Οστό δε δεν θα τσακίσετε από αυτόν〉, για να γίνει γνωστή η ανάσταση με το σώμα· διότι λέει, 〈«Βάλε τα δάχτυλά σου στα σημάδια των καρφιών, για να γνωρίσεις ότι το πνεύμα δεν έχει σάρκα και οστά»〉. 〈Άζυμα μαζί με πικρά χόρτα θα φάτε〉· διότι πικρά είναι για σένα, ή πικρών έργων τα μυστήρια· 〈«Η γη σας είναι έρημη, οι πόλεις σας καμένες από τη φωτιά, τη χώρα σας την καταβροχθίζουν ξένοι μπροστά σας, και έχει ερημωθεί, κατεστραμμένη από ξένους λαούς»〉. 〈Θα φάτε με σπουδή〉 το πάσχα· διότι πρέπει να αγρυπνεί και να νήφει καθένας που πρόκειται να προσέλθει στο μεγάλο σώμα. 〈Οι οσφύες σας περιεζωσμένες〉· ας παύσουν οι ανεξέλεγκτες πηγές της γενέσεως, 〈οι〉 σαρκικές περιπλοκές και οι ρυπαρές ηδονές. 〈Τα υποδήματά σας στα πόδια σας〉· βάσεις που ορθοτομούν, στηρίγματα που δεν χωλαίνουν· διότι είναι ριζώματα της αλήθειας. 〈Τα υποδήματά σας στα πόδια σας〉, τα οποία ο Μωυσής μεν έβγαλε, ο Ιησούς όμως φόρεσε· διότι λέει, 〈«Λύσε το υπόδημα των ποδιών σου»〉, για να δηλωθεί το παροδικό του νόμου, 〈«Του οποίου δεν είμαι ικανός να λύσω το λουρί των υποδημάτων Του»〉, για να φανερωθεί το πανταχόθεν περιεσφιγμένο του Λόγου. 〈Τα ραβδιά σας στα χέρια σας〉, τα σημεία της θείας δυνάμεως, τα στηρίγματα της λογικής ισχύος, η ράβδος μέσω του Μωυσή, η ράβδος μέσω του Ααρών, η καρυΐνη ράβδος, η ράβδος που έσχισε τα βάθη της θάλασσας, 〈η ράβδος〉 που γλύκανε την πικρία των πηγών, η ράβδος επί της οποίας αναπαύθηκαν τα επτά άγια πνεύματα του Θεού· 〈«Πνεύμα σοφίας και συνέσεως, πνεύμα βουλής και ισχύος, 〈πνεύμα γνώσεως και ευσεβείας〉, πνεύμα φόβου Θεού θα τον γεμίσει»〉.

Έπειτα, εξέτασε μαζί μου τη νέα και παράδοξη εντολή του Θεού σχετικά με τη βρώση του προβάτου, να μην τρώνε ωμά τα κρέατα του προβάτου. Διότι, ποιος θα τα έτρωγε ωμά; Θα μπορούσε να πει, ούτε βραστό, για να μη χρονοτριβούν· διότι ο καιρός πίεζε. Τι σημαίνει το να μην είναι ούτε ωμό, αλλά ψητό στη φωτιά; Διότι κανείς δεν απαγορεύει κάτι που δεν συνηθίζεται να γίνεται. Αλλά μέσω των τύπων, όπως είπα, υποδηλώνονται τα πνευματικά νοήματα. Ωμή λαμβάνει την αγία τροφή εκείνος που έχει την πίστη του αδρανή· βραστή την παίρνει ο φιλήδονος, ο οποίος καθιστά υδαρές μέσα στη ραθυμία του βίου το στέρεο έργο της πίστεως· [ψητή δε εκείνος] που το επιτελεί με πνεύμα θερμό και ζέον. Προστάζονται να το φάνε με την κεφαλή μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια. Να αναγνωρίζεις δε και τον Χριστό από μεν την κεφαλή, διότι υπάρχοντας ως Θεός προ των αιώνων είναι η κεφαλή της αόρατης και πνευματικής Εκκλησίας· από δε τα πόδια, διότι και ως άνθρωπος στους έσχατους αιώνες πάτησε στη γη· από δε τα εντόσθια, διότι, έχοντας κρυμμένη μέσα στη σάρκα τη δύναμη και τη δικαιοσύνη, δεν είναι ωφέλιμος και σωτήριος σε όσους μετέχουν μόνο ως προς το εξωτερικό και ορατό, αλλά και ως προς το εσωτερικό και το απόκρυφο. Τα δε κρέατα τρώγονται μέσα στη νύχτα και δεν απομένει τίποτα για την ημέρα.

Τέτοιο είναι, λοιπόν, το μυστήριο του χρίσματος· μετά δε το χρίσμα ακολουθεί η βρώση, η οποία εγκατοικίζει το θείο σώμα μέσα μας και το αναμειγνύει προς ένωση. «Θα φάνε», λέει, «τα κρέατα αυτή τη νύχτα ψημένα στη φωτιά». Νύχτα είναι αυτός ο παρών αιώνας· «Η νύχτα προχώρησε», λέει ο Παύλος. Δια πυρός γίνεται η μετάληψη του αγίου σώματος, δηλαδή με έμπυρη και ζέουσα προθυμία. «Να είστε ζέοντες», λέει, «στο πνεύμα», και «Φωτιά ήρθα να ρίξω στη γη», λέει, «και τι άλλο θέλω αν έχει κιόλας ανάψει;»

Όπως ακριβώς το πυρ είναι δηλωτικό της ζέουσας προθυμίας για την απόλαυση των κρεάτων που παραλαμβάνονται, έτσι τα άζυμα είναι δηλωτικά της απλότητας και οι πικρίδες των θλίψεων που επακολουθούν· διότι λέει: «Άζυμα με πικρίδες θα φάγουν».

«Μην βράζεις λοιπόν το άγιο κρέας», λέγει, «αναμειγνύοντάς το με καρυκεύματα, αλλά να τρώγεται μόνο «ψημένο στη φωτιά», πράγμα που υποδηλώνει τον έντονο ζήλο που είναι απαλλαγμένος από τη φιληδονία. Διότι «εκείνος που είναι φιλήδονος δεν είναι φιλόθεος», όπως λέγει ο Παύλος, και για εκείνους των οποίων «θεός τους είναι η κοιλιά», για αυτούς ο Θεός δεν είναι πραγματικός θεός· ούτε γίνονται αποδεκτοί από τον απόστολο εκείνοι που μετατρέπουν τη θεία Ευχαριστία σε πολυτελή συμπόσια, καθιστώντας την αγιαστική κοινωνία αφορμή για πολλή και ποικίλη βρώση και πόση. Προς αυτούς ο Παύλος λέγει: «Αυτό δεν σημαίνει ότι τρώτε το Κυριακό δείπνο· διότι την ώρα του φαγητού καθένας βιάζεται να φάει το δικό του δείπνο, και έτσι άλλος μεν πεινάει, άλλος δε μεθάει. Μήπως δεν έχετε σπίτια για να τρώτε και να πίνετε; Ή καταφρονείτε την εκκλησία του Θεού και ντροπιάζετε αυτούς που δεν έχουν; Τι να σας πω; Να σας επαινέσω; Σε αυτό δεν σας επαινώ». Λέγει δε ότι εξαιτίας αυτής της απρόσεκτης χρήσης του αγίου βρώματος τούς συμβαίνουν οι δοκιμασίες, επειδή δεν προσέρχονται στο άγιο με άγιο τρόπο· «Γι' αυτό», λέγει, «υπάρχουν ανάμεσά σας πολλοί ασθενείς και άρρωστοι και αρκετοί πεθαίνουν».

Λέει προς αυτόν ο Θεός: Παράγγειλε στους υιούς του Ισραήλ να λάβουν πρόβατο άμωμο, αρσενικό, ενός έτους, κατά τις συγγένειές τους· και αν δεν έχουν την ευχέρεια, λέει, ο γείτονας θα προσκαλέσει τον γείτονα, και η μία συγγένεια θα προσκαλέσει την άλλη συγγένεια, και αφού λάβουν κατ' αυτόν τον τρόπο το πρόβατο, ένα πρόβατο άμωμο, αρσενικό, ενός έτους, θυσιάστε το, λέει, κατά συγγένειες και κατά πατρικούς οίκους. Και τα μεν κρέατά του να τα φάτε ψητά στη φωτιά· τίποτα από αυτά δεν θα αφήσετε να περισσέψει· το δε αίμα του αλείψτε το στους παραστάτες των θυρών σας. Και να το φάτε, λέει, έχοντας ζωσμένη την οσφύ σας, με τα υποδήματα στα πόδια σας· και αυτό αποτελεί σχήμα οδοιπόρου· με τα λυχνάρια σας αναμμένα. Γιατί; Διότι έπεφτε η εσπέρα. Και γιατί να τρώτε κατ' αυτόν τον τρόπο, σαν οδοιπόροι;

Και όχι μόνο αυτό, αλλά και ως προς την τροφή, ο μέγας απένειμε στον καθένα την κατάλληλη τάξη. Διότι η διατροφή όλων δεν ήταν η ίδια, ούτε όμοια, αλλά είχε καθοριστεί για τον καθένα ανάλογα με τη δική του κατάσταση. Σε άλλους μεν ο καλός οικονόμος όριζε την πιο ξηρή, σε άλλους δε την πιο άνετη. Και το θαυμαστό ήταν ότι το προσταζόμενο εκτελούνταν αγόγγυστα, σαν να προερχόταν από το στόμα του Θεού. Υπήρχε δε υποταγμένη στον αοίδιμο και μία λαύρα, στην οποία ο τέλειος στα πάντα εγκαθιστούσε από τη μονή όσους ήταν ικανοί για ησυχία. Μην κάνεις πολύπλοκους, σε παρακαλώ, τους πιο ακέραιους με τις πανουργίες των λογισμών, μάλλον δε, αν είναι δυνατόν, και τους πολύπλοκους μετάτρεψε σε απλούς, πράγμα που είναι παράδοξο. Εκείνος που έχει καθαρθεί στο έπακρο από την άκρα απάθεια, ως θείος κριτής θα χρησιμοποιήσει και την ακρίβεια. Διότι η έλλειψη απάθειας πλήττει την καρδιά του δικαστή και δεν του επιτρέπει να παιδεύει και να καθαρίζει όπως πρέπει. Κληρονομιά απάθους πίστεως και ευσεβών δογμάτων προ πάντων να αφήνεις στα τέκνα σου, ώστε όχι μόνο τα τέκνα, αλλά και τα εγγόνια σου να προσαγάγεις στον Κύριο μέσω της οδού της ορθοδοξίας. Τους σφριγηλούς και τους νέους μη λυπηθείς να τους καταπονείς και να τους δαμάζεις, ώστε στον καιρό της εξόδου να σε ανυμνήσουν. Ας είναι πρότυπο για σένα και σε αυτό ο μέγας Μωυσής, πάνσοφε. Διότι δεν μπόρεσε να ελευθερώσει τους υπηκόους από τον Φαραώ, αν και τον ακολουθούσαν πειθήνια, μέχρις ότου να φάνε το άζυμο ψωμί με τα πικρά χόρτα. Και άζυμο ψωμί είναι η ψυχή που δεν έχει το πρόσμιγμα του δικού της θελήματος.

Ετοιμάσου για την έξοδο από αυτόν τον βίο μέσω αγαθών έργων, διότι καθένας που αναχωρεί για μακρινή πορεία χρειάζεται πολλά αναλώματα και εφόδια, όπως ακριβώς και οι Ιουδαίοι, όταν εξέρχονταν από την Αίγυπτο, πήραν με θεία παραχώρηση τα κοσμήματα των Αιγυπτίων ως εφόδια για την παλαιά δουλεία, την οποία υπέστησαν ως δούλοι στην Αίγυπτο, και αφού έφαγαν άζυμα με πικρά χόρτα, έζωσαν τη μέση τους, έπιασαν τα ραβδιά στα χέρια τους με προσοχή και σπουδή, βγήκαν από εκεί, απαλλάχθηκαν από τη δουλεία και ξέφυγαν από τον Φαραώ. Έτσι και εσύ, άνθρωπε, «ετοίμαζε τα έργα σου για την έξοδο». Διότι η Αίγυπτος ήταν εικόνα ολόκληρου του ανθρώπινου βίου, ο Φαραώ εικόνα του νοητού Φαραώ, και η δουλεία εικόνα της δουλείας της αμαρτίας· ο Μωυσής προτύπωνε τον Χριστό· η διάβαση της Ερυθράς τη διάβαση του βίου και της σάρκας και της ερυθράς αμαρτίας· η μωσαϊκή ράβδος τη ράβδο του Χριστού, το ξύλο του σταυρού· ο πνιγμός των Αιγυπτίων την ήττα των δαιμόνων· η ανάβλυση υδάτων από την πέτρα ήταν τύπος της άχραντης πλευράς του Χριστού, μέσω ύδατος και αίματος («και η πέτρα», λέει, «ήταν ο Χριστός»)· η δόση του νόμου προχάραγμα του Ευαγγελίου· η κατάληψη της επίγειας Ιερουσαλήμ σύμβολο της ουράνιας, προς την οποία και ανέρχονται, μετά τη φυγή από τη νοητή Αίγυπτο και τους Αιγυπτίους και τον Φαραώ, οι Ισραηλίτες, δηλαδή αυτοί που έχουν νου που θεωρεί τον Θεό.

Ας τρώνε λοιπόν και πικρά χόρτα, ας τρώνε και αμνό, και ας κρατούν τα υποδήματα και τις ράβδους στα χέρια τους όπως εκείνοι, πραγματοποιώντας με βιασύνη τη φυγή από την Αίγυπτο. Η Καινή Διαθήκη όμως μας εξαγγέλλει το πάθος του Χριστού, την ταφή και την ανάσταση, στα οποία δεν υπάρχει απολύτως κανένα ίχνος αζύμων· γι' αυτό και ο Χριστός, αφού ευλόγησε και έκοψε ένζυμο άρτο, τον έδινε στους μαθητές, νομοθετώντας την Καινή Διαθήκη, ως αληθινό σύμβολο του νέου Του σώματος. Γι' αυτό και οι μαθητές, όπως διδάχθηκαν και παρέλαβαν, έκοβαν ένζυμο άρτο και κατά το κήρυγμα, και τον μετέδιδαν σε αυτούς που πίστευαν στον Χριστό και στην Καινή Διαθήκη Του, για την οποία και ο Παύλος διακηρύσσει με δυνατή φωνή: «Τα αρχαία παρήλθαν, ιδού τα πάντα έγιναν καινά». Και άραγε, μόνο το σώμα του Χριστού παρέδωσε στους μαθητές ο μέγας Αρχιερέας μέσω των αζύμων ως κάτι παλαιό και άζυμο στην ιερουργία; Σε καμία περίπτωση.

Ο Χριστός έδειξε την περιτομή ως την αποβολή της σαρκικής προσκόλλησης· το σάββατο, ως την κατάπαυση από τα έργα της φθοράς· το πάσχα, ως τη μετάβαση από τα γήινα στα επουράνια· και ως αμνό μεν, τον εαυτό Του, τον αγνό, τον τέλειο, τον αγέραστο, τον άμωμο, τον σωτήριο για όλο τον κόσμο, ο οποίος θυσιάστηκε μεν μία φορά πρακτικά, θυσιάζεται όμως διαρκώς νοερά και πνευματικά· την δε αφαίρεση της ζύμης επί επταήμερο, ως την αποξένωση από τη δυσώδη υποκρισία και την απορριπτέα έπαρση σε όλο τον χρόνο, ο οποίος μετράται και επανακυκλώνεται με βάση τον αριθμό επτά· τα πικρά χόρτα, ως τον κοπιώδη χαρακτήρα της αρετής· την υπόδηση, ως την προφυλαγμένη και ασφαλή πορεία στον βίο· τη ράβδο, ως το στήριγμα της πίστης· τη ζώνη, ως τη σωφροσύνη και συνάμα την ανδρεία· την όρθια στάση, ως την εγρήγορση και την ετοιμότητα για τη μετάβαση από τον παρόντα κόσμο· το ψήσιμο του θύματος στη φωτιά, ως την πνευματική έρευνα των μυστηρίων, η οποία δεν έχει τίποτα το υδαρές, το χαλαρό, ούτε βέβαια το ωμό και αθεώρητο σύμφωνα με το γράμμα· την εσπευσμένη βρώση, ως την εντεταμένη και πρόθυμη διάθεση στα θεία νοήματα και δόγματα.

Επειδή λοιπόν ο Κύριος ήθελε να καταργήσει και τα στοιχεία της εορτής των Ιουδαίων, δηλαδή τον αμνό, τα άζυμα, τα πικρά βότανα, καθώς και αυτήν ακριβώς την πρακτική τού να τρώνε το πάσχα όρθιοι και περιεζωσμένοι, φορώντας υποδήματα στα πόδια και κρατώντας ραβδί, όπως επίσης και τους τρεις νομικούς μάρτυρές τους που διασαλπίζουν το πάσχα μέσω του σημείου εκείνου του ποτηρίου, εμποδίζει κατά την περίοδο του πάθους Του να συμβεί η πανσέληνος τη δέκατη τέταρτη και μισή ημέρα, μολονότι, σύμφωνα με την εξ αρχής συνήθειά της, η πανσέληνος έπρεπε να συμβεί την πέμπτη ημέρα της εβδομάδας εκείνου του μήνα, κατά την οποία συνέπεσε και η δέκατη τέταρτη ημέρα του σεληνιακού μήνα, και κατά την οποία ο Χριστός, ο Κύριος και Θεός μας, κατά την ανάκλιση στο δείπνο παρέδωσε μέσω του άρτου και του ποτηρίου στους μαθητές Του το μυστήριο της Καινής Διαθήκης και του δικού Του πάσχα χωρίς αμνό, χωρίς άζυμα και πικρά βότανα (επειδή αυτά δεν είχαν ακόμη προετοιμαστεί από τους Ιουδαίους), μεταβάλλοντας τα της Παλαιάς στην Καινή Διαθήκη, όπως, για παράδειγμα, τον αβρααμικό και σαρκικό νόμο στον πνευματικό νόμο της χάριτος, [τον αμνό, που σφαζόταν από τους Ιουδαίους, στον] Αμνό που αίρει την αμαρτία του κόσμου, τον Αμνό που ήταν ο Ίδιος, τα άζυμα της νεκρώσεως στον ζωοποιό και επουράνιο άρτο, και τα πικρά βότανα στο ζωηφόρο πάθος Του.

Έτσι λοιπόν, αφού μίλησε εν χάριτι και πρόσταξε από παλιά, έδωσε σε εμάς, στη μεγάλη Του Εκκλησία, να ζώνουμε τους λειτουργούς μας διακόνους σύμφωνα με το πρότυπο της άνω ιεραρχίας Του, όταν Τον διακονούν καθώς Εκείνος αναπαύεται και θυσιάζεται πάνω στην ιερή τράπεζα. Με διδάσκει επίσης και ο Γρηγόριος, ο αυλός της θεολογίας, θεολογώντας υψηλόφωνα περί της ζώνης με αυτά τα λόγια: «Θα καταναλώσουμε, λέει, το θύμα βιαστικά, τρώγοντας άζυμα μαζί με πικρά χόρτα και έχοντας ζωσμένη την οσφύ μας», αναπτύσσοντας σοφά τον λόγο από απλά πράγματα και ρυθμίζοντας τα ήθη μας: «Σε σένα δε, λέει, ας συστέλλεται με τη ζώνη και τη σωφροσύνη το επιθυμητικό και σαρκικό ορμέμφυτο, όπως λέει η θεία Γραφή καυτηριάζοντας την αισχρότητα του πάθους, για να φας καθαρά το πάσχα, έχοντας νεκρώσει τα μέλη σου τα επί της γης και μιμούμενος τη ζώνη του Ιωάννη του ερημίτη, του προδρόμου και μεγάλου κήρυκα της αλήθειας». Το ότι τα πράγματα σε αυτό το θέμα είναι διαφορετικά για τους λαϊκούς της καθολικής Εκκλησίας και διαφορετικά για εμάς τους μοναχούς, δεν είναι καθόλου παράξενο. Διότι, όπως ο βίος είναι διαφορετικός και αλλιώτικος και στους δύο, έτσι είναι διαφορετικός ο τρόπος ζωής, διαφορετικό το σχήμα και διαφορετική η τάξη καθώς και η ζωή στο καθένα από τα δύο μέρη. Αλλά ούτε και η τάξη των διακόνων της Εκκλησίας αποκλίνει από την ακρίβεια του δικού μας μυστηρίου.

Διότι, λέγει, θα φάνε άζυμα με πικρά χόρτα, και επτά ημέρες θα τρώτε άζυμα· από δε την πρώτη ημέρα θα εξαφανίσετε το προζύμι από τις οικίες σας. Καθένας που θα φάει προζύμι, η ψυχή εκείνη θα εξολοθρευτεί από τον Ισραήλ. Και μετά από λίγο: Κατά την έναρξη της δέκατης τέταρτης ημέρας του πρώτου μήνα, από το εσπέρας, θα τρώτε άζυμα έως την εικοστή πρώτη ημέρα του μήνα, έως το εσπέρας. Επτά ημέρες δεν θα βρεθεί προζύμι στις οικίες σας. Καθένας που θα φάει κάτι ζυμωτό, η ψυχή εκείνη θα εξολοθρευτεί από τη συναγωγή των υιών του Ισραήλ. Και πάλι.

Και θα λάβουν από το αίμα και θα το επιθέσουν στους δύο παραστάτες και στο ανώφλι των οικιών, μέσα στις οποίες θα το φάνε. Και θα φάνε το κρέας αυτήν τη νύχτα ψημένο στη φωτιά, και θα το φάνε μαζί με άζυμα και πικρά χόρτα.

Εκεί το θυόμενο ήταν πρόβατο και γινόταν επάλειψη των παραστατών και του ανωφλίου με το αίμα, και η μεν σφαγή γινόταν προς το βράδυ, η δε βρώση των κρεάτων κατά το μέσο των εσπερινών ωρών, δηλαδή τα μεσάνυχτα. Εδώ, ο άρτος είναι αυτός που κλάται και ανάγεται μυστικώς στο σώμα του Χριστού, του αμνού που σφαγιάστηκε για εμάς και ο οποίος αίρει την αμαρτία του κόσμου, καθώς και ποτήριο σωτηρίας που δίδεται και πίνεται, και το οποίο πιστεύεται θεοπρεπώς ότι είναι το αίμα της Καινής Διαθήκης, για άφεση των αμαρτιών και αποσόβηση κάθε εναντίου. Και η κλάση και η μετάδοση, καθώς και η μετάληψη, γίνονται ταυτόχρονα κατά τη διάρκεια της εσπέρας. Εδώ δεν γίνεται κανένας λόγος για κεφάλι και πόδια και εντόσθια· ούτε για καύση των οστών ή των κρεάτων που απομένουν για το πρωί· ούτε για βρώση πικρών χόρτων, αλλά όλα αυτά έχουν παραλειφθεί και αποσιωπηθεί, και όπως λέει ο Παύλος, τα αρχαία παρήλθαν, ιδού τα πάντα έγιναν καινά.

Το δε πάσχα ο μεν Φίλων το ερμήνευσε ως διαβατήρια, ο δε Ιώσηπος ως υπερβάσια, ο δε Σύμμαχος ως υπερβάσεις, ο δε Θεοδοτίων ως φασέκ, διατηρώντας την ίδια την εβραϊκή λέξη. Το όνομα αυτό σημαίνει τη σωτηρία των πρωτοτόκων των Εβραίων. Διότι έδωσε εντολή να πάρουν ένα μάτσο ύσσωπο και, αφού το βουτήξουν στο αίμα του προβάτου που θυσιαζόταν, να χρίσουν τους παραστάτες και το ανώφλι, ώστε όταν φτάσει ο εξολοθρευτής για να πατάξει τα πρωτότοκα των Αιγυπτίων, βλέποντας το αίμα, να προσπεράσει τα σπίτια των Εβραίων. Όχι επειδή η ασώματη φύση είχε ανάγκη από τέτοια σημάδια, αλλά επειδή μέσα από το σύμβολο έπρεπε και εκείνοι να μάθουν την πρόνοια του Θεού, και εμείς, που θυσιάζουμε τον άμωμο αμνό, να κατανοήσουμε τον τύπο που προδιαγραφόταν. Δεν προστάζει δε να λάβουν αμνούς μόνο από τα πρόβατα, αλλά και ερίφια από τις αίγες· όχι για να τα θυσιάσουν ταυτόχρονα, αλλά για να θυσιάσει τον αμνό εκείνος που έχει πρόβατο, και το ερίφιο εκείνος που δεν έχει. Παραγγέλλει δε να το λάβουν τη δέκατη ημέρα του πρώτου μήνα, ώστε να το προετοιμάσουν πριν από την εορτή, και να θυσιαστεί τη δέκατη τέταρτη προς το βράδυ, διότι και ο Δεσπότης το βράδυ παραδόθηκε στους Ιουδαίους. Και να φαγωθεί με πικρά χόρτα, σε ανάμνηση της πικρότατης ζωής στην Αίγυπτο.

Πρέπει να σφαγεί το αρνί και να θυσιαστεί και το αίμα του να χρισθεί πάνω στις πόρτες. Διότι ο Χριστός, το αληθινό, αγαθό και άμωμο αρνίο, σφαγιάστηκε, και το αίμα Του χρίσθηκε στους παραστάτες της καρδιάς, ώστε το αίμα του Χριστού, που χύθηκε πάνω στον σταυρό, να γίνει για την ψυχή ζωή και απολύτρωση, ενώ για τους Αιγύπτιους δαίμονες πένθος και θάνατος. Διότι πραγματικά για αυτούς το αίμα του άμωμου αρνίου είναι πένθος, ενώ για την ψυχή χαρά και αγαλλίαση. Έπειτα, μετά το χρίσιμο, προστάζει προς το βράδυ να φάνε το αρνί και τα άζυμα μαζί με πικρά χόρτα, έχοντας ζωσμένες τις μέσες τους, φορώντας τα υποδήματα και κρατώντας τα ραβδιά στα χέρια. Διότι, εάν δεν έχει προηγουμένως προετοιμαστεί η ψυχή από κάθε άποψη με αγαθά έργα, στο μέτρο των δυνατοτήτων της, δεν της δίδεται να φάει από το αρνίο. Και αν το αρνίο είναι γλυκό και τα άζυμα καλά, ωστόσο τα πικρά χόρτα είναι πικρά και σκληρά. διότι με πολλή θλίψη και πίκρα τρώει η ψυχή από το αρνίο και από τα ωφέλιμα άζυμα, επειδή την θλίβει η αμαρτία που συνυπάρχει μαζί της.

Είπε δε ο Θεός στον Μωυσή να πάρει ένα άμωμο αρνί, να το σφάξει και με το αίμα του να χρίσει τις πόρτες και τους παραστάτες τους, «για να μην τους αγγίξει ο εξολοθρευτής των πρωτότοκων των Αιγυπτίων». Και ο άγγελος που είχε σταλεί, έβλεπε το σημάδι του αίματος από μακριά και απομακρυνόταν, ενώ έμπαινε στα σπίτια που δεν ήταν σημαδεμένα με το αίμα και σκότωνε κάθε πρωτότοκο. Ακόμη, διέταξε να εξαφανιστεί η παλιά ζύμη από κάθε σπίτι και πρόσταξε να τρώνε το σφαγμένο αρνί με άζυμα και πικρά χόρτα, και να το τρώνε έχοντας ζωσμένη τη μέση τους, φορώντας τα υποδήματα στα πόδια τους και κρατώντας τα ραβδιά στα χέρια τους. Και έτσι διέταξε να τρώνε με βιασύνη το Πάσχα του Κυρίου προς το βράδυ, χωρίς να συντρίψουν κανένα οστό του αρνιού. Τους έβγαλε, λοιπόν, έχοντας χρυσό και ασήμι, αφού έδωσε εντολή στον καθένα να ζητήσει από τον Αιγύπτιο γείτονά του χρυσά και ασημένια σκεύη. Και αναχωρούσαν από την Αίγυπτο, ενώ οι Αιγύπτιοι έθαβαν τα πρωτότοκά τους. Και για τους μεν υπήρχε χαρά για την απαλλαγή από τη σκληρή δουλεία, για τους δε πένθος και θρήνος για την απώλεια των τέκνων τους. Γι' αυτό λέει ο Μωυσής: «Αυτή η νύχτα, για την οποία έδωσε υπόσχεση ο Θεός στον Αβραάμ, εκπληρώθηκε τώρα σε εμάς τα τέκνα του». Όλα αυτά, βέβαια, έγιναν τύποι και σκιές των αληθινών πραγμάτων· διότι αυτά είναι μυστήρια της ψυχής που λυτρώθηκε κατά την παρουσία του Κυρίου.

Πρέπει δε να σφαγιαστεί το αρνίο και να χριστεί το αίμα του πάνω στις θύρες. Έτσι και ο Χριστός, το αληθινό αρνίο, σφαγιάστηκε, και το αίμα του χρίστηκε πάνω στους παραστάτες της καρδιάς, ώστε να γίνει το αίμα του Χριστού που χύθηκε πάνω στον σταυρό για μεν την ψυχή ζωή και απολύτρωση, για δε τους Αιγυπτίους πένθος και θάνατος. Διότι στ' αλήθεια σε αυτούς φέρνει πένθος, ενώ για τους πιστούς το αίμα του άμωμου αρνίου είναι χαρά και αγαλλίαση. Έπειτα, μετά το χρίσμα, προστάζει προς το βράδυ να φάνε το αρνίο και τα άζυμα με πικρά χόρτα, έχοντας ζωσμένες τις ζώνες τους, φορώντας τα υποδήματά τους και κρατώντας ραβδιά στα χέρια τους. Εάν λοιπόν η ψυχή δεν προετοιμαστεί πρώτα από κάθε άποψη μέσω αγαθών έργων, δεν της δίνεται να φάει από το αρνίο. Και το μεν αρνίο είναι γλυκό και τα άζυμα πάρα πολύ καλά, αλλά τα πικρά χόρτα είναι πικρά και τραχιά. Διότι με θλίψη και πολλή πικρία τρώει η ψυχή από το αρνίο και τα άζυμα, καθώς την θλίβει η αμαρτία που ενοικεί μέσα της.