Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 15:24

Διότι, όπως η στήλη όταν αντιγράφεται δεν υφίσταται ζημιά στα γράμματά της, έτσι και η προφητεία για τον Χριστό, όταν αντλείται μέσω της ερμηνείας, δεν μειώνει τα δόγματά της. Επειδή λοιπόν η πραγματεία του προκειμένου ψαλμού αποτελεί επιτάφια στηλογραφία του Χριστού, και περιλαμβάνει το πάθος του Χριστού, τον θάνατο και την ανάσταση, όπως τα ερμήνευσε ο μακάριος απόστολος Πέτρος, ας δούμε τον Δαβίδ να εκφέρει τα λόγια του Χριστού λέγοντας: «Φύλαξέ με, Κύριε, διότι σε σένα ήλπισα». Εγώ τους λύτρωσα από την Αίγυπτο, και στην Αίγυπτο φεύγω. Μπροστά τους πορευόμουν και από πίσω ακολουθούσα· μπροστά ως οδηγός, και πίσω ως ποιμένας, ώστε ούτε μπροστά τους να συναντήσουν τα έθνη σαν θηρία, ούτε από πίσω να τους κατασπαράξουν οι Αιγύπτιοι σαν πολλά σκυλιά· διότι «με περικύκλωσαν πολλά σκυλιά· άνοιξαν το στόμα τους εναντίον μου, σαν λιοντάρι που αρπάζει και ωρύεται. Φύλαξέ με, Κύριε». Εάν δεν προπορευόμουν εγώ μπροστά τους, η θάλασσα δεν θα έφευγε μόλις με είδε· ούτε ο λαός θα τολμούσε να εισέλθει στον πυθμένα του βυθού, αν δεν έβλεπε εμένα να εισέρχομαι πρώτος. Στη Μερρά τούς συνάντησαν πικρά νερά, πιο πικρά από της θάλασσας· και τα πικρά αυτά νερά ανέδιδαν την πικρία της ψυχής τους. Και εγώ μεν γλύκανα τα πικρά νερά με ένα ξύλο· αυτοί όμως με πίκραναν με τα είδωλά τους. Νερό από την πέτρα τούς προσέφερα, και εκείνοι σήκωσαν πέτρες εναντίον μου. Με ξύλο τούς γλύκανα το νερό, και στο ξύλο με κάρφωσαν.

Θα ήθελα όμως επιπλέον να προσθέσω σε αυτά και έναν συλλογισμό όχι άκομψο, όπως τουλάχιστον μου φαίνεται. Διότι εκείνοι που σε αυτή τη ζωή αναλαμβάνουν την επιστήμη της λεγόμενης μηχανικής, υπόσχονται συχνά ότι θα κατορθώσουν κάτι σπουδαίο, και ο νους των ακροατών τους δεν αντιλαμβάνεται τη μέθοδο πριν από την παρατήρηση των όσων πράττονται· αποβλέποντας όμως στην τέχνη που ενυπάρχει σε αυτούς, και πριν ακόμη από την εμπειρία του έργου, το αποδεχόμαστε με πίστη, νιώθοντας πλέον ντροπή να φέρουμε αντίρρηση. Πώς λοιπόν, θα πει κάποιος, δεν θα ήταν δικαίως ένοχοι για φοβερά εγκλήματα όσοι τολμούν να ατιμάζουν με την απείθειά τους τον άριστο τεχνίτη των πάντων, τον Θεό; Εκείνοι που δεν αποφεύγουν να ρωτούν το «Πώς» για όσα Εκείνος εργάζεται, αν και Τον έχουν γνωρίσει ως χορηγό κάθε σοφίας, και διδάσκονται από ολόκληρη τη θεία Γραφή ότι τα πάντα δύναται; Εάν όμως επιμένεις, Ιουδαίε, να ρωτάς το «Πώς», θα σου πω και εγώ, μιμούμενος για χάρη σου τη δική σου αμάθεια: Πώς βγήκες από την Αίγυπτο; Πώς, πες μου, η ράβδος του Μωυσή μετατράπηκε σε φίδι; Πώς γέμισε λέπρα το χέρι του, αλλά έπειτα αποκαταστάθηκε και πάλι, όπως είναι γραμμένο; Πώς το νερό μεταβλήθηκε στη φύση του αίματος; Πώς πέρασες μέσα από τη θάλασσα «σαν σε ξηρά»; Πώς μέσω ενός ξύλου το πικρό νερό της Μερράς μετατράπηκε σε γλυκό; Πώς ανέβλυσε για σένα νερό από πέτρινους μαστούς; Πώς κατέβηκε σε εσένα το μάννα; Πώς στάθηκε στη θέση του πάλι ο Ιορδάνης;

Και με άλλον τρόπο όμως θα βρούμε θεμελιωμένη την υπόσχεσή του. Διότι έχουμε πιστέψει ότι και από τους νεκρούς θα μας αναστήσει, και θα μας κάνει ανώτερους από τη φθορά, και «θα μετασχηματίσει το σώμα της ταπεινώσεώς μας, ώστε να γίνει σύμμορφο με το σώμα της δόξας του», και θα μας δεχτεί ως κοινωνούς της δικής του βασιλείας. Αυτός είναι που προσκαλεί το νερό της θάλασσας και το εκχέει στο πρόσωπο της γης, δηλαδή, αυτός που μετατρέπει τα πικρά, τα απαράδεκτα και τα ακατάλληλα για χρήση σε ωφέλιμα. Διότι «το γράμμα σκοτώνει», το νομικό γράμμα, όπως λέει ο σοφότατος Παύλος, και από μόνη της η σκιά είναι ανωφελής, αλλά έχει γίνει για εμάς που κατανοούμε πάρα πολύ χρήσιμη για την επίγνωση του Χριστού, και αναδείχθηκε σαν μια πνευματική βροχή, που ποτίζει κατά κάποιον τρόπο την οικουμένη. Αφού είναι αλήθεια πως ο νόμος, που παλαιότερα ήταν πικρός και αφόρητος για τους αρχαιότερους, έγινε για εμάς παιδαγωγός προς το μυστήριο του Χριστού, ώστε να μπορούμε σε αυτό να καρποφορούμε, λεπταίνοντας το πάχος της σκιάς προς την αλήθεια. Επομένως, θα εκλάβουμε τα λεγόμενα ως παράδειγμα, φέρνοντας ως απόδειξη και το νερό της Μαρά (Μεῤῥά), το οποίο ήταν μεν πικρό, αλλά γλύκανε, όταν ο Θεός υπέδειξε ένα ξύλο στον μακάριο Μωυσή και του έδωσε την εντολή να το ρίξει στα νερά.

Διότι το νερό της Μερράς ήταν πικρό και καθόλου ασφαλές για όσους διψούσαν, ώστε να μπορέσουν, όπως λέει, να διαφύγουν τον θάνατο. Εξαιτίας αυτού δυσανασχετούν και κατακραυγάζουν εναντίον του μεσίτη· ο δε Μωυσής βρίσκεται σε αμηχανία. Έπειτα, αφού ο παντογνώστης Θεός του υπέδειξε ένα ξύλο, το ρίχνει στα νερά, και αυτά παραδόξως μεταβάλλονται σε γλυκό και εξαιρετικά πόσιμο νάμα. Αφού λοιπόν ήπιαν και ωφελήθηκαν, θαύμασαν το θεϊκό σημείο, και ύστερα από αυτό στρατοπεδεύουν σε δώδεκα πηγές υδάτων, όπου υπήρχαν και εβδομήντα στελέχη φοινίκων.

Έπειτα, αφού ο Μωυσής έριξε το ξύλο μέσα, το νερό απαλλάχθηκε από την έμφυτη πικρία του. Τι είναι λοιπόν η Μερρά; Θα έλεγα ότι είναι το νομικό Γράμμα. Διότι ο νόμος είναι πικρός, εφόσον είναι τιμωρός. Και βέβαια ο θεσπέσιος Παύλος είπε: «Όποιος αθετήσει τον νόμο του Μωυσή πεθαίνει χωρίς έλεος, με την κατάθεση δύο ή τριών μαρτύρων». Βλέπεις ότι ήταν πικρός και δυσβάσταχτος, ίσως και για τους ίδιους που ήθελαν να τον τηρήσουν; Και βέβαια, οι θεσπέσιοι μαθητές έλεγαν ρητά σε εκείνους που, μετά την αποδοχή της πίστεως, υποκινούσαν κάποιους να επιστρέψουν πάλι στη νομική λατρεία: «Και τώρα γιατί πειράζετε τον Θεό, προσπαθώντας να επιβάλετε στον τράχηλο των μαθητών έναν ζυγό, τον οποίο ούτε εμείς ούτε οι πατέρες μας μπορέσαμε να βαστάσουμε;» Και μάλιστα, ο μακάριος Παύλος αποκαλεί διακονία της κατακρίσεως την εντολή που δόθηκε μέσω του πανσόφου Μωυσή. Διότι είπε τα εξής: «Εάν λοιπόν η διακονία της κατακρίσεως είναι δόξα, πολύ περισσότερο περισσεύει σε δόξα η διακονία της δικαιοσύνης». Είπε δε και αλλού: «Το γράμμα θανατώνει, ενώ το πνεύμα ζωοποιεί». Ονομάζοντας σαφώς, νομίζω, γράμμα τον νόμο, και πνεύμα πάλι την εν πνεύματι λατρεία, δηλαδή την ευαγγελική· διότι ο νόμος είναι πικρός. Και η Μερρά ερμηνεύεται ως πικρία. Ότι δε η δια του νόμου παιδαγωγία από μόνη της, και όσον αφορά τους τύπους, δεν είναι ικανή να ζωοποιήσει, είναι περιττό να το τονίζουμε. Διότι κανείς δεν δικαιώνεται ενώπιον του Θεού μέσω του νόμου, σύμφωνα με τα γεγραμμένα.

Γι' αυτό ονόμασε τον τόπο εκείνο Πικρία· και γόγγυζε ο λαός εναντίον του Μωυσή, λέγοντας: Τι θα πιούμε;

Ο πρώτος κόπος που συναντούν είναι η έλλειψη νερού, το οποίο με δυσκολία βρέθηκε έπειτα από μεγάλο κόπο, αλλά η απόλαυσή του δεν ήταν απαλλαγμένη από ταλαιπωρία· διότι ήταν πικρό, όπως έχει γραφτεί. Με την προσθήκη όμως ξύλου μεταβαλλόταν σε ευχάριστο και γλυκό, αφού ο Θεός είχε υποδείξει τον τρόπο της ενέργειας αυτής στον θεσπέσιο Μωυσή. Διότι όσοι παιδαγωγούνται από τον θείο νόμο στο ότι πρέπει να επιλέξουν να ακολουθούν τον Θεό, ο οποίος τους αποσπά από τη δουλεία των παθών, και να απαλλαγούν από την τυραννία των δαιμόνων, είναι ανάγκη να ιδρώνουν κατά τη δοκιμασία τους και να στεφανώνονται με το στεφάνι της ευδοκίμησης, κατατήκοντας τα της σάρκας με τους κόπους της ασκήσεως, και, σαν να γητεύουν κάποιο φοβερό θηρίο, να τιθασεύουν με τη δίψα και τις ασιτίες την ατίθασση ορμή που αποβλέπει διαρκώς στην ηδονή. Διότι η πρώτη μάχη για εμάς που επιθυμούμε να κατορθώσουμε την εγκράτεια είναι ενάντια στη σάρκα και τις ορμές της· και πιστεύω πως κανείς δεν θα μπορούσε με άλλον τρόπο να εξασκηθεί στην αρετή. Προτύπωση, επομένως, των κόπων της ασκήσεως είναι η δίψα που αντιμετώπισαν οι παλαιοί στην έρημο· και η αρχή των πνευματικών γυμνασμάτων είναι τα σωματικά. Παρατήρησε, δηλαδή, πώς δεν έρχονται αμέσως από την αρχή αντιμέτωποι με τον πόλεμο (διότι για εκείνους που μόλις άρχισαν να ανδρώνονται απέναντι στα πάθη και να κατορθώνουν την αρετή, η πάλη δεν γίνεται αμέσως προς τις αρχές και τις εξουσίες, λόγω του ότι η κατάσταση των δοκιμαζομένων είναι ακόμη αδύναμη και όχι επαρκώς σταθερή), αλλά δοκιμάζονται με τους κόπους της σάρκας, καθώς ο Θεός κατανέμει τη δυσκολία του κόπου ανάλογα με τις δυνάμεις εκείνων που δοκιμάζονται.

Η δίψα που επήλθε στους Ισραηλίτες στην έρημο ήταν τύπος των ασκητικών κόπων και προοίμιο γυμνασίας. Διότι παρατήρησε ότι δεν τους επιτέθηκε στην αρχή πόλεμος από εχθρούς· επειδή δεν είχαν ακόμη εκπαιδευτεί στο να αριστεύουν. Γι' αυτό τον λόγο, δοκιμάζονται πρώτα με τους κόπους της σάρκας. Σε αυτό δε αποβλέπει και το: «Δεν σας έχει καταλάβει πειρασμός, παρά μόνο ανθρώπινος». Με ένα ξύλο γλυκάθηκε το πικρό νερό της Μερράς.

Όταν δε βάρυνε το χέρι του Θεού πάνω στον Φαραώ και στους δούλους του, και θέλησε να εξαποστείλει τους υιούς του Ισραήλ, λέει στον Μωυσή: Πηγαίνετε, λατρεύστε τον Κύριο τον Θεό σας· αφήστε όμως πίσω τα πρόβατά σας και τα βόδια σας· τα οποία υποδηλώνουν τους λογισμούς της διανοίας, τους οποίους ήθελε ο Φαραώ να κυριεύσει, ελπίζοντας μέσω αυτών να ελκύσει πάλι τους υιούς του Ισραήλ προς τον εαυτό του. Και του λέει ο Μωυσής: Όχι, αλλά και εσύ θα μας δώσεις θυσίες και ολοκαυτώματα, τα οποία θα προσφέρουμε στον Κύριο τον Θεό μας, και τα κτήνη μας θα πορευθούν μαζί μας, και δεν θα αφήσουμε πίσω ούτε μία οπλή. Όταν δε ο Μωυσής εξήγαγε τους υιούς του Ισραήλ από τη γη της Αιγύπτου και τους πέρασε μέσα από την Ερυθρά θάλασσα, θέλοντας ο Θεός να τους οδηγήσει στα εβδομήντα στελέχη των φοινίκων και στις δώδεκα πηγές των υδάτων, πρώτα τους φέρνει στη Μερά, και θλίβεται ο λαός επειδή δεν έβρισκε να πιει, διότι το νερό ήταν πικρό· και διαμέσου της Μεράς τους έφερε στον τόπο των εβδομήντα φοινίκων και των δώδεκα πηγών των υδάτων.

Μερρά (Έξ. 15, 23 κ.εξ.). Πικρία. Τόπος της ερήμου, όπου το νερό ήταν πικρό και ο Μωυσής, ρίχνοντας ένα ξύλο, το μετέβαλε σε γλυκό.

Δ΄. Επειδή, λοιπόν, εκείνο που πολεμούν είναι οι λόγοι και αυτή η εξαιρετική και αξιοζήλευτη γλώσσα, την οποία, αφού καλλιεργήθηκε με την έξωθεν παιδεία, την εξευγενίσαμε με τους θείους λόγους και, όπως την πικρή και άποτη Μερρά, τη γλυκάναμε με το ξύλο της ζωής, εσείς δοκιμάσατε ένα πάθος αρκετά ελευθέριο: να αγαπάτε αυτό για το οποίο εμάς μας πολεμούν. Διότι γιατί δεν ασπαστήκαμε και εμείς τη βουβή παιδεία; Και γιατί όχι την ξερή και τη χαμαιπετή; Και γιατί άραγε, βλέποντας τους πολλούς να χαίρονται με αυτήν, εμείς αναζητούσαμε με τη φιλοσοφία πράγματα ξένα και ασυνήθιστα, και στεκόμασταν αντιμέτωποι με τις εχθρικές γλώσσες; Ενώ θα έπρεπε με θρασύτητα να αποφεύγουμε τους συλλογισμούς και να ονομάζουμε πίστη την αλογία, την οποία θα αγαπούσα κι εγώ, να είστε βέβαιοι, αν ήμουν ψαράς· επειδή αυτό χρησιμοποιείται εύκολα από τους πολλούς ως δικαιολογία για την αμάθεια· εάν, βέβαια, διέθετα τη δύναμη των σημείων στη θέση του λόγου. Είθε να εξαλειφόταν από τους ανθρώπους ο φθόνος, η φθορά εκείνων που τον κατέχουν, το δηλητήριο όσων πάσχουν από αυτόν, το μόνο από τα πάθη που είναι ταυτόχρονα το πιο άδικο και το πιο δίκαιο: το μεν άδικο, διότι ενοχλεί όλα τα καλά· το δε δίκαιο, διότι λιώνει αυτούς που τον έχουν. Διότι δεν θα καταραστώ εκείνους που μας επαίνεσαν πρώτοι· επειδή δεν γνώριζαν την κατάληξη των επαίνων τους, ώστε ίσως θα είχαν προσθέσει και μερικές λοιδορίες, για να ανακόψουν τον φθόνο.

Λέει λοιπόν ο λόγος αρχίζοντας το επόμενο μέρος: «Προσευχή του Μωυσή, του ανθρώπου του Θεού». Διότι τέτοιος ήταν πλέον αυτός, ώστε να μην παιδαγωγείται από τον νόμο, αλλά να γίνεται ο ίδιος εισηγητής του νόμου στους άλλους· όπως ήταν εκείνος ο υψηλός Μωυσής, για τον οποίο ακούμε, αυτός που εκούσια αποτίναξε τη βασιλική αξία σαν κάποια σκόνη που είχε προσκολληθεί στα πέλματα των ποδιών του· αυτός που για σαράντα χρόνια απομάκρυνε τον εαυτό του από τη συναναστροφή με τους ανθρώπους και ζούσε μόνος με τον εαυτό του, και μέσω της ησυχίας ατένιζε απερίσπαστα τη θεωρία των αοράτων· αυτός που μετά από αυτά καταυγάστηκε από το άρρητο φως και απάλλαξε τη βάση της ψυχής του από το δερμάτινο και νεκρό περίβλημα· αυτός που συνέτριψε τον αιγυπτιακό στρατό και τον τύραννο με τις αλλεπάλληλες πληγές, ενώ ελευθέρωσε τον Ισραήλ από την τυραννία διαμέσου του φωτός και του ύδατος· για τον οποίο, μετά την Αίγυπτο, ολόκληρος ο χρόνος ήταν μία συνεχόμενη ημέρα, χωρίς ποτέ η νύχτα να σκοτεινιάζει από τον ζόφο. Διότι, μετά την ημερήσια πορεία, τη λάμψη των ακτίνων τη διαδεχόταν ένα άλλο, πρωτόγνωρο φως από τη νεφέλη, έτσι ώστε ο μεν ήλιος να δύει γι' αυτούς σύμφωνα με την αναγκαία τροχιά του, το δε φως να παραμένει συνεχές και αδιάκοπο, καθώς η λαμπηδόνα από τον στύλο διαδεχόταν αμέσως και αδιάσπαστα τη λάμψη των ηλιακών ακτίνων· αυτός που γλύκανε το πικρό και μη πόσιμο νερό με το ξύλο και μετέτρεψε την πέτρα σε πηγή για όσους διψούσαν· αυτός που αντάλλαξε τη γήινη τροφή με την ουράνια· αυτός που έβλεπε καθαρά μέσα στον θείο γνόφο και αντίκριζε μέσα σε αυτόν τον Αόρατο· αυτός που επόπτευσε την αχειροποίητη σκηνή και κατανόησε επάξια τον διάκοσμο της ιερωσύνης· αυτός που δέχθηκε τις θεότευκτες πλάκες και, όταν συνετρίβησαν, τις χάραξε ξανά· αυτός που έφερε στο πρόσωπό του τα σύμβολα της θείας δυνάμεως που του φανερώθηκε, και με τη λαμπρότητα που εξέπεμπε, σαν με κάποιες φωτεινές ακτίνες, απέτρεπε τα βλέμματα όσων τον αντίκριζαν αναξίως· αυτός που καταδίκασε με πυρ και με χάσμα γης όσους επαναστάτησαν κατά της ιερωσύνης και εξαφάνισε αυτούς που ύβρισαν τη θεία χάρη· αυτός που μετέβαλε τη μαγεία του Βαλαάμ σε ευσέβεια· του οποίου το τέλος της ζωής εξιστορείται ως υψηλότερο· αυτός που βρέθηκε στην κορυφή του όρους και δεν άφησε κανένα ίχνος, ούτε μνημόσυνο της γήινης οδύνης στον βίο του· αυτός που δεν αλλοίωσε τον χαρακτήρα του κάλλους από το πέρασμα του χρόνου, αλλά διέσωσε μέσα στην τρεπτή φύση το αναλλοίωτο στο καλό.

Μετά τη θάλασσα ακολουθεί πορεία τριών ημερών, κατά την οποία, όταν στρατοπέδευσαν σε κάποιον τόπο, το νερό που βρέθηκε φάνηκε αρχικά ακατάλληλο προς πόση εξαιτίας της πικρίας του. Αλλά το ξύλο που τοποθετήθηκε μέσα σε αυτό κατέστησε το ποτό ευχάριστο για όσους διψούσαν.

Θα ήταν καλύτερο να προσαρμόσουμε το νόημα στην αναγωγή ακολουθώντας τη σειρά της ιστορίας. Διότι, όταν εκείνος που αποβλέπει στον Μωυσή και στη νεφέλη, μέσω των οποίων αμφοτέρων παρέχεται η καθοδήγηση σε όσους προοδεύουν στην αρετή (και σε αυτό το σημείο ο μεν Μωυσής θα μπορούσε να συμβολίζει τα παραγγέλματα του Νόμου, η δε νεφέλη την καθοδήγηση που προηγείται του Νόμου), αφού με καθαρμένη διάνοια νεκρώσει και αποβάλει από τον εαυτό του το αλλόφυλο στοιχείο κατά τη διάβαση του ύδατος, γευθεί τη Μερρά, δηλαδή τον βίο που είναι απαλλαγμένος από τις ηδονές, ο οποίος, αν και αρχικά φαίνεται πικρός και δυσάρεστος σε όσους τον γεύονται, προσφέρει γλυκιά αίσθηση σε εκείνους που έχουν αποδεχθεί το ξύλο· έπειτα, αφού εντρυφήσει στα κάλλη των ευαγγελικών φοινίκων και των πηγών και γεμίσει από το ζών ύδωρ, το οποίο είναι η πέτρα, και αφού λάβει μέσα του τον ουράνιο άρτο και επιδείξει ανδρεία εναντίον των αλλοφύλων –όπου αιτία της νίκης του γίνεται η έκταση των χεριών του νομοθέτη, η οποία προτυπώνει το μυστήριο του σταυρού–, τότε πλέον οδηγείται στη θεωρία της υπερκείμενης φύσης.

Μόνος ο Θεός είναι παντοδύναμος, ο οποίος μέσα από τα αδιέξοδα βρίσκει τις διεξόδους και δημιουργεί όσα υπερβαίνουν κάθε ελπίδα και προσδοκία, άλλοτε μεν προστάζοντας την πέτρα να αναβλύσει πηγή, έπειτα βρέχοντας από τον ουρανό άρτο ασυνήθιστο και ξένο, και πάλι γλυκαίνοντας την πικρή Μερρά με την επαφή του ξύλου, και καθιστώντας εύτοκη την κοιλία της στείρας Ελισάβετ, και δίνοντας στην Άννα τον Σαμουήλ και στη Μαρία τον εν παρθενία πρωτότοκο. Αυτά είναι έργα μόνο της παντοδύναμης χειρός.

Διότι έχει ως πλούσια πηγή τον Χριστό, και ρέοντας από εκείνον, κατακλύζει σαν πέλαγος ολόκληρο τον κόσμο. Είναι γλυκύς και πόσιμος, χωρίς να παρασύρει μαζί του τίποτα από τη δυσάρεστη αλμύρα. Διότι γλυκαίνεται με την επιφοίτηση του Πνεύματος, όπως η πηγή της Μερρά με την τοποθέτηση του ξύλου, και είναι διαβατός για τους ευσεβείς, ενώ για τους βέβηλους είναι απότομα βαθύς και απρόσιτος. Μιμήσου τον Ιησού του Ναυή. Βάσταξε το Ευαγγέλιο, όπως εκείνος την Κιβωτό· εγκατέλειψε την έρημο, δηλαδή την αμαρτία· διάβηκε τον Ιορδάνη· σπεύσε προς την κατά Χριστόν πολιτεία, προς τη γόνιμη γη των ευφρόσυνων καρπών, η οποία ρέει, σύμφωνα με την επαγγελία, μέλι και γάλα· κατάλυσε την Ιεριχώ, την παλαιά συνήθεια, μην αφήσεις κανένα οχύρωμά της· γκρέμισε συθέμελα τη μητέρα των αμαρτωλών λογισμών· κάνε τους δόλιους Γαβαωνίτες υπηρέτες του Ισραήλ, δηλαδή κάνε δούλους του κατά το Ευαγγέλιο βίου τους πονηρούς λογισμούς· ας λιθοβοληθεί ο σοφιστής και πλεονέκτης Άχαρ, ο οποίος υπεξαίρεσε τη χρυσή γλώσσα.

«Απέστησεν»: Διότι τότε ελευθέρωσε εκείνους από την κατασκευή πλίνθων, τώρα όμως ελευθερώνει τον πιστό λαό από το βάρος των ειδώλων, ως κάτι το γεώδες. «Αι χείρες»: Επειδή από ανάγκη σήκωναν τα άχυρα μέσα σε κοφίνια, όπως ακριβώς ο λαός που προήλθε από τα έθνη, περιφέροντας τα είδωλα δίκην κοφινίων. «Εν θλίψει»: Τότε ελευθέρωσε τον λαό των Εβραίων από τον πηλό της καταναγκαστικής εργασίας, τώρα όμως ελευθερώνει τον πιστό λαό από τον βούρκο των ειδώλων. «Επήκουσα»: Διότι, όταν το σκοτάδι κάλυπτε τη γη της Αιγύπτου, ο Ισραήλ ζούσε στο φως και κανείς από τους Αιγυπτίους δεν έβλεπε. γι' αυτό οι Ισραηλίτες βρίσκονταν σαν σε κρυφό μέρος. «Εδοκίμασα»: Τότε δοκίμασε τον λαό όταν διψούσε και γόγγυζε. διότι το νερό ήταν πικρό, αλλά έγινε γλυκό μέσω του ξύλου. Διότι αυτό που συνέβη ήταν προτύπωση του σταυρού και του βαπτίσματος. «Άκουσον»: Ο λόγος απευθύνεται προς τον λαό των Εβραίων. «Εάν ακούσης μου, ουκ έσται»: Δηλαδή, εάν με ακούσεις, δεν πρόκειται να προσκυνήσεις ξένο θεό ή μάταια είδωλα, δηλαδή χειροποίητα. «Ουδέ προσκυνήσεις»: Διότι εγώ είμαι, λέγει ο Θεός, και δεν υπάρχει άλλος Θεός εκτός από εμένα. «Εγώ γαρ ειμι»: Αυτός που σε έκτισε και σε σώζει. «Ο αναγαγών»: Εγώ, λέγει, είμαι ο Θεός, αυτός που σε λύτρωσε από τη δουλεία των Αιγυπτίων και σε οδήγησε στη γη της επαγγελίας. «Πλάτυνον το στόμα»: Ο λόγος είναι μεταφορικός προς τον πιστό λαό, διότι γέμισε από την αίνεση του Κυρίου και από το σώμα και το αίμα του Χριστού.

Ο ποταμός, λοιπόν, λέγει, που εκπορεύεται από την Εδέμ χωρίζεται σε τέσσερις αρχές, σε τέσσερις οχετούς, δηλαδή στις τέσσερις αισθήσεις του γεννώμενου ανθρώπου: την όραση, [την ακοή,] τη γεύση, την όσφρηση και την αφή. Διότι αυτές μόνο τις αισθήσεις έχει το παιδί που πλάθεται στον παράδεισο. Αυτός δε, λέγει, είναι ο νόμος που έθεσε ο Μωυσής, και προς αυτόν τον ίδιο τον νόμο έχει γραφτεί το καθένα από τα βιβλία, όπως δηλώνουν οι επιγραφές τους. Διότι το πρώτο βιβλίο είναι η Γένεσις: αρκούσε, λέγει, για τη γνώση των πάντων η επιγραφή του βιβλίου. Διότι αυτή, λέγει, η Γένεσις είναι η όραση, στην οποία χωρίζεται ο ένας βραχίονας του ποταμού, επειδή ο κόσμος θεάθηκε μέσω της όρασης. Η δε επιγραφή του δεύτερου βιβλίου είναι Έξοδος: διότι έπρεπε αυτό που γεννήθηκε, αφού διέλθει την Ερυθρά θάλασσα, να έλθει στην έρημο -και ως Ερυθρά θάλασσα, λέγει, εννοεί το αίμα- και να γευθεί πικρό νερό. Διότι πικρό, λέγει, είναι το νερό μετά την Ερυθρά θάλασσα, το οποίο αντιπροσωπεύει την οδό της γνώσης κατά τον παρόντα βίο, η οποία διανύεται μέσα από επίπονα και πικρά πράγματα. Όταν όμως μεταστράφηκε από τον Μωυσή -δηλαδή από τον Λόγο- το πικρό εκείνο έγινε γλυκό. Και το ότι αυτά έχουν έτσι, μπορεί κανείς, λέγει, να το ακούσει από την κοινή παράδοση όλων των εθνών, σύμφωνα με όσα λένε οι ποιητές: στη ρίζα μεν ήταν μαύρο, ενώ το άνθος του έμοιαζε με γάλα, μώλυ το ονομάζουν οι θεοί, και είναι δύσκολο να το ξεριζώσουν οι θνητοί άνθρωποι, όμως οι θεοί μπορούν τα πάντα.

Ονομάζει δε ιερέα τον μακάριο Μωυσή και τον Ααρών. Διότι το μαρτυρεί ο Δαβίδ λέγοντας: «Ο Μωυσής και ο Ααρών συγκαταλέγονται μεταξύ των ιερέων του, και ο Σαμουήλ μεταξύ εκείνων που επικαλούνται το όνομά του». Αυτός λοιπόν ο θαυμαστός Μωυσής, αφού αναδείχθηκε ένδοξος, που τιμώρησε τους Αιγυπτίους με τη μάστιγα των δέκα πληγών, που έσχισε την Ερυθρά Θάλασσα, την αποξήρανε και πέρασε τον λαό μέσα από αυτήν, που γλύκανε το νερό στη Μερά, που συνομίλησε με τον Θεό μέσα από το νέφος, που επιτέλεσε πολλά θαύματα, πορευόμενος την οδό αυτού του βίου και βλέποντας τον άνθρωπο να κείτεται τραυματισμένος, τον προσπέρασε και δεν τον ανέστησε.

Και αφού είπα αυτά, πρόσθεσα: «Ακούστε δε ότι, μετά τη σταύρωση αυτού τον οποίο οι Γραφές αποδεικνύουν ότι θα παραγίνει πάλι ένδοξος, υπήρξε σύμβολο του ξύλου της ζωής, το οποίο είχε λεχθεί ότι φυτεύτηκε στον παράδεισο, και των όσων πρόκειται να γίνουν για όλους τους δικαίους. Ο Μωυσής στάλθηκε με ράβδο για τη λύτρωση του λαού, και έχοντας αυτή στα χέρια του, επικεφαλής του λαού, χώρισε τη θάλασσα, και μέσω αυτής είδε να αναβλύζει νερό από την πέτρα· και ρίχνοντας ένα ξύλο στο νερό της Μερρά, που ήταν πικρό, το έκανε γλυκό. Ο Ιακώβ, ρίχνοντας ράβδους στις ποτίστρες των υδάτων, πέτυχε να συλλάβουν τα πρόβατα του αδελφού της μητέρας του, ώστε να αποκτήσει τα γεννήματά τους· ο ίδιος ο Ιακώβ καυχάται ότι διέβη τον ποταμό με τη ράβδο του. Είπε ότι είδε κλίμακα, και η Γραφή φανέρωσε ότι ο Θεός στηριζόταν πάνω της· και ότι δεν ήταν ο Πατέρας, το αποδείξαμε από τις Γραφές. Και όταν ο Ιακώβ έχυσε λάδι πάνω σε λίθο στον ίδιο τόπο, μαρτυρείται από τον ίδιο τον Θεό που του εμφανίστηκε, ότι άλειψε μια στήλη για τον Θεό που του εμφανίστηκε. Και ότι ο Χριστός κηρυσσόταν συμβολικά ως λίθος από πολλές Γραφές, ομοίως το αποδείξαμε· και ότι κάθε χρίσμα, είτε ελαίου είτε στακτής είτε των άλλων χρισμάτων για τη σύνθεση του μύρου, αφορούσε αυτόν, ομοίως το αποδείξαμε, αφού ο Λόγος λέει: Γι' αυτό σε έχρισε ο Θεός, ο Θεός σου, με έλαιο αγαλλιάσεως περισσότερο από τους συντρόφους σου».

Και εσείς, αν θέλετε να ομολογήσετε την αλήθεια, (θα παραδεχτείτε) ότι είμαστε πιο πιστοί προς τον Θεό, εμείς που κληθήκαμε από τον Θεό μέσω του περιφρονημένου και γεμάτου ονειδισμού μυστηρίου του σταυρού, στους οποίους, εξαιτίας της ομολογίας, της υπακοής και της ευσέβειας, έχουν επιβληθεί τιμωρίες μέχρι θανάτου από τα δαιμόνια και τη στρατιά του διαβόλου, μέσω της υπηρεσίας που προσφέρατε εσείς σε αυτούς. Εμείς τα υπομένουμε όλα, ώστε ούτε με μια λέξη να μην αρνηθούμε τον Χριστό, μέσω του οποίου κληθήκαμε στη σωτηρία που έχει προετοιμαστεί από τον Πατέρα. Είμαστε πιο πιστοί από εσάς, οι οποίοι λυτρωθήκατε από την Αίγυπτο με υψηλό βραχίονα και με την επίσκεψη μεγάλης δόξας, όταν η θάλασσα σχίστηκε για εσάς και έγινε ξηρός δρόμος, στην οποία (ο Θεός) θανάτωσε όσους σας καταδίωκαν με πάρα πολλή δύναμη και ένδοξα άρματα, κατακλύζοντάς τους με τη θάλασσα που είχε γίνει δρόμος για εσάς· για τους οποίους έλαμπε και στύλος φωτός, ώστε, σε αντίθεση με κάθε άλλον λαό στον κόσμο, να μπορείτε να χρησιμοποιείτε ένα δικό σας, αστείρευτο και αβασίλευτο φως· για τους οποίους έβρεξε ως τροφή άρτο που ταιριάζει σε ουράνιους αγγέλους, το μάννα, για να μην έχετε την ανάγκη ούτε να αναζητάτε την παρασκευή ψωμιού· και το νερό στη Μερρά έγινε γλυκό· και δόθηκε σημείο Εκείνου που επρόκειτο να σταυρωθεί, όπως προείπα, ακόμη και για τα φίδια που σας δάγκωναν (καθώς ο Θεός προλάμβανε πάντοτε να σας χαρίζει τα μυστήρια πριν από τον κατάλληλο καιρό τους, προς τον Οποίο αποδεικνύεστε ότι είστε πάντοτε αχάριστοι), καθώς και μέσω του τύπου της έκτασης των χεριών του Μωυσή και εκείνου που έλαβε το όνομα Ιησούς, όταν πολεμούσαν τον Αμαλήκ, για τον οποίο ο Θεός έδωσε εντολή να καταγραφεί το γεγονός, λέγοντας να μεταδοθεί στα αυτιά σας και το όνομα του Ιησού, τονίζοντας ότι αυτός είναι που πρόκειται να εξαλείψει από την περιοχή κάτω από τον ουρανό τη μνήμη του Αμαλήκ.

Έναν νέο παραλυτικό θεράπευσες, Εύσπλαχνε, ο οποίος βρισκόταν στη νέα κολυμβήθρα των αγιασμάτων σου, τον ευσεβή βασιλιά, γι' αυτό ανακράζουμε: «Πολυέλεε Χριστέ, δόξα στο έλεός σου». Για να προτυπώσει κατά την αρχαιότητα τη δύναμη του σταυρού σου, ο Μωυσής με ένα ξύλο γλύκανε τα πικρά νερά, ενώ τώρα η θεία εικόνα σου, Παντοδύναμε, αναδίδει γλυκό νερό από τη θάλασσα.

Διότι και αυτό ήταν ένα είδος παιδαγωγίας, εξαιτίας της ατέλειας του λαού, το να υμνείται ο Θεός με μουσικά όργανα, ώστε έστω και με αυτόν τον τρόπο να συγκεντρώνονται για την υμνωδία του Θεού. Τώρα όμως, σχεδόν ούτε στους γάμους δεν επιτρέπει η Εκκλησία του Θεού να παίζονται μουσικά όργανα. «Απομάκρυνε την πλάτη του από τα βάρη», δηλαδή, από τα μικρά εμπόδια και τα φορτία, «τα χέρια του», δηλαδή του λαού, «δούλεψαν στο κοφίνι», ταλαιπωρούμενα με τον πηλό και την πλινθοποιία. «Σε θλίψη με επικαλέστηκες, και σε γλίτωσα· σε εισάκουσα στον απόκρυφο τόπο της καταιγίδας», δηλαδή, μέσα σε εκείνη τη ζάλη σου που σε τίποτα δεν υστερούσε από σφοδρή καταιγίδα, σε λύτρωσα και σε έβγαλα. «Σε δοκίμασα στο νερό της αντιλογίας», όταν γόγγυζες κατά του Μωυσή λέγοντας «τι θα πιούμε;» «Άκουσε, λαέ μου, και σου διαμαρτύρομαι. Ισραήλ, αν με ακούσεις, δεν θα υπάρξει σε σένα νέος Θεός», όπως γνώρισες στους Αιγύπτιους, «ούτε θα προσκυνήσεις ξένο Θεό. Διότι εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, που σε έβγαλα από τη γη της Αιγύπτου». Δες πόση παιδαγωγία υπήρχε σε εκείνον τον λαό από τον Θεό, και ούτε έτσι δεν έστεργαν στην ευσέβεια, αλλά προς τη μανία των ειδώλων στρέφονταν χιλιάδες φορές. «Άνοιξε διάπλατα το στόμα σου» κηρύττοντας τα ευσεβή «και θα το γεμίσω» με ρήσεις αγνές. Έγινε όμως το αντίθετο: «Δεν άκουσε», λέει, «ο λαός μου τη φωνή μου και ο Ισραήλ δεν μου έδωσε προσοχή. Και τους εγκατέλειψα σύμφωνα με τις επιδιώξεις των καρδιών τους».

Αυτό το ξύλο το προτύπωνε σαφέστατα και η μωσαϊκή ράβδος, τιμωρώντας τους Αιγυπτίους και απελευθερώνοντας τον ισραηλιτικό λαό από τη δουλεία, σχίζοντας τη θάλασσα και ενώνοντάς την πάλι, διασώζοντας τον έναν λαό και καταποντίζοντας τον άλλον, γλυκαίνοντας τις πικρότατες πηγές της Μερράς και μεταβάλλοντας τους ποταμούς των Αιγυπτίων σε αίμα· και αναβλύζοντας νερό από την ακρότομη πέτρα, πότισε τα πλήθη.

Διότι, αν και αυτοί υψώνονταν σχεδόν μέχρι τα σύννεφα σαν γαμψώνυχα όρνια και πετούσαν με βαρύ τρόπο πάνω από τους τότε υποταγμένους Ρωμαίους, απειλώντας τους με εξορία στη Σικελία, εκείνος ωστόσο συγκέντρωνε και περιέθαλπε όσους έτρεμαν από τον φόβο και περίμεναν πως τα μελλοντικά δεινά θα ήταν χειρότερα από τα παρόντα, όπως ακριβώς η όρνιθα μαζεύει κάτω από τις φτερούγες της τα νεοσσά της, και μετέβαλλε το πικρό ύδωρ της Μερράς του θυμού των κυριάρχων, απορροφώντας ο ίδιος την πικρία μπαίνοντας ανάμεσα σαν το ξύλο του Μωυσή.

Κάποτε, λοιπόν, ενώ έβραζε ένα κολοκύθι στο μαγειρείο, το οποίο επρόκειτο να παρατεθεί ως το μοναδικό φαγητό στους αδελφούς, ο μάγειρας το δοκίμασε και διαπίστωσε ότι ήταν πικρό σαν χολή. Αμέσως έσπευσε και το ανήγγειλε στον πατέρα, προσθέτοντας ότι, καθώς δεν υπήρχε απολύτως κανένα δεύτερο φαγητό, η τράπεζα των αδελφών θα ήταν σκληρή. Ο δε πατέρας τού είπε: «Όχι, αλλά έχει τη δύναμη ο Θεός, ο οποίος άλλοτε μετέβαλε την πικρία του ύδατος της Μερράς σε γλυκύτητα, να γλυκάνει και τώρα για εμάς το κολοκύθι, ώστε να μην έχουμε ανάγκη από δεύτερο φαγητό». Αυτά είπε, και όταν πλέον παρατέθηκε το κολοκύθι, το ευλόγησε, και έγινε αμέσως γλυκό, ευχάριστο στη γεύση και εύγευστο.

Στον Νόμο προσφέρονταν ως θυσία άλογα ζώα, και αν δεν σφάζονταν, δεν ήταν δεκτές οι προσφορές. Έτσι και τώρα, αν δεν σφαγεί η αμαρτία, η προσφορά δεν είναι δεκτή από τον Θεό ούτε αληθινή. Ήλθε ο λαός στη Μερρά, όπου υπήρχε πηγή που ανέβλυζε πικρό νερό και ήταν άχρηστο για πόση. Προστάζει λοιπόν ο Θεός να κοπεί ένα ξύλο και να ριχτεί στο πικρό νερό, και έτσι, όταν ρίχτηκε το ξύλο, το νερό γλύκανε και, αφού μεταβλήθηκε από την πικρότητα, έγινε χρήσιμο και πόσιμο για τον λαό του Θεού. Με τον ίδιο τρόπο και η ψυχή έχει πικραθεί, έχοντας δεχθεί το δηλητήριο του όφεως, έχοντας εξομοιωθεί με την πικρή φύση του και έχοντας γίνει αμαρτωλή. Γι' αυτό ο Θεός ρίχνει «το ξύλο της ζωής» στην ίδια την πικρή πηγή της καρδιάς, και αυτή γλυκαίνεται, καθώς μεταβάλλεται από την πικρότητα και αναμειγνύεται με το Πνεύμα του Χριστού, και έτσι, έχοντας καταστεί εύχρηστη, προχωρά στη διακονία του Δεσπότη της· διότι γίνεται πνεύμα σαρκοφόρο. Δόξα σε Εκείνον που μεταβάλλει την πικρότητά μας στη γλυκύτητα και τη χρηστότητα του Πνεύματος. Αλίμονο σε εκείνον στου οποίου την καρδιά δεν ρίχτηκε «το ξύλο της ζωής», διότι παραμένει μέχρι τέλους στην πικρία, αφού δεν έλαβε «το ξύλο της ζωής»· δεν μπορεί να αποκτήσει καμία αγαθή μεταβολή.

Στον Νόμο άλογα ζώα προσφέρονταν ως θυσία και, εάν δεν σφάζονταν, οι προσφορές δεν ήταν αποδεκτές. Έτσι και τώρα, εάν δεν σφαγιαστεί η αμαρτία, η θυσία δεν είναι αποδεκτή από τον Θεό και αληθινή. Ήλθε ο λαός στη Μερρά, όπου υπήρχε πηγή που ανέβλυζε πικρό νερό, ακατάλληλο προς πόση. Δίνει εντολή λοιπόν ο Θεός, αφού κόψει ένα ξύλο, να το ρίξει στο νερό. Με τη ρίψη του ξύλου, το νερό γλύκανε και, μεταβαλλόμενο από την αρχική του πικρία, έγινε χρήσιμο και πόσιμο για τον λαό του Θεού. Με τον ίδιο τρόπο η ψυχή έχει πικραθεί, έχοντας πιει το δηλητήριο του όφεως, έχοντας ομοιωθεί με την πικρή φύση του και έχοντας γίνει αμαρτωλή. Γι' αυτό ο Θεός ρίχνει το «ξύλο της ζωής» στην πικρή πηγή της καρδιάς, και εκείνη γλυκαίνει μεταβαλλόμενη από την πικρία και αναμειγνυόμενη με το Άγιο Πνεύμα του Χριστού, και έτσι, αφού γίνει απολύτως χρήσιμη, προχωρά στη διακονία του Δεσπότη της· διότι γίνεται πνεύμα σαρκοφόρο.

Και πάλι, αφού διέσχισε την Ερυθρά Θάλασσα, τους πέρασε μέσα από αυτήν σαν από ξηρά, σώζοντάς τους από τους εχθρούς τους, ενώ καταπόντισε τους Αιγυπτίους στα νερά. Για χάρη τους μετέβαλε τα πικρά νερά σε γλυκά, και επί σαράντα χρόνια τους έβρεχε μάννα από τον ουρανό· τα υποδήματα και τα ενδύματά τους δεν φθάρθηκαν σε τόσα χρόνια. Αξιώθηκαν να λάβουν τον νόμο, γραμμένο με το δάκτυλο του Θεού, και χάρισε στο έθνος τους το αξίωμα της ιεροσύνης, την προφητεία και όλες τις υπόλοιπες ευεργετικές δωρεές, τις οποίες ίσως δεν είναι καν εύκολο να απαριθμήσει κανείς. Και όλα αυτά τα έλαβαν προτού επιδείξουν κάτι που να τους καθιστά άξιους εκείνων των ευεργεσιών. Όταν όμως, ύστερα από τις πολλές εκείνες δωρεές και χάριτες, δοκιμάστηκαν και ζητήθηκε από αυτούς ο καρπός και η ανταπόδοση της εκούσιας αγάπης τους προς τον Κύριο, βρέθηκαν κενοί από τη λατρεία προς αυτόν με πολλή αγάπη.

Διότι αυτά που έπραξε τώρα, από παλιά τα έδειξε συμβολικά ο σταυρός· γιατί λοιπόν δεν κλαίμε; Διότι ο Αδάμ επιστρέφει πάλι στον παράδεισο. «Στάσου, άθλιε Άδη», είπε στενάζοντας ο δαίμονας. «Σιώπησε, κάνε υπομονή, βάλε το χέρι στο στόμα σου· διότι ακούω φωνή που μηνύει χαρά· έφτασε σε εμένα ήχος που αγγέλλει αγαθά, κρότος λόγων σαν από τα φύλλα του σταυρού· διότι ο Χριστός, καθώς επρόκειτο να θανατωθεί, φώναζε το 'Πατέρα, συγχώρεσέ τους'· αλλά με έθλιψε με αυτό που είπε στη συνέχεια, ότι 'Δεν γνωρίζουν τι κάνουν οι άνομοι'. Εμείς όμως γνωρίζουμε ότι αυτός που έπαθε είναι ο Κύριος της δόξης και ότι βούλεται να εισαγάγει τον Αδάμ πάλι στον παράδεισο. —Άραγε, εκείνο το ξύλο που έδειξε ο Δεσπότης στον Μωυσή, το οποίο γλύκανε κάποτε το ύδωρ στη Μερρά, δίδαξε άραγε τι ήταν και ποιανού ήταν η ρίζα; Τότε δεν το είπε· διότι δεν ήθελε· τώρα όμως το φανέρωσε σε όλους.»