Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 15:11

Γι' αυτόν τον λόγο, έχοντας υπόψη του εμάς, ο άγιος έλεγε: «Θεέ, ποιος θα ομοιωθεί με εσένα;» και «Ποιος είναι όμοιός σου μεταξύ των θεών, Κύριε;», ονομάζοντας θεούς αυτούς που κτίστηκαν μεν, αλλά έγιναν μέτοχοι του Λόγου, όπως ακριβώς είπε ο ίδιος: «Αν ονόμασε θεούς εκείνους, προς τους οποίους απευθύνθηκε ο Λόγος του Θεού». Εκείνα όμως που μετέχουν δεν θα μπορούσαν να είναι τα ίδια ούτε όμοια με εκείνο στο οποίο μετέχουν. Για τον εαυτό του, βέβαια, έλεγε: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», επειδή τα γενητά δεν είναι κατ' αυτόν τον τρόπο. Ας απαντήσουν, λοιπόν, εκείνοι που προβάλλουν τη σύνοδο του Αριμήνου, εάν μια κτιστή ουσία μπορεί να πει: «Όσα βλέπω τον Πατέρα να κάνει, αυτά κάνω κι εγώ». Διότι τα γενητά είναι δημιουργούμενα και όχι δημιουργούντα· ειδάλλως, θα είχαν δημιουργήσει και τον ίδιο τους τον εαυτό.

Αλλά θα ντραπούν όσοι φαντάζονται τέτοια πράγματα από τον υμνωδό που λέει: «Ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;» και, «Ποιος είναι όμοιός σου ανάμεσα στους θεούς, Κύριε;». Θα ακούσουν όμως, μήπως και τουλάχιστον έτσι μάθουν, ότι οι συγκρίσεις, όπως είναι ομολογουμένως αποδεκτό, συνηθίζουν να γίνονται μεταξύ των ομογενών και όχι μεταξύ των ετερογενών. Κανείς, βεβαίως, δεν θα συνέκρινε τον Θεό με τον άνθρωπο, ούτε πάλι τον άνθρωπο με τα άλογα όντα, ούτε τα ξύλα με τους λίθους, εξαιτίας της ανόμοιας φύσεώς τους. Αντιθέτως, ο μεν Θεός είναι κάτι το απολύτως ασύγκριτο· ο άνθρωπος όμως συγκρίνεται με άνθρωπο, και το ξύλο με ξύλο, και ο λίθος με λίθο. Και δεν θα χρησιμοποιούσε κανείς για αυτά τη λέξη «ανώτερο», αλλά το «μάλλον» και το «περισσότερο». Έτσι, ο Ιωσήφ ήταν μάλλον πιο ωραίος από τους αδελφούς του, και η Ραχήλ από τη Λεία· και ένα άστρο δεν είναι ανώτερο από άλλο άστρο, αλλά μάλλον διαφέρει ως προς τη δόξα. Στην περίπτωση όμως των ετερογενών, όταν κανείς τα παραβάλλει μεταξύ τους, τότε το «ανώτερο» λέγεται σε σχέση με εκείνο που διαφέρει, όπως ακριβώς έχει ειπωθεί για τη σοφία και τους λίθους.

Διότι και μεταξύ των ανθρώπων θα βρεθούν πολλοί όμοιοι με τον Πατέρα, πάρα πολλοί βέβαια που έγιναν μάρτυρες, και πριν από αυτούς οι απόστολοι και οι προφήτες, και πάλι πριν από αυτούς οι πατριάρχες· πολλοί μάλιστα και τώρα φύλαξαν την εντολή του Σωτήρος και έγιναν οικτίρμονες, όπως ο Πατέρας που βρίσκεται στους ουρανούς, και τήρησαν το: «Γίνετε, λοιπόν, μιμητές του Θεού, ως τέκνα αγαπητά, και να περιπατείτε με αγάπη, όπως ακριβώς και ο Χριστός μάς αγάπησε». Πολλοί επίσης έγιναν μιμητές του Παύλου, όπως και εκείνος του Χριστού· και όμως, κανείς από αυτούς δεν είναι ούτε Λόγος, ούτε Σοφία, ούτε μονογενής Υιός, ούτε εικόνα, ούτε κανείς από αυτούς αποτόλμησε να πει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», ή «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα». Αλλά για όλους αυτούς βέβαια έχει ειπωθεί: «Ποιος είναι όμοιός σου μεταξύ των θεών, Κύριε;» και, «Ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο μεταξύ των υιών του Θεού;»· ενώ για Εκείνον, ότι είναι η μόνη αληθινή και κατά φύση εικόνα του Πατρός. Διότι, αν και πλαστήκαμε κατ' εικόνα, και ονομαστήκαμε εικόνα και δόξα του Θεού, ωστόσο και πάλι δεν έχουμε αυτήν τη χάρη της κλήσης από τον εαυτό μας, αλλά εξαιτίας της εικόνας και αληθινής δόξας του Θεού που ενοίκησε μέσα μας, η οποία είναι ο Λόγος Του, ο οποίος για χάρη μας αργότερα έγινε σάρκα.

Αλλά θα ντραπούν, εφόσον φαντάζονται τέτοια πράγματα, από τον υμνωδό ο οποίος λέει: «Ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;» και «Ποιος είναι όμοιός σου ανάμεσα στους θεούς, Κύριε;». Θα ακούσουν όμως —μήπως και έστω με αυτόν τον τρόπο κατανοήσουν— ότι η σύγκριση συνηθίζεται ομολογουμένως να γίνεται μεταξύ των ομογενών και όχι μεταξύ των ετερογενών. Κανείς, λοιπόν, δεν θα συνέκρινε τον Θεό με τον άνθρωπο, ούτε πάλι τον άνθρωπο με τα άλογα ζώα, ούτε τα ξύλα με τους λίθους, εξαιτίας του ανόμοιου της φύσης τους· διότι ο μεν Θεός είναι κάτι το ασύγκριτο, ενώ ο άνθρωπος συγκρίνεται με άνθρωπο, το ξύλο με ξύλο και ο λίθος με λίθο. Και δεν θα χρησιμοποιούσε κανείς σε αυτές τις περιπτώσεις τον όρο «ανώτερος» (κρεῖττον), αλλά το «περισσότερο» (μᾶλλον) και το «πλέον». Έτσι, ο Ιωσήφ ήταν περισσότερο ωραίος από τους αδελφούς του, και η Ραχήλ από τη Λεία. Και «αστέρας από αστέρα» δεν είναι «ανώτερος», αλλά μάλλον «διαφέρει στη δόξα». Στην περίπτωση όμως των ετερογενών, όταν κανείς τα παραβάλλει μεταξύ τους, τότε το «ανώτερος» λέγεται για να δηλώσει τη ριζική διαφορά, όπως ακριβώς έχει ειπωθεί για τη σοφία σε σχέση με τους πολύτιμους λίθους. Εάν, λοιπόν, ο Απόστολος είχε πει «τόσο περισσότερο ο Υιός υπερέχει των αγγέλων» ή «τόσο μεγαλύτερός τους είναι», θα είχατε κάποια πρόφαση να ισχυρίζεστε ότι ο Υιός συγκρίνεται με τους αγγέλους. Τώρα όμως, επειδή λέει ότι Αυτός είναι «ανώτερος» και «διαφέρει τόσο πολύ», όσο απέχει ένας υιός από τους δούλους, αποδεικνύει ότι Αυτός έχει άλλη φύση από εκείνη των αγγέλων.

Εκείνος λοιπόν που δεν παρέμεινε, αλλά παραφρόνησε, άκουσε: «πώς έπεσε από τον ουρανό ο εωσφόρος, που ανατέλλει το πρωί;» Πώς λοιπόν, εφόσον έτσι έχουν τα πράγματα, μόνο αυτός είναι Υιός μονογενής και Λόγος και Σοφία; Ή πώς, ενώ υπάρχουν τόσοι πολλοί που είναι όμοιοι με τον Πατέρα, μόνο αυτός είναι «εικόνα»; Διότι και ανάμεσα στους ανθρώπους θα βρεθούν πολλοί όμοιοι με τον Πατέρα, πάρα πολλοί που αναδείχθηκαν μάρτυρες, και πριν από αυτούς οι απόστολοι και οι προφήτες, και πριν από αυτούς πάλι οι πατριάρχες· πολλοί δε και σήμερα τήρησαν την εντολή του Σωτήρα, γινόμενοι «οικτίρμονες» «όπως ο Πατέρας ο εν τοις ουρανοίς», και τηρώντας το: «γίνετε λοιπόν μιμητές του Θεού ως τέκνα αγαπητά και περιπατείτε εν αγάπη, καθώς και ο Χριστός μας αγάπησε». «Μιμητές» επίσης του Παύλου έχουν γίνει πολλοί, όπως και εκείνος «του Χριστού». Και όμως, κανείς από αυτούς δεν είναι ούτε Λόγος, ούτε Σοφία, ούτε μονογενής Υιός, ούτε εικόνα, ούτε κάποιος από αυτούς αποτόλμησε να πει: «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» ή «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», αλλά για όλους αυτούς έχει ειπωθεί: «ποιος είναι όμοιός σου ανάμεσα στους θεούς, Κύριε;» ή «ποιος θα εξομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;». Για αυτόν όμως έχει ειπωθεί ότι αποτελεί τη μόνη αληθινή και κατά φύση εικόνα του Πατέρα.

Αλλά και κάπου αλλού έχει γραφτεί: «Αν τόλμησε άλλος θεός να εισέλθει και να πάρει για τον εαυτό του έθνος μέσα από άλλο έθνος, όπως εγώ, ο Κύριος ο Θεός». Με το να πει: «Αν τόλμησε άλλος θεός», μίλησε σαν να υπάρχουν άλλοι. Και άλλοτε: «Οι θεοί που δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη, ας χαθούν», εννοώντας ότι εκείνοι που δεν τα δημιούργησαν πρόκειται να καταστραφούν. Και κάπου αλλού λέει: «Πρόσεχε τον εαυτό σου, να μην πας και λατρεύσεις άλλους θεούς, τους οποίους δεν γνώριζαν οι πατέρες σου», σαν να υπάρχουν άλλοι θεοί, τους οποίους τους λέει να μην ακολουθήσουν. Και πάλι: «Ονόματα άλλων θεών δεν θα ανέβουν στα χείλη σου». Και εδώ κάνει λόγο για πολλούς θεούς, των οποίων τα ονόματα δεν θέλει να προφέρονται. Και πάλι έχει γραφτεί: «Ο Κύριος ο Θεός σου, αυτός είναι ο Θεός των θεών». Και πάλι: «Ποιος είναι όμοιός σου, Κύριε, ανάμεσα στους θεούς;» Και πάλι: «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος». Και πάλι: «Ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών, και στο μέσο τους κρίνει θεούς». Γι' αυτό απορώ πώς, ενώ τόσες φωνές μαρτυρούν εγγράφως ότι υπάρχουν πολλοί θεοί, εσύ διαβεβαιώνεις ότι δεν πρέπει ούτε να το λέμε ούτε να νομίζουμε ότι υπάρχουν. Λοιπόν, απέναντι σε αυτά που ειπώθηκαν με σαφήνεια, αν έχεις να πεις κάτι, πες το μπροστά σε όλους.

Επομένως, εάν ο Υιός είναι διαφορετικός από τα δημιουργήματα, και είναι το μόνο ίδιο γέννημα της ουσίας του Πατρός, αποδεικνύεται μάταιη για τους Αρειανούς η πρόφαση περί του όρου «γενόμενος». Διότι, ακόμη και αν, ντροπιασμένοι από αυτά, πιεστούν πάλι να πουν ότι τα ρητά έχουν ειπωθεί συγκριτικά, και ότι για αυτόν τον λόγο τα συγκρινόμενα είναι ομογενή, έτσι ώστε ο Υιός να είναι της ίδιας φύσης με τους αγγέλους, θα πρέπει καταρχάς να ντραπούν διότι εκφράζουν τις απόψεις του Ουαλεντίνου και του Καρποκράτη. Εκ των οποίων, ο μεν πρώτος αποκάλεσε τους αγγέλους ομογενείς με τον Χριστό, ο δε δεύτερος ισχυρίζεται ότι οι άγγελοι είναι οι δημιουργοί του κόσμου. Διότι, πιθανώς έχοντας διδαχθεί από αυτούς, και οι ίδιοι συγκρίνουν τον Λόγο του Θεού με τους αγγέλους. Αλλά θα ντραπούν να φαντάζονται τέτοια πράγματα, ακούγοντας τον υμνωδό να λέει: «Ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;» και «Ποιος είναι όμοιός σου ανάμεσα στους θεούς, Κύριε;». Θα ακούσουν όμως, εάν βέβαια είναι διατεθειμένοι να μάθουν, ότι η σύγκριση ομολογουμένως συνηθίζεται να γίνεται ανάμεσα στα ομογενή, και όχι στα ετερογενή.

Κάθε ορθός λόγος καθίσταται ανενεργός σε εσένα, επειδή μηχανεύεσαι να παραποιήσεις με σοφίσματα την ίδια την αλήθεια. Θα ακούσεις λοιπόν την κατάλληλη απόφαση από Εκείνον που θα γίνει κριτής των πάντων: «Πορευθείτε με το φως της φωτιάς σας και με τη φλόγα που ανάψατε.» Παρέδωσες στον Σταυρό τον Κύριο της δόξης και δημιουργό των πάντων. Νόμισες ότι μπορείς να κάνεις τη ζωή υποχείριο του θανάτου. Δεν γνώρισες ούτε κατάλαβες ότι αυτή απεργαζόταν την αφθαρσία για την ανθρώπινη φύση. Και μάλιστα ο ίδιος ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, αφού κατήλθε στον άδη και τον εσκύλευσε, προστάζοντας με Δεσποτικό κήρυγμα τους δεσμίους: «Βγείτε έξω, και σε εκείνους που βρίσκονταν στο σκοτάδι: Αποκαλυφθείτε,» αναστήθηκε την τρίτη ημέρα, και μετά την άνοδο από τους νεκρούς, χαίροντας για το κατόρθωμα, έλεγε στους οικείους του μαθητές: «Πορευθείτε και μαθητεύστε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τα εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος.» Δ'. Αφού λοιπόν κερδίσαμε τέτοιους διδασκάλους, ας επιλέξουμε να πειθόμαστε σε αυτούς και να τους υποτασσόμαστε. Έχοντας διδαχθεί από αυτούς τα αληθινά και έχοντας τις Θείες Γραφές για τέλεια διδασκαλία και διαπαιδαγώγηση, ας αναφωνήσουμε προς τον Σωτήρα και Λυτρωτή μας το λεχθέν από τον μακάριο Μωυσή: «Ποιος είναι όμοιός σου μεταξύ των θεών, Κύριε; Ποιος είναι όμοιός σου, δοξασμένος ανάμεσα στους αγίους;» Και πάλι: «Ποιος Θεός είναι σαν εσένα, που αφαιρείς ανομίες και παραβλέπεις αδικίες;» Κανένας πλάνος λοιπόν ας μην σας πείσει να αποκλίνετε από την ορθή πίστη.

Απάντηση σε αυτό: Αλλά σε εμάς, ω άριστοι, αυτό υπάρχει κατά χάριν, ενώ στον Λόγο του Θεού υπάρχει κατά φύσιν. Και για Εκείνον βέβαια λέγεται: «Ποιος είναι όμοιός σου μεταξύ των θεών, Κύριε;» επειδή δεν έχει το αξίωμα επίκτητο, αλλά φυσικό.

Έτσι λοιπόν, με το νεύμα του Θεού, καθώς οι μηχανισμοί πάνω στη γέφυρα και η κρυμμένη σε αυτούς παγίδα διαλύθηκαν σε χρόνο διαφορετικό από τον αναμενόμενο, η διάβαση υποχώρησε, και τα σκάφη βυθίστηκαν απότομα αύτανδρα στον βυθό, και πρώτος ο ίδιος ο άθλιος, και έπειτα οι υπασπιστές και οι δορυφόροι γύρω του, ακριβώς όπως προανήγγειλαν τα θεία λόγια, «βυθίστηκαν σαν μολύβι μέσα σε ορμητικό νερό.» Ώστε δικαιολογημένα, αν όχι με λόγια, τουλάχιστον όμως με τα έργα, παρόμοια με εκείνους που βρίσκονταν γύρω από τον μεγάλο θεράποντα Μωυσή, όσοι κέρδισαν τη νίκη από τον Θεό θα μπορούσαν να ανυμνούν και να λένε τα ίδια εναντίον του παλαιού ασεβούς τυράννου κάπως έτσι: «Ας ψάλουμε στον Κύριο, διότι δοξάστηκε ενδόξως. Ίππο και αναβάτη έριψε στη θάλασσα, έγινε βοηθός και σκεπαστής μου εις σωτηρίαν·» και «Ποιος είναι όμοιός σου μεταξύ των θεών, Κύριε, ποιος είναι όμοιός σου; Δοξασμένος ανάμεσα στους αγίους, θαυμαστός, που επιτελείς ενδόξως τέρατα.» Αυτά και όσα είναι αδελφά με αυτά, αφού ο Κωνσταντίνος τα ανύμνησε στον Πανηγεμόνα και αίτιο της νίκης την κατάλληλη στιγμή, όμοια με τον μεγάλο θεράποντα, με τα ίδια του τα έργα, εισήλθε με επινίκιους εορτασμούς στη βασιλεύουσα πόλη.

«Άλογο και αναβάτη έριξε στη θάλασσα· βοηθός και σκεπαστής μου είναι ο Κύριος, και έγινε για εμένα σωτηρία· και ποιος είναι όμοιός σου ανάμεσα στους θεούς, Κύριε, ποιος είναι όμοιός σου; Δοξασμένος ανάμεσα στους αγίους, θαυμαστός σε δόξα, Εσύ που επιτελείς θαυμαστά έργα». Αφού ο Κωνσταντίνος ανύμνησε τον πανηγεμόνα και αίτιο της νίκης Θεό με αυτά και με άλλα παρόμοια και συγγενικά λόγια μέσα από τα ίδια του τα έργα, εισήλθε στη Ρώμη με επινίκιους εορτασμούς. Όλοι μαζικά, μαζί με τα μικρά παιδιά και τις γυναίκες, τα μέλη της συγκλήτου και οι άλλοι επιφανέστατοι μαζί με ολόκληρο τον λαό των Ρωμαίων, τον υποδέχονταν με λαμπερά βλέμματα και με όλη τους την ψυχή σαν λυτρωτή, σωτήρα και ευεργέτη, με επευφημίες και αχόρταγη χαρά. Εκείνος όμως, έχοντας σαν έμφυτη την ευσέβεια προς τον Θεό, χωρίς να κλονιστεί καθόλου από τις ιαχές ούτε να επαρθεί από τους επαίνους, αλλά έχοντας βαθιά συναίσθηση της θεϊκής βοήθειας, διέταξε αμέσως να τοποθετηθεί το τρόπαιο του σωτηρίου πάθους στο χέρι του δικού του ανδριάντα. Και αφού τον έστησαν στον πιο πολυσύχναστο δημόσιο τόπο της Ρώμης να κρατά με το δεξί του χέρι το σωτήριο σημείο, έδωσε εντολή να χαράξουν ακριβώς αυτή την επιγραφή με τα εξής λόγια στη ρωμαϊκή γλώσσα: «Με αυτό το σωτήριο σημείο, την αληθινή απόδειξη της ανδρείας, ελευθέρωσα την πόλη σας διασώζοντάς την από τον ζυγό του τυράννου· και επιπλέον, αφού ελευθέρωσα τη σύγκλητο και τον λαό των Ρωμαίων, τους αποκατέστησα στην αρχαία τους αίγλη και λαμπρότητα».

«Η δεξιά σου χείρ»: Εννοεί τους δαίμονες· διότι αυτοί είναι στην πραγματικότητα οι εχθροί του ανθρώπου. Αλλά αναφέρεται και στους Αιγυπτίους. «Και τω πλήθει»: Τους εχθρούς του σταυρού, όπως τότε τους Αιγυπτίους που ήταν εχθροί του Ισραήλ. «Απέστειλας»: Διότι η οργή του Θεού φλέγει σαν φωτιά και καταναλώνει· και καταπόντισε τότε τους Αιγυπτίους για τους Ισραηλίτες, και στην περίπτωση των πιστών τους δαίμονες. «Και δια πνεύματος»: Σχίζοντας το νερό· αυτό ήταν προτύπωση του βαπτίσματος. «Επάγη»: Τότε, ενώ ο λαός περνούσε τη θάλασσα δεξιά και αριστερά· το ίδιο συμβαίνει και στον άνθρωπο που βαπτίζεται, καθώς τα νερά στέκονται από τη μία και από την άλλη πλευρά. «Επάγη τα κύματα»: Τα κύματα της αμαρτίας μέσα στο βάπτισμα, δηλαδή ξηράνθηκαν. «Είπεν»: Ο Φαραώ για τον Ισραήλ, και καταστράφηκε στη θάλασσα. Αλλά και ο διάβολος καταδιώκει τον άνθρωπο μέχρι το βάπτισμα, και εκεί πέφτει με φοβερή πτώση. «Μεριώ»: Διότι σαν λάφυρα διαμοίρασαν τον άνθρωπο οι δαίμονες και τον κατάπιαν· αλλά τον εξέμεσαν παρά τη θέλησή τους. «Ανελώ»: Διότι μετέβαλαν τον άνθρωπο σαν με μαχαίρι. «Απέστειλας»: Το βάπτισμα κάλυψε τους δαίμονες, δηλαδή τους καταπόντισε. «Έδυσαν»: Η αμαρτία και ο θάνατος· διότι η αμαρτία είναι βαρύτερη από το μολύβι. Και βυθίστηκαν στο νερό του βαπτίσματος σφοδρά και δυνατά. «Τις όμοιός σοι»: Διότι κανείς δεν εξισώνεται με τον Θεό ούτε κατά τη δύναμη ούτε κατά τη δόξα, και μάλιστα κανένα από τα κτίσματα.

Δεδοξασμένος: Διότι ο Χριστός, αφού δοξάστηκε στον ουρανό και στη γη, θαυματούργησε με θεϊκή δύναμη. Εξέτεινας: Διότι καταποντίστηκαν. Οδήγησας: Λύτρωσε τον πιστό λαό από την πλάνη των ειδώλων. Παρεκάλεσας: Τον εισήγαγε στην Εκκλησία και εκεί ανέπαυσε τον πιστό λαό. Ήκουσαν: Οι φυλές των δαιμόνων, όταν άκουσαν ότι τα έθνη σώθηκαν, πικράθηκαν και παροργίστηκαν σφοδρά. Ωδίνες: Διότι, όταν άκουσαν τα αλλόφυλα έθνη, δηλαδή οι δαίμονες, ότι σώθηκε ο πιστός λαός που προερχόταν από τα έθνη, κυριεύτηκαν από μεγάλο φόβο και τρόμο. Τότε έσπευσαν: Οι γήινοι άρχοντες· διότι Εδώμ ερμηνεύεται «γήινος»· και αυτοί είναι οι δαίμονες, επειδή ρίχτηκαν στη γη. Έλαβεν: Οι άρχοντες που προέρχονται από τους πατέρες.

Γι' αυτό λέει: «Έγινα στους Ιουδαίους ως Ιουδαίος, στους ανόμους ως άνομος, χωρίς να είμαι άνομος απέναντι στον Θεό, αλλά έννομος ως προς τον Χριστό». Έτσι και η Παλαιά Διαθήκη, όταν ομιλεί για τον Θεό στους Ιουδαίους, ενεργεί λέγοντας τα εξής: «Ποιος είναι όμοιός σου μεταξύ των θεών, Κύριε;» Τι λέγεις, Μωυσή; Υπάρχει άραγε περιθώριο συγκρίσεως; «Δεν το είπα κάνοντας σύγκριση», απαντά, «αλλά επειδή συζητώ με Ιουδαίους, οι οποίοι έχουν μεγάλη ιδέα για τους δαίμονες, κάνοντας συγκατάβαση στην αδυναμία τους, εισήγαγα αυτόν τον τρόπο διδασκαλίας». Επειδή, λοιπόν, και ο δικός μας λόγος απευθύνεται προς Ιουδαίους, οι οποίοι θεωρούν ότι ο Χριστός ήταν ένας απλός άνθρωπος και κάποιος παράνομος, γι' αυτό και ξεκινήσαμε την εξέταση από εκείνους που θαυμάζονται από τους Έλληνες. Εάν όμως θέλετε, ας προχωρήσουμε σε αυτές τις αποδείξεις και από εκείνους από το δικό τους περιβάλλον που επιχείρησαν κάτι τέτοιο, οι οποίοι και μαθητές συγκέντρωσαν, και ανακηρύχθηκαν άρχοντες και προστάτες, αλλά αμέσως έσβησαν. Έτσι εξάλλου και ο Γαμαλιήλ τους αποστόμωσε. Διότι, επειδή τους είδε να μαίνονται και να επιθυμούν να χύσουν το αίμα των μαθητών, θέλοντας να τους συγκρατήσει από την ακατάσχετη μανία τους, αφού διέταξε να βγάλουν για λίγο έξω τους αποστόλους, τους έλεγε τα εξής: «Προσέξτε καλά τι πρόκειται να κάνετε σε αυτούς τους ανθρώπους».