Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 19:11

Φωνή Κυρίου επί των υδάτων. Είναι άξιο, προκειμένου να κατανοήσουμε τι είναι η φωνή του Κυρίου, να συγκεντρώσουμε κατά το δυνατόν από τη Θεία Γραφή τα όσα είναι γεγραμμένα περί της φωνής. Βρήκαμε λοιπόν στη Γένεση γραμμένο τον λόγο του Κυρίου προς τον Αβραάμ, ο οποίος λέει σε όραμα: «Μη φοβάσαι, Αβραάμ· εγώ σε υπερασπίζομαι, ο μισθός σου θα είναι πολύς»· και αποκρίθηκε ο Αβραάμ: «Δέσποτα, τι θα μου δώσεις; Εγώ όμως απέρχομαι άτεκνος». Και λίγο μετά: «Και αμέσως ακούστηκε φωνή προς αυτόν». Και πάλι στην Έξοδο λέει: «Ας είναι έτοιμοι για την τρίτη ημέρα». Και: «Όταν οι φωνές και οι σάλπιγγες και η νεφέλη απομακρυνθούν από το όρος, εκείνοι θα αναβούν στο όρος». Και μετά τον Δεκάλογο: «Και όλος ο λαός έβλεπε τη φωνή και τις αστραπές, και τη φωνή της σάλπιγγας». Και στον Ησαΐα έχει γραφτεί: «Φωνή αυτού που λέει: Βόησε».

Πρέπει, λοιπόν, να αναζητήσουμε και να εξετάσουμε με μεγάλη προσοχή τι είναι η εν πνεύματι περιτομή, τίνος πράγματος θεωρείται σύμβολο αυτή που τελείται στη σάρκα, και για ποιον λόγο ο άνθρωπος δεν περιτέμνεται αδιακρίτως σε οποιαδήποτε ημέρα τύχει, αλλά μόνο κατά την όγδοη ημέρα. Επομένως, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία σε κανέναν ότι, επειδή ο σκοπός μας κατατείνει στο να θέλουμε να συνδεθούμε με τον Θεό μέσω του μεσίτη Χριστού, για τον λόγο αυτόν ακριβώς πρέπει οπωσδήποτε να προκαθαίρονται και να προαγνίζονται με κάθε τρόπο όσοι ανέρχονται μέσω της πίστεως σε οικειότητα με τον πάναγνο Δεσπότη. Ως άριστη εικόνα αυτού του πράγματος θα λάβουμε τα λόγια του Θεού προς τον άγιο Μωυσή: «Κατέβα και δώσε αυστηρή παραγγελία στον λαό, και άγνισέ τους σήμερα και αύριο, και ας πλύνουν τα ενδύματά τους, και ας είναι έτοιμοι για την τρίτη ημέρα· διότι την τρίτη ημέρα θα καταβεί ο Κύριος στο όρος Σινά». Διότι με την υποχρέωση του προαγνισμού, ζητεί να επιδιώκουν την επιείκεια των ηθών· ενώ με την υποχρέωση να πλύνουν τα ενδύματά τους, υποδηλώνει την κάθαρση του ίδιου του σώματος. Διότι το σώμα είναι σαν ένδυμα και περίβλημα της ψυχής.

«Διότι αυτός είναι η ειρήνη μας», σύμφωνα με τις Γραφές. Και σε αυτόν και μόνο βρίσκεται η τέλεια γνώση, και κάθε καλή δωρεά, και αυτός μέσω του εαυτού του μας προσήγαγε στον Πατέρα. Γι' αυτό και έλεγε: «Θέλω, όπως εγώ και εσύ είμαστε ένα, έτσι και αυτοί να είναι ένα σε εμάς.» Επομένως, μεσίτης ήταν μεν ο Μωυσής, αλλά ως τύπος και σκιά. Ο αληθινός όμως μεσίτης είναι ο Χριστός, με τον οποίο έχουμε ενωθεί στενά, εφόσον είναι αλήθεια ότι κατέβηκε στην ανθρώπινη κατάστασή μας και έγινε άνθρωπος, για να γίνουμε και εμείς κοινωνοί της θείας του φύσεως, συνδεόμενοι με τον Θεό μέσω της μετοχής και της χάριτος του Αγίου Πνεύματος. Και αυτά πάλι θα τα κατανοήσουμε, προσηλώνοντας το βλέμμα της διανοίας μας στις ιερές Γραφές. Διότι, λέει το κείμενο, ο Κύριος είπε προς τον Μωυσή: «Κατέβα και δώσε αυστηρή παραγγελία στον λαό, και αγίασέ τους σήμερα και αύριο. Και ας πλύνουν τα ενδύματά τους, και ας είναι έτοιμοι για την τρίτη ημέρα. Διότι την τρίτη ημέρα θα κατέβει ο Κύριος στο όρος Σινά, ενώπιον όλου του λαού, και θα βάλεις όρια στον λαό γύρω γύρω, λέγοντας: Προσέξτε να μην ανεβεί κανείς στο όρος, ούτε να αγγίξει κανένα μέρος του. Καθένας που θα αγγίξει το όρος, οπωσδήποτε θα θανατωθεί. Δεν θα τον αγγίξει ανθρώπινο χέρι, διότι θα λιθοβοληθεί με πέτρες ή θα κατατοξευθεί με βέλος, είτε είναι ζώο είτε άνθρωπος, δεν θα αφεθεί να ζήσει.»

Β΄. Αλλά υπήρχε, όπως είπα, στην αρχή μια τρόπον τινά σκιαγράφηση της ελεύσεως του Σωτήρα μας, ο οποίος επρόκειτο να ανατείλει σε όσους βρίσκονταν πάνω στη γη, σαν σε τρίτη ημέρα, στους έσχατους καιρούς, κατά τους οποίους «ο Λόγος έγινε σάρκα» και εμφανίστηκε σε εμάς, σύμφωνα με τις Γραφές· προαναγγέλλοντας δε την κάθαρση που επρόκειτο να προσφερθεί με την πάροδο του χρόνου σε όσους πίστεψαν, από αυτόν και μέσω αυτού. Διότι λέει: «Δώσε αυστηρή παραγγελία στον λαό, και ας είναι έτοιμοι για την τρίτη ημέρα. Επειδή την τρίτη ημέρα θα κατέβει ο Κύριος στο όρος Σινά». Και το ποιος ακριβώς ήταν ο τρόπος της προετοιμασίας, το διασαφηνίζει ο Μωυσής λέγοντας τα εξής: «Για τρεις ημέρες», λέει, «μην πλησιάσετε γυναίκα». Επίσης, διαβεβαίωνε με σαφήνεια ότι έπρεπε να πλυθούν και τα ίδια τα ενδύματα. Όμως, με το να λέει ότι έπρεπε να μην συνευρίσκονται με γυναίκες και να απέχουν από τη σαρκική σχέση μαζί τους, υποδηλώνεται πολύ καλά η νέκρωση των ηδονών της σάρκας. Και με το ότι έπρεπε να καθαριστούν και τα ίδια τα ενδύματα, σκιαγραφείται κατά κάποιον τρόπο για εμάς η κάθαρση μέσω του ύδατος, και είναι φανερό ότι πρόκειται και για την κάθαρση μέσω του Πνεύματος, το οποίο απαλλάσσει από τους μολυσμούς.

Και λοιπόν λέμε, ακολουθώντας τις ιερές Γραφές, ότι ο Δεσπότης των όλων Θεός πρόσταξε τον Μωυσή να συνάξει τον λαό και να τους συγκεντρώσει κάτω από το όρος που ονομάζεται Σινά, απόλυτα καθαρούς και αγνισμένους· διότι διέταξε για τρεις ημέρες να πλύνουν τα ενδύματά τους και να αποδείξουν τους εαυτούς τους ανώτερους από τη σαρκική ηδονή με γυναίκες, φανερώνοντας μέσω των αισθητών και ορατών πραγμάτων τα νοητά. Διότι, στολισμένους με τα καυχήματα των αρετών σαν με λαμπρά ενδύματα, και διαπρέποντας με τη λαμπρότητα του νου, και απαλλαγμένους από κάθε φιλοσαρκία και από τους επίγειους μολυσμούς, έτσι πρέπει να προσερχόμαστε ενώπιον του Θεού, καθώς ο νόμος μας παιδαγωγεί προς αυτό, όπως ακριβώς βέβαια παιδαγώγησε και ο Μωυσής τους παλαιούς· διότι εκείνα αποτελούσαν τύπους των πιο αληθινών πραγμάτων.

Ο ιερός λόγος μάς έχει διακηρύξει: «Υιέ μου, εάν γίνεις σοφός, θα είσαι σοφός για τον εαυτό σου και για τον πλησίον σου». ΠΑΛΛ. Πολύ ορθά ομιλείς. ΚΥΡ. Τι λοιπόν, δεν θα προσθέσουμε σε αυτά και το εξής; ΠΑΛΛ. Ποιο είναι αυτό; ΚΥΡ. Όταν επρόκειτο να κατέλθει με μορφή πυρός στο όρος Σινά ο Θεός, ο οποίος κυβερνά τα σύμπαντα, ο Μωυσής διατάχθηκε να καταστήσει τον Ισραήλ έτοιμο για τη θεοπτία. Τον τρόπο μάλιστα της προετοιμασίας τον νομοθέτησε ο ίδιος ο Δεσπότης των πάντων. Διότι είπε ο Κύριος προς τον Μωυσή: «Αφού κατέβεις, δώσε αυστηρή παραγγελία στον λαό, και καθάρισέ τους σήμερα και αύριο, και ας πλύνουν τα ενδύματά τους, και ας είναι έτοιμοι για την τρίτη ημέρα· διότι την τρίτη ημέρα θα κατέβει ο Κύριος στο όρος Σινά, ενώπιον όλου του λαού». Είναι λοιπόν αναγκαίο να προαγνίζονται όσοι είναι εραστές της οικειότητας με τον Θεό, και των οποίων σκοπός είναι το να παρίστανται τρόπον τινά και να Τον λειτουργούν, μέσω της ικανότητας και της προθυμίας για κάθε τι αγαθό. Ένας τέτοιος άνθρωπος λοιπόν θα ήταν πλέον ικανός στο να μπορέσει ήδη κάπως να ατενίσει τον Θεό, σύμφωνα με τη φωνή του Σωτήρα: «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό». Αν μάλιστα το επιθυμείς, θα διαπιστώσεις ότι έχει φτάσει σε τέτοιο βαθμό λαμπρότητας και ο ίδιος ο θεσπέσιος Αβραάμ. Εμπρός λοιπόν ας εξετάσουμε αναλυτικά τα όσα τον αφορούν.

Ο Μωυσής, έχοντας λάβει θεϊκή καθοδήγηση, διέταξε τον λαό να πλύνει τα ενδύματά του, να απέχει από γυναίκα και έτσι να σταθεί ενώπιον του Θεού κάτω από το όρος Σινά. Διότι είναι αναγκαίο να αποπλύνει κανείς το αίσχος της κακίας και να ενδυθεί το κάλλος της αρετής, και να είναι καθαρός από σωματική ηδονή και μολυσμό. Διατάζοντας αυτά ο νόμος, του οποίου τύπος είναι ο Μωυσής, παρουσιάζει στον Χριστό τον Θεό όσους υπακούουν, παιδαγωγώντας και ρυθμίζοντάς τους, και οδηγώντας τους στην τελειότητα. Και ο Θεός κατέβηκε όχι προς τον λαό, αλλά προς το όρος. Διότι ο μεν λαός των Εβραίων είναι χαμερπής και γεώδης, ενώ ο λαός των Χριστιανών είναι υψηλόφρων, ανυψωμένος μέσω της θεωρίας και ευρισκόμενος υπεράνω των γήινων. Στους οποίους άλλωστε ο Θεός επιδήμησε σωματικά και συναναστράφηκε, έχοντας γίνει άνθρωπος.

Κάποιος βέβαια ζωγράφισε μια εικόνα από ένα αρχέτυπο, στήνοντάς το μπροστά του, και ο πίνακας αποτύπωσε τη μορφή· όποιος όμως αντικρίζει εσάς, θα ακολουθήσει την αντίθετη οδό. «Και αυτό είναι το μόνο όφελος από τη δική σας κακία». Τέτοια λοιπόν διακήρυξε ο βροντόφωνος κήρυκας. Εγώ όμως κυριεύτηκα από δέος με όσα άκουσα για τον ένδοξο Μωυσή, ο οποίος μόνος μέσα στη νεφέλη αντίκρισε τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, ενώ τους άλλους τους διέταξε να παραμείνουν κάτω στους πρόποδες, αγνότατοι μέσα σε καθαρά ενδύματα, και γεμάτοι τρόμο να ακούνε μόνο τη θεϊκή φωνή. Διότι δεν ήταν επιτρεπτό ούτε στα ίδια τα θηρία να πατήσουν το έδαφος του ουράνιου όρους, για να μη βρουν τον θάνατο συντριβόμενα από τους βράχους.

Θα επαναλάβω, λοιπόν, πάλι τον λόγο που ανέφερα στα προοίμια· ας μην παρασύρει κανένας εμπαθής και σαρκικός, που αναδίδει ακόμη τη νεκρική δυσωδία του παλαιού ανθρώπου, τις εμφάσεις των θεόπνευστων νοημάτων και ρημάτων προς τις κτηνώδεις αλογίες. Αντίθετα, αφού ο καθένας βγει από τον ίδιο του τον εαυτό και βρεθεί έξω από τον υλικό κόσμο, και αφού επανέλθει κατά κάποιον τρόπο μέσω της απάθειας στον παράδεισο και μέσω της καθαρότητας ομοιωθεί με τον Θεό, έτσι ας προχωρήσει στο άδυτο των μυστηρίων που φανερώνονται σε εμάς μέσω αυτού του βιβλίου. Αν όμως η ψυχή κάποιων είναι απροετοίμαστη για μια τέτοια ακρόαση, ας ακούσουν τον Μωυσή που νομοθετεί να μην αποτολμήσουν την ανάβαση στο πνευματικό όρος, προτού πλύνουμε τα ιμάτια των καρδιών μας και εξαγνίσουμε τις ψυχές μας με τα προσήκοντα ραντίσματα των λογισμών. Ώστε τώρα, κατά τον χρόνο που παραμένουμε προσηλωμένοι σε αυτή τη θεωρία, να λησμονήσουμε τα γαμικά νοήματα σύμφωνα με το παράγγελμα του Μωυσή, ο οποίος νομοθέτησε να παραμένουν καθαροί από τους γάμους όσοι μυσταγωγούνται. Και γενικά νομίζω ότι οφείλουμε να αναλάβουμε την τήρηση των προσταγμάτων του νομοθέτη εμείς που πρόκειται να ανεβούμε στο πνευματικό όρος της θεογνωσίας, στο οποίο το θήλυ γένος των λογισμών, μαζί με την υλική αποσκευή, εγκαταλείπεται στον κάτω βίο. Και κάθε άλογο νόημα, αν τυχόν φανεί γύρω από το όρος αυτό, καταφονεύεται με τους πιο σταθερούς λογισμούς σαν με πέτρες.

Πώς πρέπει όμως να κατανοηθεί εκείνο στο βιβλίο της Εξόδου: «Και αφού σηκώθηκε νωρίς το πρωί ο Μωυσής, ανέβηκε στο όρος Σινά, όπως ακριβώς του παρήγγειλε ο Κύριος. Και πήρε ο Μωυσής τις πέτρινες πλάκες. Και κατέβηκε ο Κύριος μέσα σε νεφέλη, και στάθηκε εκεί, και μίλησε στο όνομα του Κυρίου. Και πέρασε ο Κύριος από το πρόσωπο του Κυρίου.» Ποιος Κύριος, άραγε, μίλησε στο όνομα του Κυρίου; Και ποιος Κύριος πέρασε από το πρόσωπο του Κυρίου; Και τι σημαίνει αυτό που ειπώθηκε στον Ιακώβ: «Εγώ είμαι αυτός που σου εμφανίστηκε στον τόπο του Θεού;» Πώς εξηγείται και το: «Ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού;» Ποιον, και ποιου Θεού; Λέει ο Μωυσής: «Και έθεσε ο Κύριος προθεσμία, λέγοντας: Την αυριανή ημέρα θα κάνει ο Κύριος αυτό το πράγμα πάνω στη γη.» Και πάλι: «Έχε θάρρος, Ζοροβάβελ, διότι εγώ είμαι μαζί σας, και ο Λόγος μου ο αγαθός, και το Πνεύμα μου βρίσκονται ανάμεσά σας.» Ποια ανάγκη υπήρχε λοιπόν να αναφερθούν τρία, εάν το καθένα δεν υπάρχει σε δική του υπόσταση; Και πάλι: «Και είπε ο Κύριος προς τον Μωυσή: Κατέβα και δώσε αυστηρή παραγγελία στον λαό, και αγνισέ τους σήμερα και αύριο, και ας πλύνουν τα ενδύματά τους, και ας είναι έτοιμοι για την τρίτη ημέρα. Διότι την τρίτη ημέρα θα κατέβει ο Κύριος στο όρος Σινά, μπροστά σε όλο τον λαό.» Και δεν είπε: «Θα κατέβω». «Και θα συμβεί τις έσχατες ημέρες, λέει ο Κύριος, να εκχύσω από το Πνεύμα μου πάνω σε κάθε σάρκα, και θα προφητεύσουν οι γιοι σας, και οι θυγατέρες σας θα δουν ενύπνια.»

ΤΝΕ΄. Προς τον Λυσίμαχο. Τι υπονοεί το χωρίο: «Άγνισέ τους σήμερα και αύριο, και ας πλύνουν τα ενδύματά τους, και ας είναι έτοιμοι για την ημέρα»; «Ας πλύνουν τα ενδύματά τους σήμερα και αύριο, και ας είναι έτοιμοι για την τρίτη ημέρα», λέγει η Γραφή, φανερώνοντας το εξής: Όσοι μέσω των δύο Διαθηκών και των νοημάτων τους απέκτησαν την καθαρότητα του βίου και βρήκαν την αγνότητα της πίστεως, καθοδηγούνται στην τριήμερο ανάσταση του Κυρίου, η οποία ονομάζεται και βασιλεία των ουρανών. Διότι το «σήμερα» αναφέρεται στην κατάσταση του Νόμου, ενώ το «αύριο» σημαίνει την ευαγγελική αλήθεια, καθώς αυτή προαναγγέλθηκε από τον Νόμο και φανερώθηκε μετά από αυτόν.

Οι Ιουδαίοι, λοιπόν, είχαν λάβει την εντολή να στέκονται πάνω από τους πρόποδες του όρους, όταν θα παρουσιάζονταν στον Θεό, να φορούν λευκά ενδύματα και να μην πλησιάσουν γυναίκα. Εσύ όμως, αντί για τα ενδύματα, καθάρισε την ψυχή σου και πλησίασε με σωφροσύνη και επιείκεια, όντας εντελώς απερίσπαστος, και ξεκίνησε την πορεία σου προς τον Βασιλέα, εάν θέλεις να επιτύχεις τον σκοπό σου όπως πρέπει. Δεν απαιτεί πολλά έξοδα αυτή η πορεία· πάρε ως εφόδιο την αρετή. Και πού διαμένει αυτός ο Βασιλεύς; Κοντά στους συντετριμμένους τη καρδία. Αυτόν τον δρόμο να βαδίσεις. Διότι κοντά, λέει η Γραφή, είναι ο Κύριος σε όλους όσοι τον επικαλούνται εν αληθεία.

Ο Μωυσής έπραξε έτσι και ανέβηκε στο όρος. Και ο Θεός τον πρόσταξε να πει στον λαό ότι θα γίνουν για τον Θεό βασίλειο ιεράτευμα και άγιο έθνος, εάν υπακούσουν. Εκείνοι δε είπαν: «Όλα όσα είπε ο Θεός θα τα πράξουμε και θα υπακούσουμε». Τότε προστάζει τον λαό να εξαγνιστεί μέχρι την τρίτη ημέρα και να πλύνουν τα ενδύματά τους. Εδώ αναφέρεται και αυτό που λέγεται από τον Απόστολο στην προς Εβραίους επιστολή: «Και αν ακόμη αγγίξει το όρος, θα λιθοβοληθεί». Τότε το όρος καλυπτόταν από καπνό και ηχούσαν φωνές σαλπίγγων. Τότε ο Μωυσής λαμβάνει τις εντολές του νόμου, τη Δεκάλογο και τα υπόλοιπα δικαιώματα. Το δε «Θεούς δεν θα κακολογήσεις», δεν έχει ειπωθεί για τα είδωλα, αλλά για τους άρχοντες· διότι προσθέτει: «Άρχοντα του λαού σου δεν θα κακολογήσεις».

Τι σημαίνει το «αγιάσατε νηστεία»; Δηλαδή καθαριστείτε από τα πάθη, όπως ακριβώς έλεγε και στον Μωυσή ο Θεός: «Αφού κατέβεις, δώσε αυστηρή παραγγελία σε αυτόν τον λαό και ας είναι έτοιμοι για την τρίτη ημέρα». Και «κατέβηκε ο Μωυσής από το όρος και αγίασε» τον λαό. Πώς τον αγίασε; Έδωσε εντολή να καθαριστούν και να απέχουν ακόμη και από τις νόμιμες γυναίκες τους —«να είστε», λέει, «έτοιμοι για τρεις ημέρες, μην πλησιάσετε γυναίκα»— και έτσι τους αγίασε.

πβʹ. Το ζητούμενο από τον Λόγο για τους Ναζηραίους δεν είναι η άνοδος στο όρος Σινά, μέσω της πρακτικής, ούτε το να καθαρισθούν πριν από την άνοδο, και να πλύνουν τα ενδύματά τους, και να μην συνευρεθούν με γυναίκα, αλλά και το να δουν, όχι τα οπίσθια του Θεού, αλλά τον ίδιο τον Θεό μέσα στη δόξα Του, να ευδοκεί σε αυτούς και να τους δίδει τις πλάκες της γνώσεως, και να τους αποστέλλει για την οικοδομή του λαού Του.