Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 12:9

Του Αγίου Αθανασίου Περί των Αζύμων. Με τρία υλικά τελούσαν οι Ιουδαίοι το Πάσχα και με τρεις αρετές· και με τρεις μάρτυρες σύμφωνα με την τάξη του Νόμου. Και τα μεν τρία υλικά ήταν ο αμνός, τα άζυμα και τα πικρά χόρτα· οι δε τρεις αρετές ήταν το να είναι περιεζωσμένοι, να φορούν υποδήματα στα πόδια και να κρατούν ραβδί στα χέρια. Οι δε τρεις μάρτυρες ήταν γραμματείς που στέκονταν στην τράπεζα και γνώριζαν με ακρίβεια την έκχυση του φωτός της σελήνης, η οποία υποδεικνυόταν μέσω της κίνησης ενός ποτηριού· τότε ο ιερέας σάλπιζε αμέσως ότι είναι το Πάσχα του Κυρίου. Και έπειτα, μετά το άκουσμα της φωνής της σάλπιγγας, παρασκεύαζαν ζύμη χωρίς ένζυμο άρτο για επτά ημέρες. Πριν όμως από το σημείο του ποτηριού και της σάλπιγγας, δεν είχαν το δικαίωμα να ετοιμάσουν για τις επτά ημέρες αμνό, ή άζυμα, ή πικρά χόρτα. Διότι έτσι λέει και ο μέγας Δαβίδ: «Σαλπίσατε με σάλπιγγα κατά τη Νουμηνία». Ο δε Κύριός μας Ιησούς Χριστός έκανε την παράδοση των αγίων μυστηρίων την πέμπτη ημέρα, κατά την έβδομη ώρα της νύκτας. Η δε έναρξη της βρώσεως των αζύμων έγινε την Παρασκευή το εσπέρας, μετά τον ενταφιασμό του Κυρίου.

Να ζέουν δε τω πνεύματι παραγγέλλει και ο Παύλος. Αλλά και «άζυμους άρτους με πικρά χόρτα θα φάνε», λέει, υποδηλώνοντας αινιγματικά ότι όσοι έχουν γίνει μέτοχοι του Χριστού οφείλουν να τρέφουν την ψυχή τους σαν με άζυμα και με τις πιο καθαρές επιθυμίες, συνηθίζοντας σε μια ζωή άδολη και αμιγή από κάθε κακία. Και να μην αποφεύγουν γι' αυτό τον λόγο τις πίκρες που προέρχονται από τους πειρασμούς, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε από κάποιον: «Τέκνο, αν προσέρχεσαι να δουλέψεις τον Θεό, ετοίμασε την ψυχή σου για πειρασμό, κατηύθυνε την καρδιά σου και κάνε υπομονή». Και προσθέτει, «δεν θα φάτε από αυτό ωμό». Τι άραγε είναι και αυτό; Αυτός που τρώει κάτι ωμό, δεν το τρώει για να το χωνέψει, αλλά ούτε και υποχωρεί καθόλου στα δόντια αυτού του είδους η τροφή. Αυτό λοιπόν θα έκαναν εύλογα όσοι δεν αναλύουν με έρευνα τον λόγο για τον Χριστό, πυρώνοντάς τον και δοκιμάζοντάς τον, σύμφωνα με αυτό που ψάλλεται από τον Δαβίδ: «Και μέσα στη μελέτη μου θα ανάψει πυρ». Από την άλλη, εμποδίζει να το φάνε βρασμένο σε νερό, υποδηλώνοντας ότι η νερωμένη και χαλαρή αντίληψη γι' αυτόν δεν θα είναι καλή τροφή για τις διάνοιες των πιστών.

Πιο υδαρής αντίληψη γι' αυτόν είναι το να μην τον θεωρεί κανείς Θεό κατά φύση, αλλά να τον υποβιβάζει στην τάξη των δημιουργημάτων· πράγμα που κάποιοι δεν διστάζουν να κάνουν από αμάθεια, διαστρέφοντας όσα έχουν ειπωθεί οικονομικώς γι' αυτόν εξαιτίας της ενανθρώπησης προς το δικό τους θέλημα, και κάνοντάς τα κατά κάποιον τρόπο τροφή για την εγγενή ασέβειά τους. «Δεν θα φάτε λοιπόν», λέει, «κρέας βρασμένο σε νερό, αλλά ψημένο στη φωτιά», για την αιτία που έχει ήδη προαναφερθεί, και επειδή «τα λόγια του Κυρίου είναι πεπυρωμένα (δοκιμασμένα στη φωτιά)». Διότι όλοι οι λόγοι σχετικά με τη θεότητά του είναι θερμοί, και δεν περιέχουν τίποτα το υδαρές ή το ψυχρό, σύμφωνα με αυτόν που λέει πάλι στο βιβλίο των Ψαλμών: «Ο λόγος σου είναι πάρα πολύ πεπυρωμένος, και ο δούλος σου τον αγάπησε». Προστάζει δε πάλι να φάνε το κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια, επειδή θέλει να εγκαταστήσει στις διάνοιες των πιστών ολόκληρη και τέλεια τη γνώση του μυστηρίου σχετικά με αυτόν. Διότι πρέπει να γνωρίζουμε προπάντων ότι στην αρχή ήταν ο Λόγος, όντας Θεός, μέσα στον Πατέρα και μαζί με τον Πατέρα· αυτή είναι η κεφαλή, η οποία αποτελεί την αρχή ολόκληρου του μυστηρίου.

Έτσι, λοιπόν, και όχι διαφορετικά θα ήταν τα κατορθώματα των αγίων χρηστά και ευάρεστα ως τροφή στον Θεό, μη έχοντας το ωμό και απεχθές. Πληροφορήθηκες δε νομίζω κάπου σχετικά με τη σωτήρια τροφή, την οποία ο Χριστός ονόμαζε δική του και έλεγε στους αγίους μαθητές: «Εγώ έχω τροφή να φάω, την οποία εσείς δεν γνωρίζετε». Και να θυμάσαι ότι διέταξε να θυσιάζεται ο αμνός, ως τύπος του Χριστού, και νομοθετούσε επιπλέον λέγοντας: «Δεν θα φάτε από αυτά κάτι ωμό, ούτε βρασμένο σε νερό, αλλά μόνο ψημένα στη φωτιά», αποκαλώντας ωμό, νομίζω, το απαράδεκτο και το, ας πούμε, δυσκολοχώνευτο. Πρέπει λοιπόν, λέει, να λαμβάνεται βρασμένος ο βραχίονας, διότι το άβραστο σημαίνει εκείνο που δεν είναι ούτε εύγευστο ούτε βρώσιμο, και συνεπώς είναι απαράδεκτο. ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Πόσο βαθύς και αληθινός είναι ο λόγος. ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Πρέπει λοιπόν να αποδίδουμε τις υποσχέσεις μας στον Θεό, και ό,τι τάξει κανείς, ας το εκπληρώνει χωρίς καμία αναβολή, διότι το να μην πράττει κανείς τέτοια πράγματα γρήγορα, θα έλεγα εγώ, αλλά και η ίδια η Ιερή Γραφή, είναι από τα πιο φοβερά και επικίνδυνα πράγματα. Διότι, αν σκεπτόμενοι ορθά θεωρούμε ότι είναι από τα πιο άτοπα πράγματα το να συλληφθεί κανείς με την κατηγορία της ψευδολογίας, πώς δεν θα ήταν από τα πιο αισχρά πράγματα το να ομολογήσει και να υποσχεθεί κάτι στον Θεό, και μετά από αυτό να αθετήσει την υπόσχεσή του; Επομένως, για καθέναν που έταξε και καθυστέρησε, και μάλιστα για εκείνον που εντελώς αποφεύγει την εκπλήρωσή του, η Γραφή το καταγράφει ως αμαρτία.

Διότι οι μοιχείες και οι έρωτες των γυναικών, και οι διαφθορές των νέων, και οι αποκοπές των γεννητικών οργάνων, και οι μεταμορφώσεις παρθένων σε δέντρα, και διάφορα άλλα εκτός από αυτά που είναι ολότελα αισχρά και άσχημα, είναι μυθάρια που επινοήθηκαν από αυτούς· ενώ αντίθετα είναι αλήθεια όλα όσα σχετίζονται με τον Χριστό, είναι ευπρόσδεκτα και εύπεπτα για τον νου, και δεν έχουν τίποτα το χαλαρό ή το επιπόλαιο. Επειδή μάλλον οδηγούν σε πνευματική κοσμιότητα όσους επιθυμούν να τα κατανοήσουν, παρά τους αφήνουν να παρασύρονται στις απολαύσεις και στη φιλοσαρκία, όπως ακριβώς συμβαίνει με τις ψυχρές και γραώδεις διηγήσεις των Ελλήνων. Καταλαβαίνεις λοιπόν σαφώς τι λέω; ΠΑΛΛ. Βεβαιότατα. ΚΥΡ. Το ότι δε πρέπει εκείνος που έγινε μέτοχος του Χριστού, μέσω της μετάληψης της αγίας Του σάρκας και του αίματος, να έχει και τον δικό Του νου, και να αγαπά να προοδεύει μέσα από τα εσωτερικά κατορθώματα, κατανοώντας πολύ καλά ό,τι Τον αφορά, το υπέδειξε αμέσως, λέγοντας ότι πρέπει να τρώγεται η κεφαλή μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια. Διότι, δεν λέγαμε ότι η μεν κεφαλή είναι τύπος του νου, και τα πόδια πάλι ότι είναι απολύτως δηλωτικά της πρακτικής πορείας των έργων; Και τα εντόσθια των θυσιών δεν υποδήλωναν πάλι τα εσωτερικά και κρυφά; ΠΑΛΛ. Φαινόταν ότι έτσι είναι ορθό να τα κατανοούμε. Όμως, πες μου εκείνο, ποιος άραγε θα ήταν ο νους του Χριστού, ποια η πορεία, και ποια βέβαια τα κρυφά; ΚΥΡ. Νους του Χριστού θα ήταν το να φρονεί μόνο όσα αποβλέπουν στη δόξα του Θεού και Πατρός, και το να θέλει να εκπληρώνει ό,τι είναι αρεστό σε Εκείνον που Τον γέννησε.

Και θύρες μιας τέτοιας οικίας είναι οι αισθήσεις που υπάρχουν μέσα μας, μέσω των οποίων μεταδίδεται στις καρδιές όλων η ποιότητα των πραγμάτων. Προστάζει δε να τρώγονται τα κρέατα αυτή τη νύχτα, δηλαδή κατά τον παρόντα αιώνα. Διότι νύχτα τον ονόμασε και ο Παύλος, λέγοντας: «Η νύχτα προχώρησε, και η ημέρα πλησίασε», ονομάζοντας ημέρα τον μέλλοντα αιώνα. Εφόσον λοιπόν είμαστε σε αυτόν τον κόσμο, τρώμε την αγία σάρκα του Χριστού μέσω της Θείας Μεταλήψεως. Όταν όμως αναχωρήσουμε από εδώ, θα τον μεταλάβουμε με άλλον τρόπο. Διατάζει δε να τρώνε τα κρέατα ψημένα στη φωτιά, δηλαδή με τη φωτιά του πνεύματος και της αγάπης του Χριστού. Αλλά και να φάνε άζυμους άρτους μαζί με πικρά χόρτα, δηλαδή να τρέφουν την ψυχή τους με άζυμες και καθαρές επιθυμίες, απαλλαγμένες από κακία, και να αποδέχονται τις πίκρες που προέρχονται από τους πειρασμούς. «Δεν θα φάτε δε», λέει, «από αυτά ωμό». Διότι το ωμό δεν κόβεται εύκολα με τα δόντια, ούτε τρώγεται για να χωνευτεί. Ωμό, πάντως, τρώνε όσοι δεν εξετάζουν με ακριβή έρευνα το μυστήριο του Χριστού, κομματιάζοντάς το με τα δόντια της διάνοιας, πυρώνοντάς το και δοκιμάζοντάς το, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε από τον Δαβίδ: «Και μέσα στη μελέτη μου θα ανάψει φωτιά.» Εμποδίζει δε και το να το τρώνε βρασμένο σε νερό, υποδηλώνοντας ότι η νερουλή και χαλαρή αντίληψη περί αυτού δεν θα αποτελέσει καλή τροφή.

Και πάλι επιτάσσει να φάνε το κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια, ώστε η γνώση του μυστηρίου του Χριστού να υπάρχει ολόκληρη και τέλεια στις διάνοιές μας. Κεφάλι θα μπορούσε να είναι η αρχή του μυστηρίου, ενώ πόδια το τέλος. Και εντόσθια είναι οι πιο απόρρητοι και πιο κρυμμένοι λόγοι. Το δε «δεν θα αφήσετε υπόλοιπο από αυτό για το πρωί» υποδηλώνει το να μην παραπέμπεται σε αναβολή η τέλεια γνώση περί αυτού, αλλά να μετέχουμε εξολοκλήρου σε όλη αυτή. Και το «δεν θα συντρίψετε οστό του», σημαίνει ότι είναι μη βρώσιμοι από τα δόντια του νου οι λευκοί και κρυμμένοι λόγοι της θεότητάς του, εξαιτίας της εγγενούς τους στερεότητας. Τους συντρίβουν όμως, στο μέτρο του δυνατού γι' αυτούς, οι αιρετικοί που διαστρέφουν τα ορθά διδάγματα της θεογνωσίας. Προστάζει δε όσα περισσέψουν από αυτό μέχρι το πρωί να κατακαίγονται στη φωτιά, φανερώνοντας έτσι τον φωτισμό που θα υπάρξει στον μέλλοντα αιώνα για τους λόγους περί αυτού που παρέμειναν αδιάγνωστοι. Και το να είναι περιζωσμένη η οσφύς, αποτελεί σύμβολο γοργότητας και νεανικού φρονήματος. Διότι λέγει: «Περιζώσου την οσφύ σου σαν άνδρας». Και πάλι, αναφερόμενος σε κάποιον μέσω του προφήτη, λέει: «Και θα είναι ζωσμένος την οσφύ του με δικαιοσύνη», αντί του ότι θα είναι γοργός και ανδρείος στη δικαιοσύνη. Τα δε υποδήματα σημαίνουν την ετοιμότητα της προαιρέσεως στο να βαδίζει προς εκείνο που θέλει ο Θεός.

Το κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια· ορισμένες φορές δε, και το δέρμα και την κοπριά, και, με μια λέξη, τα κατακαίουν εξολοκλήρου. Αυτό ονομάζεται ολοκαύτωση. Έτσι τελούσαν και τις θυσίες και τις ολοκαυτώσεις οι υιοί του Ισραήλ σύμφωνα με τον νόμο.

Λέει πάλι ο Λουκάς, επιβεβαιώνοντας τα όσα έχω πει πολυμερώς και πολυτρόπως, ότι «συνέβη κατά το δευτερόπρωτο σάββατο», για να δείξει ότι πρώτο σάββατο είναι αυτό που ορίστηκε εξ αρχής και ειπώθηκε από τον Κύριο κατά τη δημιουργία του κόσμου, το οποίο επαναλαμβάνεται κυκλικά ανά επτά ημέρες από τότε μέχρι σήμερα, [ότι αυτό είναι το πρώτο]· ενώ δεύτερο σάββατο είναι αυτό που έχει οριστεί από τον νόμο. Διότι λέει ότι «θα πάρεις για τον εαυτό σου ένα πρόβατο ενός έτους, άμωμο, αρσενικό (το οποίο αποτελούσε προτύπωση του Σωτήρα) από τη δέκατη ημέρα του μήνα και θα φυλάσσεται μέχρι τη δέκατη τέταρτη και θα το θυσιάσετε το εσπέρας της δέκατης τέταρτης ημέρας· και θα είναι για εσένα σάββατο, ημέρα αγία, και θα φάτε άζυμα επί επτά ημέρες, και την έβδομη ημέρα θα την κάνεις αγία». Και βλέπετε ότι δεύτερο σάββατο, μετά το πρώτο σάββατο, ονομάζεται αυτή η αγία ημέρα του προβάτου, η οποία έχει αγιαστεί ως σάββατο, είτε συμπέσει να είναι Κυριακή, είτε Δευτέρα, είτε Τρίτη. Καθώς δε επαναλαμβάνεται κυκλικά πάλι ανά επτά ημέρες, το δεύτερο αυτό ονομάζεται πρώτο [δηλαδή δευτερόπρωτο], για να δείξει μέσα από αυτό ότι όχι μόνο ο Ιωάννης έκανε λόγο για χρονική περίοδο δύο ετών και τριών εορτών του Πάσχα, αλλά και ο Λουκάς και οι άλλοι. Διότι έτσι λέει ο νόμος: «θα μετρήσεις επτά εβδομάδες από την αρχή που θα βάλεις το δρεπάνι για τον θερισμό των σταχυών και θα ορίσεις την έβδομη εβδομάδα ως αγία ημέρα του Κυρίου», υποδηλώνοντας την Πεντηκοστή.

Και πάλι για την ίδια αυτή εορτή αναφέρει ότι τα έχει διατυπώσει με μεγαλύτερη ακρίβεια, λέγοντας: «Αφού λάβουν οι άνδρες των Εβραίων αυτόν τον μήνα, κατά οικογένειες, πρόβατα και μοσχάρια από τα βόδια τους χωρίς ψεγάδι τη δέκατη ημέρα· και ας φυλαχθεί μέχρι να ξημερώσει η δέκατη τέταρτη, και αφού θυσιάσετε προς το βράδυ, να τα φάτε έτσι όλα ψητά, μαζί με τα εντόσθια: να είστε ζωσμένοι, να έχετε φορέσει κοίλα υποδήματα στα πόδια και να κρατάτε ραβδί στο χέρι. Διότι μέσα σε βιασύνη ο βασιλιάς θα διατάξει να εκδιωχθούν όλοι από τη χώρα· και θα κληθούν όλοι. Και όταν τα θυσιάσετε, αφού πάρετε στα χέρια σας μια δέσμη από κλαδιά υσσώπου, βουτήξτε την στο αίμα και αγγίξτε τους δύο παραστάτες των θυρών, ώστε να προσπεράσει ο θάνατος τους Εβραίους. Και αυτή την εορτή θα την τηρήσετε για τον Δεσπότη, τρώγοντας για επτά ημέρες άζυμα· και δεν θα φαγωθεί καθόλου προζύμι. Διότι από αυτά τα δεινά θα επέλθει απαλλαγή, και αυτόν τον μήνα ο Θεός δωρίζει την έξοδο· και αυτός καθίσταται η αρχή των μηνών και των ετών». Πάλι, μετά από άλλα, προσθέτει: «Αναφέρει δε και ο Ιεζεκιήλ στο δράμα που επιγράφεται “Εξαγωγή”, εισάγοντας έναν αγγελιαφόρο να περιγράφει την κατάσταση των Εβραίων και την καταστροφή των Αιγυπτίων ως εξής: “Διότι, καθώς ο βασιλιάς Φαραώ αναχώρησε από τα ανάκτορα με αυτό το πλήθος, μαζί με αναρίθμητα όπλα, με όλο το ιππικό, με τέθριππα άρματα και με εμπροσθοφυλακή και παραστάτες μαζί, αποτελούσε ένα τρομερό πλήθος παρατεταγμένων ανδρών. Το πεζικό και οι οπλίτες της φάλαγγας βρίσκονταν στο μέσο, έχοντας αφήσει διαδρόμους για να περνούν τα άρματα· τους δε ιππείς τούς παρέταξε, άλλους στα αριστερά και άλλους στα δεξιά ολόκληρου του αιγυπτιακού στρατού”».

ΙΣΤ'. Και εκείνοι μεν ας θρηνούν· από εμάς όμως ο αμνός θα φαγωθεί· προς το βράδυ μεν, διότι κατά τη συντέλεια των αιώνων έλαβε χώρα το πάθος του Χριστού· επειδή άλλωστε το βράδυ κοινωνεί το μυστήριο στους μαθητές, διαλύοντας το σκοτάδι της αμαρτίας. Και θα φαγωθεί όχι βραστός, αλλά ψητός· ώστε ο λόγος να μην έχει για εμάς τίποτα το αθεώρητο, ούτε το νερουλό, ούτε το ευδιάλυτο, αλλά να είναι εξ ολοκλήρου συνεκτικός, και στερεός, και δοκιμασμένος στο καθαρτικό πυρ, και ελεύθερος από καθετί το υλικό, και απέριττος, και για να βοηθούμαστε από τους καλούς άνθρακες, οι οποίοι αναφλέγουν και καθαίρουν το διανοητικό μας, από Εκείνον που ήλθε να ρίξει φωτιά επί της γης, η οποία καταναλώνει τις κακές έξεις, και ο οποίος επισπεύδει το άναμμά της. Ό,τι λοιπόν είναι σαρκώδες και θρεπτικό από τον λόγο, μαζί με τα εντόσθια και τα απόκρυφα του νου, θα φαγωθεί και θα καταναλωθεί, και θα αφομοιωθεί προς πνευματική πέψη, από την κεφαλή μέχρι τα πόδια, δηλαδή από τα ύψιστα θεωρήματα περί της θεότητος, μέχρι τους τελευταίους στοχασμούς περί της σαρκώσεως.

ΙΖʹ. Αξίζει δε να μην προσπεράσουμε ούτε τον τρόπο της βρώσεως, διότι ούτε ο νόμος τον παρέλειψε, επεξεργαζόμενος επιμελώς το πνευματικό νόημα μέσα στο γράμμα μέχρι και σε αυτό το σημείο. Διότι θα καταναλώσουμε το θύμα με βιασύνη, τρώγοντας μαζί άζυμα με πικρά χόρτα, έχοντας τις οσφύες περιεζωσμένες, φορώντας τα υποδήματα, και κρατώντας ραβδί σαν ηλικιωμένοι. Με βιασύνη μεν, για να μην πάθουμε αυτό που απαγορεύτηκε σε εκείνον τον Λωτ από την εντολή: να μην κοιτάξουμε γύρω μας, να μη σταθούμε πουθενά στην περίχωρο· ας διασωθούμε στο βουνό, για να μη συμπαρασυρθούμε από το Σοδομιτικό και ξένο πυρ, ούτε να παγώσουμε σε στήλη άλατος εξαιτίας της στροφής προς τα χειρότερα, πράγμα που προκαλεί η αναβλητικότητα. Με πικρά χόρτα δε, εξαιτίας του πικρού και ανηφορικού χαρακτήρα του κατά Θεόν βίου, ιδίως για τους αρχαρίους, ο οποίος βρίσκεται υψηλότερα από τις ηδονές. Διότι, αν και ο νέος ζυγός είναι αγαθός και το φορτίο ελαφρύ, όπως ακούς, αυτό ισχύει εξαιτίας της ελπίδας και της ανταπόδοσης, η οποία είναι πολύ πλουσιότερη από την εδώ κακοπάθεια· επειδή, κατά τα άλλα, ποιος δεν θα έλεγε ότι το Ευαγγέλιο είναι πολύ πιο κοπιαστικό και επίπονο από τις διατάξεις του νόμου; Διότι, ενώ ο νόμος εμποδίζει την τέλεση των αμαρτημάτων, εμείς κατηγορούμαστε και για τις αιτίες τους, σχεδόν σαν να ήταν πράξεις.

Τι σημαίνει δε το να προσκαλούν και τους γείτονες; Ή το να στέκονται όρθιοι, ή το να τρώνε κατά την εσπέρα; Ή το να περιτειχίζεται η οικία με το αίμα; Εκείνος δεν θα πει τίποτε άλλο, παρά θα επαναλαμβάνει διαρκώς τα περί της Αιγύπτου. Εγώ όμως θα πω και τι σημαίνει το αίμα, και η εσπέρα, και το να τρώνε όλοι μαζί, και το να στέκονται όλοι όρθιοι.

Ας εξετάσουμε λοιπόν πρώτα τι σημαίνει ότι αυτός ο μήνας είναι η αρχή των μηνών, και γιατί αυτός ο μήνας του Πάσχα είναι ο πρώτος μεταξύ των μηνών του έτους· δεύτερον, τι σημαίνει το πρόβατο που λαμβάνεται τη δέκατη ημέρα του μήνα, και το ότι το πρόβατο πρέπει να είναι τέλειο και ενός έτους, ποιος είναι ο γείτονας και ποιος ο πλησίον που προσκαλείται, και γιατί το πρόβατο φυλάσσεται μέχρι τη δέκατη τέταρτη ημέρα, και έπειτα θυσιάζεται προς το βράδυ· «και θα το σφάξει όλο το πλήθος της συναγωγής των υιών του Ισραήλ προς το βράδυ»· τι σημαίνει το αίμα πάνω στους δύο παραστάτες και στο ανώφλι, και γιατί τρώνε τα κρέατα τη νύχτα, και μάλιστα ψητά στη φωτιά, ούτε ωμά ούτε βρασμένα σε νερό· ή τι σημαίνει το «το κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια», και γιατί λέει «δεν θα συντρίψετε οστό του»· και τι συμβολίζουν τα άζυμα με τα πικρά χόρτα, και γιατί «με βιασύνη θα φάτε» το Πάσχα· τι σημαίνουν οι περιζωσμένες οσφύες και τα υποδήματα στα πόδια και τα ραβδιά στα χέρια, και τι σημαίνει το «Πάσχα του Κυρίου» και το «το αίμα θα είναι σημάδι πάνω στα σπίτια όπου βρίσκεστε εκεί, και θα δω το αίμα και θα σας σκεπάσω και δεν θα πέσει σε εσάς πληγή εξολόθρευσης, όταν θα χτυπήσω τη γη της Αιγύπτου»· γιατί «επτά ημέρες θα τρώτε άζυμα»· γιατί ο αλλογενής δεν θα φάει από αυτό, ενώ ο οικογενής θα περιτμηθεί, και τι σημαίνει το «Σε ένα μόνο σπίτι θα φαγωθεί, και δεν θα βγάλετε έξω τίποτα από το κρέας, και δεν θα συντρίψετε οστό από αυτό. Κανένας απερίτμητος δεν θα φάει από αυτό».

Τα δε κρέατα 〈ψημένα στη φωτιά〉· διότι είναι πύρινο το λογικό σώμα του Χριστού· 〈«Φωτιά ήρθα να ρίξω στη γη, και τι άλλο θα ήθελα αν έχει κιόλας ανάψει;»〉. 〈Όχι ωμό〉 το κρέας, για να είναι ο λόγος εύκολος στην επεξεργασία του, προσιτός και ευπρόσδεκτος· 〈ούτε βρασμένο σε νερό〉, για να μην είναι ο λόγος υγρός, ούτε υδαρής, ούτε χαλαρός. 〈Κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια〉, 〈**〉 ως αόρατη βουλή, τα πόδια ως άνθρωπος. 〈Κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια〉, αρχή και μέση και τέλος, συγκρατώντας, συσφίγγοντας και συνενώνοντας τα πάντα μέσα Του με άλυτους δεσμούς, έχοντας γίνει αληθινά 〈«μεσίτης Θεού και ανθρώπων»〉. 〈Κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια〉, Θεός, Λόγος και άνθρωπος στη γη. 〈Κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια〉, σε ύψος και βάθος και πλάτος 〈**〉 και στα ριζώματα της γης. 〈Κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια〉, νόμος και λόγος και απόστολοι, ο νόμος ως αρχή και ο λόγος ως βουλή και οι απόστολοι ως πόδια· 〈«Πόσο ωραία είναι τα πόδια εκείνων που ευαγγελίζονται τα αγαθά»〉. 〈Οστό δε δεν θα τσακίσετε από αυτόν〉, για να γίνει γνωστή η ανάσταση με το σώμα· διότι λέει, 〈«Βάλε τα δάχτυλά σου στα σημάδια των καρφιών, για να γνωρίσεις ότι το πνεύμα δεν έχει σάρκα και οστά»〉. 〈Άζυμα μαζί με πικρά χόρτα θα φάτε〉· διότι πικρά είναι για σένα, ή πικρών έργων τα μυστήρια· 〈«Η γη σας είναι έρημη, οι πόλεις σας καμένες από τη φωτιά, τη χώρα σας την καταβροχθίζουν ξένοι μπροστά σας, και έχει ερημωθεί, κατεστραμμένη από ξένους λαούς»〉. 〈Θα φάτε με σπουδή〉 το πάσχα· διότι πρέπει να αγρυπνεί και να νήφει καθένας που πρόκειται να προσέλθει στο μεγάλο σώμα. 〈Οι οσφύες σας περιεζωσμένες〉· ας παύσουν οι ανεξέλεγκτες πηγές της γενέσεως, 〈οι〉 σαρκικές περιπλοκές και οι ρυπαρές ηδονές. 〈Τα υποδήματά σας στα πόδια σας〉· βάσεις που ορθοτομούν, στηρίγματα που δεν χωλαίνουν· διότι είναι ριζώματα της αλήθειας. 〈Τα υποδήματά σας στα πόδια σας〉, τα οποία ο Μωυσής μεν έβγαλε, ο Ιησούς όμως φόρεσε· διότι λέει, 〈«Λύσε το υπόδημα των ποδιών σου»〉, για να δηλωθεί το παροδικό του νόμου, 〈«Του οποίου δεν είμαι ικανός να λύσω το λουρί των υποδημάτων Του»〉, για να φανερωθεί το πανταχόθεν περιεσφιγμένο του Λόγου. 〈Τα ραβδιά σας στα χέρια σας〉, τα σημεία της θείας δυνάμεως, τα στηρίγματα της λογικής ισχύος, η ράβδος μέσω του Μωυσή, η ράβδος μέσω του Ααρών, η καρυΐνη ράβδος, η ράβδος που έσχισε τα βάθη της θάλασσας, 〈η ράβδος〉 που γλύκανε την πικρία των πηγών, η ράβδος επί της οποίας αναπαύθηκαν τα επτά άγια πνεύματα του Θεού· 〈«Πνεύμα σοφίας και συνέσεως, πνεύμα βουλής και ισχύος, 〈πνεύμα γνώσεως και ευσεβείας〉, πνεύμα φόβου Θεού θα τον γεμίσει»〉.

Έπειτα, εξέτασε μαζί μου τη νέα και παράδοξη εντολή του Θεού σχετικά με τη βρώση του προβάτου, να μην τρώνε ωμά τα κρέατα του προβάτου. Διότι, ποιος θα τα έτρωγε ωμά; Θα μπορούσε να πει, ούτε βραστό, για να μη χρονοτριβούν· διότι ο καιρός πίεζε. Τι σημαίνει το να μην είναι ούτε ωμό, αλλά ψητό στη φωτιά; Διότι κανείς δεν απαγορεύει κάτι που δεν συνηθίζεται να γίνεται. Αλλά μέσω των τύπων, όπως είπα, υποδηλώνονται τα πνευματικά νοήματα. Ωμή λαμβάνει την αγία τροφή εκείνος που έχει την πίστη του αδρανή· βραστή την παίρνει ο φιλήδονος, ο οποίος καθιστά υδαρές μέσα στη ραθυμία του βίου το στέρεο έργο της πίστεως· [ψητή δε εκείνος] που το επιτελεί με πνεύμα θερμό και ζέον. Προστάζονται να το φάνε με την κεφαλή μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια. Να αναγνωρίζεις δε και τον Χριστό από μεν την κεφαλή, διότι υπάρχοντας ως Θεός προ των αιώνων είναι η κεφαλή της αόρατης και πνευματικής Εκκλησίας· από δε τα πόδια, διότι και ως άνθρωπος στους έσχατους αιώνες πάτησε στη γη· από δε τα εντόσθια, διότι, έχοντας κρυμμένη μέσα στη σάρκα τη δύναμη και τη δικαιοσύνη, δεν είναι ωφέλιμος και σωτήριος σε όσους μετέχουν μόνο ως προς το εξωτερικό και ορατό, αλλά και ως προς το εσωτερικό και το απόκρυφο. Τα δε κρέατα τρώγονται μέσα στη νύχτα και δεν απομένει τίποτα για την ημέρα.

Η δε εντολή απαγορεύει να τρώνε από τα κρέατα 〈ωμό〉· αυτό για όσους το κατανοούν με σαρκικό τρόπο δεν θα είχε καμία λογική, αφού ο Θεός θα απαγόρευε κάτι που ποτέ δεν θα συνέβαινε, διότι κανείς δεν θα έτρωγε ωμό κρέας. Σε εμάς, όμως, παρέχει το ύψιστο νόημα: το να μην προσερχόμαστε στη μετάληψη του θείου σώματος ευρισκόμενοι σε πνευματική απραξία. Διότι αυτό παραμένει ουσιαστικά αμετάληπτο σε όσους το προσεγγίζουν χωρίς να εργάζονται πνευματικά και δεν αγωνίζονται μέσω των αγαθών έργων να επιτύχουν την πλήρη ένωση μαζί του. 〈«Η πίστη»〉, λέγει, 〈«χωρίς έργα είναι νεκρή»〉, και για τον λόγο αυτό σε όσους διάκεινται με τέτοια απραξία επέρχονται θλίψεις 〈«προς το συμφέρον»〉 τους, όπως λέγει ο Παύλος, προκειμένου να γίνουν μέτοχοι της αγιότητάς Του.

Αδράνεια περί τα πνευματικά έργα προκαλεί η φιληδονία της σάρκας· γι' αυτό, υποδηλώνοντας τούτο με έτερο σύμβολο, ο νομοθέτης απαγορεύει και το να φάνε κάτι «βρασμένο σε νερό»· διότι εκείνο που βράζεται παρασκευάζεται για την απόλαυση της βρώσης, δεν είναι όμως δυνατόν να υποδεχθεί κανείς τη θεία τροφή με ηδονή· διότι η πνευματική δύναμη δεν αναμειγνύεται με τρόπο σαρκικό.

«Μη γένοιτο.» Την ετοιμασία, λοιπόν, της αγίας τροφής έτσι και με τέτοια σύμβολα την καθόρισε η νομοθεσία, ρυθμίζοντας την τότε προτύπωση «προς το συμφέρον» μας· όταν δε λέει «την κεφαλή μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια», με την μεν κεφαλή υπονοεί την αρχή της επιφανείας Του στους ανθρώπους, και αυτή ήταν η πρώτη παρουσία, με τα δε πόδια υπονοεί το τέλος, και αυτή είναι η δεύτερη παρουσία, χωρίς την οποία δεν είναι δυνατόν να γίνει πιστευτή η πρώτη, επειδή αυτή δεν εκπλήρωσε όλα όσα είχαν προφητευθεί. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο δεν πιστεύουν ούτε οι Ιουδαίοι, εξαιτίας του ότι δεν έχουν εκπληρωθεί τα γεγονότα της ένδοξης παρουσίας, νομίζοντας ότι αυτός που ήλθε με τέτοιον τρόπο δεν είναι ο Χριστός.

Γι' αυτόν τον λόγο, συνδέοντάς τα, είπε «το κεφάλι μαζί με τα πόδια», δηλαδή την πρώτη παρουσία μαζί με τη δεύτερη, ώστε να αποδεχθείς τον Κύριο που οδηγήθηκε με αδοξία «ως πρόβατο επί σφαγήν» και να Τον δεις να εμφανίζεται ως «βασιλιάς με δόξα», πράγματα τα οποία προείπε και τα δύο ο προφήτης Ησαΐας, και να μην απαιτήσεις τη λύτρωση της Ιερουσαλήμ, αλλά να προσδοκάς αργότερα το «Θα έλθει από τη Σιών ο λυτρωτής και θα απομακρύνει τις ασέβειες από τον Ιακώβ», καθώς Εκείνος θα σώσει το υπόλοιπο του λαού που πρόκειται να επιστρέψει σε Αυτόν, ενώ κατά την πρώτη παρουσία, αντίθετα, να δεις να εκπληρώνεται το «Εγκατέλειψα τον οίκο μου, άφησα την κληρονομιά μου» και το «Παρέδωσε τους ασεβείς αντί της ταφής του και τους πλουσίους αντί του θανάτου του». Λέγοντας, λοιπόν, «το κεφάλι μαζί με τα πόδια», προειδοποιεί εγκαίρως τους Ιουδαίους: μην ξεχωρίσετε την άδοξη παρουσία του Κυρίου από την ένδοξη, για να μη χωριστείτε από την κοινωνία μαζί Του επειδή απιστήσατε· αλλά λέει επίσης «μαζί με τα εντόσθια». Τι σημαίνει αυτό; Μη σκανδαλιστείτε από αυτό που φαίνεται, αλλά να αναλογιστείτε και το απόκρυφο· μην Τον θεωρήσετε απλώς άνθρωπο όμοιο με εσάς, επειδή είναι «και άνθρωπος» κατά το σώμα, αλλά να Τον γνωρίσετε πνευματικά, και έτσι θα γνωρίσετε μέσα σε Αυτόν τον Πατέρα. Διότι, όσο δεν βλέπεις το εσωτερικό και δεν μετέχεις των εντοσθίων, δεν έχεις δει ακόμη τον Χριστό, θεωρώντας Τον απλώς άνθρωπο και όχι Θεό· λέει άλλωστε ο Ίδιος: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα».

Λέει προς αυτόν ο Θεός: Παράγγειλε στους υιούς του Ισραήλ να λάβουν πρόβατο άμωμο, αρσενικό, ενός έτους, κατά τις συγγένειές τους· και αν δεν έχουν την ευχέρεια, λέει, ο γείτονας θα προσκαλέσει τον γείτονα, και η μία συγγένεια θα προσκαλέσει την άλλη συγγένεια, και αφού λάβουν κατ' αυτόν τον τρόπο το πρόβατο, ένα πρόβατο άμωμο, αρσενικό, ενός έτους, θυσιάστε το, λέει, κατά συγγένειες και κατά πατρικούς οίκους. Και τα μεν κρέατά του να τα φάτε ψητά στη φωτιά· τίποτα από αυτά δεν θα αφήσετε να περισσέψει· το δε αίμα του αλείψτε το στους παραστάτες των θυρών σας. Και να το φάτε, λέει, έχοντας ζωσμένη την οσφύ σας, με τα υποδήματα στα πόδια σας· και αυτό αποτελεί σχήμα οδοιπόρου· με τα λυχνάρια σας αναμμένα. Γιατί; Διότι έπεφτε η εσπέρα. Και γιατί να τρώτε κατ' αυτόν τον τρόπο, σαν οδοιπόροι;

Ετοιμάσου για την έξοδο από αυτόν τον βίο μέσω αγαθών έργων, διότι καθένας που αναχωρεί για μακρινή πορεία χρειάζεται πολλά αναλώματα και εφόδια, όπως ακριβώς και οι Ιουδαίοι, όταν εξέρχονταν από την Αίγυπτο, πήραν με θεία παραχώρηση τα κοσμήματα των Αιγυπτίων ως εφόδια για την παλαιά δουλεία, την οποία υπέστησαν ως δούλοι στην Αίγυπτο, και αφού έφαγαν άζυμα με πικρά χόρτα, έζωσαν τη μέση τους, έπιασαν τα ραβδιά στα χέρια τους με προσοχή και σπουδή, βγήκαν από εκεί, απαλλάχθηκαν από τη δουλεία και ξέφυγαν από τον Φαραώ. Έτσι και εσύ, άνθρωπε, «ετοίμαζε τα έργα σου για την έξοδο». Διότι η Αίγυπτος ήταν εικόνα ολόκληρου του ανθρώπινου βίου, ο Φαραώ εικόνα του νοητού Φαραώ, και η δουλεία εικόνα της δουλείας της αμαρτίας· ο Μωυσής προτύπωνε τον Χριστό· η διάβαση της Ερυθράς τη διάβαση του βίου και της σάρκας και της ερυθράς αμαρτίας· η μωσαϊκή ράβδος τη ράβδο του Χριστού, το ξύλο του σταυρού· ο πνιγμός των Αιγυπτίων την ήττα των δαιμόνων· η ανάβλυση υδάτων από την πέτρα ήταν τύπος της άχραντης πλευράς του Χριστού, μέσω ύδατος και αίματος («και η πέτρα», λέει, «ήταν ο Χριστός»)· η δόση του νόμου προχάραγμα του Ευαγγελίου· η κατάληψη της επίγειας Ιερουσαλήμ σύμβολο της ουράνιας, προς την οποία και ανέρχονται, μετά τη φυγή από τη νοητή Αίγυπτο και τους Αιγυπτίους και τον Φαραώ, οι Ισραηλίτες, δηλαδή αυτοί που έχουν νου που θεωρεί τον Θεό.

Ας τρώνε λοιπόν και πικρά χόρτα, ας τρώνε και αμνό, και ας κρατούν τα υποδήματα και τις ράβδους στα χέρια τους όπως εκείνοι, πραγματοποιώντας με βιασύνη τη φυγή από την Αίγυπτο. Η Καινή Διαθήκη όμως μας εξαγγέλλει το πάθος του Χριστού, την ταφή και την ανάσταση, στα οποία δεν υπάρχει απολύτως κανένα ίχνος αζύμων· γι' αυτό και ο Χριστός, αφού ευλόγησε και έκοψε ένζυμο άρτο, τον έδινε στους μαθητές, νομοθετώντας την Καινή Διαθήκη, ως αληθινό σύμβολο του νέου Του σώματος. Γι' αυτό και οι μαθητές, όπως διδάχθηκαν και παρέλαβαν, έκοβαν ένζυμο άρτο και κατά το κήρυγμα, και τον μετέδιδαν σε αυτούς που πίστευαν στον Χριστό και στην Καινή Διαθήκη Του, για την οποία και ο Παύλος διακηρύσσει με δυνατή φωνή: «Τα αρχαία παρήλθαν, ιδού τα πάντα έγιναν καινά». Και άραγε, μόνο το σώμα του Χριστού παρέδωσε στους μαθητές ο μέγας Αρχιερέας μέσω των αζύμων ως κάτι παλαιό και άζυμο στην ιερουργία; Σε καμία περίπτωση.

Ο Χριστός έδειξε την περιτομή ως την αποβολή της σαρκικής προσκόλλησης· το σάββατο, ως την κατάπαυση από τα έργα της φθοράς· το πάσχα, ως τη μετάβαση από τα γήινα στα επουράνια· και ως αμνό μεν, τον εαυτό Του, τον αγνό, τον τέλειο, τον αγέραστο, τον άμωμο, τον σωτήριο για όλο τον κόσμο, ο οποίος θυσιάστηκε μεν μία φορά πρακτικά, θυσιάζεται όμως διαρκώς νοερά και πνευματικά· την δε αφαίρεση της ζύμης επί επταήμερο, ως την αποξένωση από τη δυσώδη υποκρισία και την απορριπτέα έπαρση σε όλο τον χρόνο, ο οποίος μετράται και επανακυκλώνεται με βάση τον αριθμό επτά· τα πικρά χόρτα, ως τον κοπιώδη χαρακτήρα της αρετής· την υπόδηση, ως την προφυλαγμένη και ασφαλή πορεία στον βίο· τη ράβδο, ως το στήριγμα της πίστης· τη ζώνη, ως τη σωφροσύνη και συνάμα την ανδρεία· την όρθια στάση, ως την εγρήγορση και την ετοιμότητα για τη μετάβαση από τον παρόντα κόσμο· το ψήσιμο του θύματος στη φωτιά, ως την πνευματική έρευνα των μυστηρίων, η οποία δεν έχει τίποτα το υδαρές, το χαλαρό, ούτε βέβαια το ωμό και αθεώρητο σύμφωνα με το γράμμα· την εσπευσμένη βρώση, ως την εντεταμένη και πρόθυμη διάθεση στα θεία νοήματα και δόγματα.

Επειδή λοιπόν ο Κύριος ήθελε να καταργήσει και τα στοιχεία της εορτής των Ιουδαίων, δηλαδή τον αμνό, τα άζυμα, τα πικρά βότανα, καθώς και αυτήν ακριβώς την πρακτική τού να τρώνε το πάσχα όρθιοι και περιεζωσμένοι, φορώντας υποδήματα στα πόδια και κρατώντας ραβδί, όπως επίσης και τους τρεις νομικούς μάρτυρές τους που διασαλπίζουν το πάσχα μέσω του σημείου εκείνου του ποτηρίου, εμποδίζει κατά την περίοδο του πάθους Του να συμβεί η πανσέληνος τη δέκατη τέταρτη και μισή ημέρα, μολονότι, σύμφωνα με την εξ αρχής συνήθειά της, η πανσέληνος έπρεπε να συμβεί την πέμπτη ημέρα της εβδομάδας εκείνου του μήνα, κατά την οποία συνέπεσε και η δέκατη τέταρτη ημέρα του σεληνιακού μήνα, και κατά την οποία ο Χριστός, ο Κύριος και Θεός μας, κατά την ανάκλιση στο δείπνο παρέδωσε μέσω του άρτου και του ποτηρίου στους μαθητές Του το μυστήριο της Καινής Διαθήκης και του δικού Του πάσχα χωρίς αμνό, χωρίς άζυμα και πικρά βότανα (επειδή αυτά δεν είχαν ακόμη προετοιμαστεί από τους Ιουδαίους), μεταβάλλοντας τα της Παλαιάς στην Καινή Διαθήκη, όπως, για παράδειγμα, τον αβρααμικό και σαρκικό νόμο στον πνευματικό νόμο της χάριτος, [τον αμνό, που σφαζόταν από τους Ιουδαίους, στον] Αμνό που αίρει την αμαρτία του κόσμου, τον Αμνό που ήταν ο Ίδιος, τα άζυμα της νεκρώσεως στον ζωοποιό και επουράνιο άρτο, και τα πικρά βότανα στο ζωηφόρο πάθος Του.

Έτσι λοιπόν, αφού μίλησε εν χάριτι και πρόσταξε από παλιά, έδωσε σε εμάς, στη μεγάλη Του Εκκλησία, να ζώνουμε τους λειτουργούς μας διακόνους σύμφωνα με το πρότυπο της άνω ιεραρχίας Του, όταν Τον διακονούν καθώς Εκείνος αναπαύεται και θυσιάζεται πάνω στην ιερή τράπεζα. Με διδάσκει επίσης και ο Γρηγόριος, ο αυλός της θεολογίας, θεολογώντας υψηλόφωνα περί της ζώνης με αυτά τα λόγια: «Θα καταναλώσουμε, λέει, το θύμα βιαστικά, τρώγοντας άζυμα μαζί με πικρά χόρτα και έχοντας ζωσμένη την οσφύ μας», αναπτύσσοντας σοφά τον λόγο από απλά πράγματα και ρυθμίζοντας τα ήθη μας: «Σε σένα δε, λέει, ας συστέλλεται με τη ζώνη και τη σωφροσύνη το επιθυμητικό και σαρκικό ορμέμφυτο, όπως λέει η θεία Γραφή καυτηριάζοντας την αισχρότητα του πάθους, για να φας καθαρά το πάσχα, έχοντας νεκρώσει τα μέλη σου τα επί της γης και μιμούμενος τη ζώνη του Ιωάννη του ερημίτη, του προδρόμου και μεγάλου κήρυκα της αλήθειας». Το ότι τα πράγματα σε αυτό το θέμα είναι διαφορετικά για τους λαϊκούς της καθολικής Εκκλησίας και διαφορετικά για εμάς τους μοναχούς, δεν είναι καθόλου παράξενο. Διότι, όπως ο βίος είναι διαφορετικός και αλλιώτικος και στους δύο, έτσι είναι διαφορετικός ο τρόπος ζωής, διαφορετικό το σχήμα και διαφορετική η τάξη καθώς και η ζωή στο καθένα από τα δύο μέρη. Αλλά ούτε και η τάξη των διακόνων της Εκκλησίας αποκλίνει από την ακρίβεια του δικού μας μυστηρίου.

Εκεί το θυόμενο ήταν πρόβατο και γινόταν επάλειψη των παραστατών και του ανωφλίου με το αίμα, και η μεν σφαγή γινόταν προς το βράδυ, η δε βρώση των κρεάτων κατά το μέσο των εσπερινών ωρών, δηλαδή τα μεσάνυχτα. Εδώ, ο άρτος είναι αυτός που κλάται και ανάγεται μυστικώς στο σώμα του Χριστού, του αμνού που σφαγιάστηκε για εμάς και ο οποίος αίρει την αμαρτία του κόσμου, καθώς και ποτήριο σωτηρίας που δίδεται και πίνεται, και το οποίο πιστεύεται θεοπρεπώς ότι είναι το αίμα της Καινής Διαθήκης, για άφεση των αμαρτιών και αποσόβηση κάθε εναντίου. Και η κλάση και η μετάδοση, καθώς και η μετάληψη, γίνονται ταυτόχρονα κατά τη διάρκεια της εσπέρας. Εδώ δεν γίνεται κανένας λόγος για κεφάλι και πόδια και εντόσθια· ούτε για καύση των οστών ή των κρεάτων που απομένουν για το πρωί· ούτε για βρώση πικρών χόρτων, αλλά όλα αυτά έχουν παραλειφθεί και αποσιωπηθεί, και όπως λέει ο Παύλος, τα αρχαία παρήλθαν, ιδού τα πάντα έγιναν καινά.

Όλα αυτά είναι αινίγματα των δικών μας μυστηρίων. Διότι και εμείς χρίουμε με το αίμα του δικού μας Αμνού όχι μόνο το ανώφλι, αλλά και τους δύο παραστάτες, καθαρίζοντας και αγιάζοντας, κατά μεν το ορατό, τη γλώσσα και τα χείλη, κατά δε το νοούμενο, αντί του ανωφλίου το λογικό, και αντί των δύο παραστατών το θυμοειδές και το επιθυμητικό. Ταιριάζει δε σε εμάς και το να μην τρώμε ούτε ωμά ούτε βραστά, αλλά ψημένα στη φωτιά· διότι ούτε αποβλέπουμε μόνο στο γράμμα, αλλά ερευνούμε το νόημα, ούτε βέβαια εισάγουμε ανθρώπινους λογισμούς στα θεία λόγια (διότι για αυτό ο Ησαΐας κατηγόρησε κάποιους, ότι αναμειγνύουν τον οίνο με νερό), αλλά χρησιμοποιούμε μόνο το θείο πυρ, τη χάρη του Παναγίου Πνεύματος. Το δε να μην αφήνουμε από τα κρέατα για την επόμενη ημέρα το κατανοούμε ως εξής, ότι δηλαδή ο μελλοντικός βίος δεν έχει ανάγκη από σύμβολα· διότι σε εκείνον βλέπουμε την ίδια την πραγματικότητα. Τα οστά δε του προβάτου τα συντρίβουν εκείνοι που νοούν κακώς τα θεία λόγια και προσπαθούν να τα προσαρμόσουν στη δική τους ασέβεια. Το να μη λαμβάνεται δε το θύμα μόνο από τα πρόβατα αλλά και από τα ερίφια, κηρύττει πάλι τη θεία φιλανθρωπία· διότι ο Χριστός υπέμεινε το σωτήριο πάθος όχι μόνο υπέρ των δικαίων, αλλά και υπέρ των αμαρτωλών· διότι ο νόμος διέταξε να προσφέρεται ερίφιο για την αμαρτία.

Πρέπει να σφαγεί το αρνί και να θυσιαστεί και το αίμα του να χρισθεί πάνω στις πόρτες. Διότι ο Χριστός, το αληθινό, αγαθό και άμωμο αρνίο, σφαγιάστηκε, και το αίμα Του χρίσθηκε στους παραστάτες της καρδιάς, ώστε το αίμα του Χριστού, που χύθηκε πάνω στον σταυρό, να γίνει για την ψυχή ζωή και απολύτρωση, ενώ για τους Αιγύπτιους δαίμονες πένθος και θάνατος. Διότι πραγματικά για αυτούς το αίμα του άμωμου αρνίου είναι πένθος, ενώ για την ψυχή χαρά και αγαλλίαση. Έπειτα, μετά το χρίσιμο, προστάζει προς το βράδυ να φάνε το αρνί και τα άζυμα μαζί με πικρά χόρτα, έχοντας ζωσμένες τις μέσες τους, φορώντας τα υποδήματα και κρατώντας τα ραβδιά στα χέρια. Διότι, εάν δεν έχει προηγουμένως προετοιμαστεί η ψυχή από κάθε άποψη με αγαθά έργα, στο μέτρο των δυνατοτήτων της, δεν της δίδεται να φάει από το αρνίο. Και αν το αρνίο είναι γλυκό και τα άζυμα καλά, ωστόσο τα πικρά χόρτα είναι πικρά και σκληρά. διότι με πολλή θλίψη και πίκρα τρώει η ψυχή από το αρνίο και από τα ωφέλιμα άζυμα, επειδή την θλίβει η αμαρτία που συνυπάρχει μαζί της.

Πρέπει δε να σφαγιαστεί το αρνίο και να χριστεί το αίμα του πάνω στις θύρες. Έτσι και ο Χριστός, το αληθινό αρνίο, σφαγιάστηκε, και το αίμα του χρίστηκε πάνω στους παραστάτες της καρδιάς, ώστε να γίνει το αίμα του Χριστού που χύθηκε πάνω στον σταυρό για μεν την ψυχή ζωή και απολύτρωση, για δε τους Αιγυπτίους πένθος και θάνατος. Διότι στ' αλήθεια σε αυτούς φέρνει πένθος, ενώ για τους πιστούς το αίμα του άμωμου αρνίου είναι χαρά και αγαλλίαση. Έπειτα, μετά το χρίσμα, προστάζει προς το βράδυ να φάνε το αρνίο και τα άζυμα με πικρά χόρτα, έχοντας ζωσμένες τις ζώνες τους, φορώντας τα υποδήματά τους και κρατώντας ραβδιά στα χέρια τους. Εάν λοιπόν η ψυχή δεν προετοιμαστεί πρώτα από κάθε άποψη μέσω αγαθών έργων, δεν της δίνεται να φάει από το αρνίο. Και το μεν αρνίο είναι γλυκό και τα άζυμα πάρα πολύ καλά, αλλά τα πικρά χόρτα είναι πικρά και τραχιά. Διότι με θλίψη και πολλή πικρία τρώει η ψυχή από το αρνίο και τα άζυμα, καθώς την θλίβει η αμαρτία που ενοικεί μέσα της.