Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 19:16

Διότι ό,τι θα υπέτασσε στον εαυτό της η θεία φύση κατευνάζοντάς το, αυτό βεβαίως υποτάσσεται στα πόδια του Σωτήρα μας, όχι επειδή ενέργησε με ανθρώπινο τρόπο, ούτε επειδή έγινε σάρκα και εξαιτίας αυτού έχει τη δύναμη να κυριαρχεί επί των ανυπάκουων. Αλλά επειδή, αφού ανύψωσε τη μικρότητα της ανθρώπινης φύσης στο αξίωμα της ύψιστης φύσης, και αφού εγκαθίδρυσε τον εαυτό Του στους θρόνους της θεότητας ακόμη και με σάρκα, ο Μονογενής Λόγος του Θεού κυριαρχεί επί των πάντων, όχι δίχως τον Πατέρα. Διότι τα πάντα γίνονται εξίσου και από τους δύο, καθώς ο Πατέρας ενεργεί, έχοντας όμως δι' Υιού και μαζί με Αυτόν εν Πνεύματι την ενέργεια και τη θέληση για οτιδήποτε πράττεται. <Διότι δεν έχετε προσέλθει κ.λπ. είμαι έμφοβος και έντρομος.> Αυτήν την ιστορία θυμάται και τώρα ο Παύλος, και τον καιρό κατά τον οποίο ο Θεός κατήλθε με μορφή φωτιάς στο Σινά, και «η φωνή της σάλπιγγας ηχούσε δυνατά».

Το δε θείο και σωτήριο κήρυγμα διέρχεται από κάθε πόλη και χώρα, και σαν να καταβρόντηξε σε ολόκληρη την υπ' ουρανόν. Έχει γραφτεί δε κάτι τέτοιο και στα βιβλία του Μωυσή: «Διότι κατέβηκε ο Θεός των όλων με μορφή φωτιάς στο όρος Σινά». Εμφανίζονταν δε καπνοί και χαλάζι, και με βαθύ σκοτάδι μαύριζε το αιθέριο σώμα· αλλά και ήχος, λέει, σάλπιγγας ηχούσε δυνατά. Έπειτα σε αυτά προσθέτει λέγοντας: Οι δε ήχοι της σάλπιγγας γίνονταν προοδευτικά πάρα πολύ ισχυροί. Διότι στην αρχή αναφωνήθηκε ο Νόμος με ασθενή φωνή, καθώς όμως προχωρούσε ο καιρός, οι φωνές της σάλπιγγας έγιναν πάρα πολύ ισχυρές. Εκείνο λοιπόν τον καιρό, λέει, με τη μεγάλη σάλπιγγα, δηλαδή, θα διαλαλήσουν το ευαγγελικό κήρυγμα, συγκεντρώνοντας τους πεπλανημένους και αυτούς που είχαν καταστεί αιχμάλωτοι πολέμου, και ελκύοντας έξω από την αρχαία απάτη όσους είχαν πιαστεί στις παγίδες της ειδωλολατρίας.

Διότι κατέβηκε ο Θεός των όλων με μορφή φωτιάς στο όρος Σινά, και φαίνονταν καπνοί και φλόγες να εκτινάσσονται ψηλά, προκαλώντας μεγάλο τρόμο σε όσους τα έβλεπαν. Ήταν δε σκοτάδι, και γνόφος, και θύελλα, και «φωνή σάλπιγγας αντηχούσε δυνατά». Τότε λοιπόν έντρομοι οι υιοί του Ισραήλ πλησίασαν λέγοντας στον μεσίτη και παιδαγωγό, ο οποίος ήταν ο Μωυσής: «Μίλησε εσύ σε εμάς, και ας μη μας μιλήσει ο Θεός, για να μην πεθάνουμε». Και ως απάντηση σε αυτά ο Θεός είπε: «Ορθά είναι όλα όσα είπαν. Θα αναδείξω σε αυτούς Προφήτη από τους αδελφούς τους, όπως εσένα, και θα θέσω τα λόγια μου στο στόμα του, και θα τους μιλήσει σύμφωνα με όλα όσα θα του παραγγείλω». Βλέπεις πώς από τα πολύ παλιά χρόνια το ιερό γράμμα προαναγγέλλει τον Χριστό; Αλλά και αν κάποιος ήθελε να διερευνήσει τις ίδιες τις σκιές του νόμου, θα βρει να περιγράφεται ο Χριστός και το μυστήριο που αναφέρεται σε Αυτόν. Γι' αυτό άλλωστε έλεγε στους Ιουδαίους: «Αν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα, διότι εκείνος έγραψε για εμένα». Διότι το πλήρωμα του νόμου και των προφητών είναι ο Χριστός, μέσω του οποίου και μαζί με τον οποίο ανήκει η δόξα στον Θεό και Πατέρα μαζί με το Άγιο Πνεύμα νυν και αεί και στους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Επιπλέον, διατάζει να αγνιστούν, να απέχουν από τις σχέσεις με τις γυναίκες και να διατηρήσουν την εγκράτειά τους μέχρι την τρίτη ημέρα. Πρόσταξε μάλιστα να πλύνουν και τα ίδια τους τα ενδύματα. Και όταν αυτό ολοκληρώθηκε, αναφέρει: «Συνέβη, την τρίτη ημέρα, τα ξημερώματα, να υπάρξουν βροντές και αστραπές, και σκοτεινά σύννεφα πάνω στο όρος Σινά. Ήχος σάλπιγγας αντηχούσε δυνατά. Και κατατρόμαξε όλος ο λαός που βρισκόταν στο στρατόπεδο. Ο Μωυσής έβγαλε τον λαό από το στρατόπεδο για να συναντήσει τον Θεό, και στάθηκαν στους πρόποδες του όρους. Το δε όρος Σινά καλυπτόταν ολόκληρο από καπνό, επειδή ο Θεός είχε κατέβει σε αυτό μέσα σε πυρ. Και ανέβαινε ο καπνός σαν καπνός καμινιού, και όλος ο λαός κυριεύθηκε από μεγάλο τρόμο. Οι δε ήχοι της σάλπιγγας ακούγονταν ολοένα και πιο δυνατοί».

«Ο Μωυσής μιλούσε, και ο Θεός του απαντούσε με φωνή.» Διότι με τον νου μόλις που οράται η υπέρτατη και υπερβατική φύση, αυτή που βρίσκεται πέρα από κάθε κτιστό. Επειδή όμως τα της θεοπτίας πραγματοποιούνταν από ανάγκη με γεγονότα πιο εμφανή σε αυτούς, γι' αυτό λοιπόν ο αναγκαίος τρόπος της οικονομίας προχωρούσε μέσω πολλών φοβερών φαινομένων. Διότι υπήρχαν φωνές και αστραπές που συνέπιπταν, και υψωνόταν επίσης σκοτεινό σύννεφο, ώστε και η κτίση να φαίνεται ότι υπηρετεί, και ότι υποτάσσει δουλικά τον αυχένα της στον Θεό των όλων. Τον Ισραήλ λοιπόν, που είχε καταληφθεί από τρόμο, τον έβγαλε έξω ο Μωυσής και τον έστησε κοντά στο όρος, αφού προφανώς τους προετοίμασε μυσταγωγικά, λέγοντας ίσως ότι δεν θα πάθουν τίποτα άδικο, αλλά θα συναντήσουν τον ήμερο και αγαθό Δεσπότη. Και ενώ το όρος φλεγόταν, ανέβαιναν αμέσως καπνοί προς τα πάνω, και ακουγόταν δυνατός ήχος σάλπιγγας, αρχικά μεν λεπτός, και ύστερα από αυτό δεύτερος, που προχωρούσε μετά από λίγο σε πιο βαρύ και δυνατό ήχο. «Έπειτα κατέβηκε με τη μορφή φωτιάς ο Θεός των όλων στο όρος Σινά, και κάλεσε ο Κύριος τον Μωυσή στην κορυφή του όρους.»

Έχουμε ακούσει, βέβαια, και εμείς τον ίδιο τον νόμο να κηρύττει αινιγματωδώς το θέλημα του Χριστού, δηλαδή και την κάθαρση διά του ύδατος και τη νέκρωση των σαρκικών επιθυμιών. Διότι ο νόμος διέταξε να ραντίζονται με νερό οι μολυσμένοι, για την καθαρότητα της σάρκας, και να αποβάλλεται από το στρατόπεδο ως ακάθαρτος εκείνος που πάσχει από γονόρροια· στηλιτεύοντας με αυτό, νομίζω, το πάθος της ακρασίας και αποδεικνύοντας βέβηλη την ηδονή της σάρκας. Γι' αυτόν τον λόγο και εμείς, που έχουμε δικαιωθεί εν Χριστώ και έχουμε αγιαστεί διά του Πνεύματος, έχουμε λάβει εντολή να μισούμε τον μολυσμένο χιτώνα της σάρκας. Επομένως, ο νόμος είναι αυτός που προετοιμάζει και προδιαγράφει το κάλλος των διά του Χριστού χαρισμάτων, σαν μέσα από ακόμη παχυλούς τύπους. Ας εξετάσουμε όμως, αν θέλετε, και τον ίδιο τον τρόπο της επιφανείας. «Συνέβη, λοιπόν», λέγει, «την τρίτη ημέρα, καθώς πλησίαζε ο όρθρος, να γίνουν φωνές και αστραπές, και ένα σκοτεινό σύννεφο στο όρος Σινά. Ο ήχος κάποιας σάλπιγγας ηχούσε δυνατά». Διότι, όπως είπα, ο Μονογενής επιδήμησε και κατέβηκε από τους ουρανούς, όχι κατά τον πρώτο καιρό ούτε στις αρχές αυτού του αιώνα, ούτε καν κατά τον δεύτερο και ενδιάμεσο χρόνο, αλλά σαν στον τρίτο και τελευταίο, και σαν σε ώρα όρθρου και στην αρχή της ημέρας, δηλαδή όταν πλέον είχε απομακρυνθεί η νοητή ομίχλη που βρισκόταν μέσα μας, και σαν να είχε παρέλθει η νύχτα και είχε εξαφανιστεί το σκοτάδι.

Αστραπές υπήρχαν στο όρος Σινά και σκοτεινό νέφος. Και η αστραπή μεν, ως τύπος του θείου φωτός και της νοητής αυγής, δηλαδή αυτής εν Πνεύματι, η οποία διά του Χριστού καταυγάζει τα σύμπαντα και διατρέχει την υπ' ουρανόν. Διότι έτσι κάπου και ο προφήτης αναφωνούσε λέγοντας προς τον Θεό των όλων και Σωτήρα Χριστό: «Έλαμψε η αστραπή σου στην οικουμένη.» Και βεβαίως δεν λέμε ότι έκανε μνεία της αστραπής που προέρχεται από τη βροχή, αλλά, όπως μόλις είπα, ήθελε να υποδηλώσει την ανάλαμψη του νοητού φωτός με το όνομα της αστραπής. Το ότι δε είναι αληθώς δυσθεώρητο το μυστήριο του Χριστού, θα μπορούσε να το υποδηλώσει ο γνόφος. Εξάλλου και ο ίδιος ο μακάριος Δαβίδ, κατανοώντας το κάπως έτσι, όπως νομίζω, αναφωνούσε προφητικά λέγοντας: «Και έθεσε το σκότος ως κρυψώνα του, γύρω του η σκηνή του· σκοτεινό ύδωρ μέσα σε νέφη αέρος. Από την τηλαυγή λάμψη ενώπιόν του τα νέφη διήλθαν.» Διότι είναι τόσο κρυμμένο το μυστήριο του Χριστού, ώστε να έχει ανάγκη από την άνωθεν μυσταγωγία και την αποκάλυψη από τον Θεό. Άκουγε λοιπόν πολύ καλά ο Πέτρος, έχοντας κατανοήσει τον φανερωθέντα εν σαρκί Θεό Λόγο και αληθινό Υιό: «Μακάριος είσαι, Σίμων υιέ του Ιωνά, διότι σάρκα και αίμα δεν σου το απεκάλυψε, αλλά ο Πατέρας μου ο εν τοις ουρανοίς.» Αλλά και ο Παύλος διαβεβαίωνε ότι το μυστήριο του γνωστοποιήθηκε μέσω αποκαλύψεως του Θεού. Επομένως, το δυσδιάκριτο της γνώσεως δηλώνει ο γνόφος.

Ο Μωυσής, έχοντας λάβει θεϊκή καθοδήγηση, διέταξε τον λαό να πλύνει τα ενδύματά του, να απέχει από γυναίκα και έτσι να σταθεί ενώπιον του Θεού κάτω από το όρος Σινά. Διότι είναι αναγκαίο να αποπλύνει κανείς το αίσχος της κακίας και να ενδυθεί το κάλλος της αρετής, και να είναι καθαρός από σωματική ηδονή και μολυσμό. Διατάζοντας αυτά ο νόμος, του οποίου τύπος είναι ο Μωυσής, παρουσιάζει στον Χριστό τον Θεό όσους υπακούουν, παιδαγωγώντας και ρυθμίζοντάς τους, και οδηγώντας τους στην τελειότητα. Και ο Θεός κατέβηκε όχι προς τον λαό, αλλά προς το όρος. Διότι ο μεν λαός των Εβραίων είναι χαμερπής και γεώδης, ενώ ο λαός των Χριστιανών είναι υψηλόφρων, ανυψωμένος μέσω της θεωρίας και ευρισκόμενος υπεράνω των γήινων. Στους οποίους άλλωστε ο Θεός επιδήμησε σωματικά και συναναστράφηκε, έχοντας γίνει άνθρωπος.

Αλλά και όταν τους προστάζει να εξαγνιστούν για να δουν τη δόξα του Κυρίου, δεν αναφέρεται απλώς ότι τους εμφανίστηκε ο Θεός, όπως στην περίπτωση του Αβραάμ, του Ισαάκ και του Ιακώβ, αλλά αυτά τα γεγονότα έχουν καταγραφεί με πολλή κατάπληξη και μεγαλοπρέπεια: «Και κατά την τρίτη ημέρα, καθώς πλησίαζε ο όρθρος, έγιναν βροντές και αστραπές και σκοτεινή νεφέλη πάνω στο όρος, και ο ήχος της σάλπιγγας αντηχούσε δυνατά, και τρόμαξε όλος ο λαός στο στρατόπεδο· και ο Μωυσής οδήγησε τον λαό έξω από το στρατόπεδο σε συνάντηση με τον Θεό, και στάθηκαν στους πρόποδες του όρους. Ολόκληρο το όρος Σινά έβγαζε καπνούς, επειδή είχε κατέβει πάνω σε αυτό ο Θεός μέσα σε φωτιά· και ανέβαινε ο καπνός του σαν καπνός καμινιού· και ολόκληρος ο λαός κυριεύθηκε από μεγάλο τρόμο· και οι ήχοι της σάλπιγγας αυξάνονταν και γίνονταν πάρα πολύ ισχυρότεροι. Ο Μωυσής μιλούσε, και ο Θεός του απαντούσε με φωνή, και κατέβηκε ο Κύριος στο όρος Σινά, στην κορυφή του όρους· και κάλεσε ο Κύριος τον Μωυσή», και τα εξής. Ότι λοιπόν κατέβηκε ο Κύριος, μαρτυρείται μέσα από αυτά τα λόγια· ότι όμως και εμφανίστηκε οπτικά, δεν αναφέρεται πλέον, πράγμα το οποίο έχει διατηρηθεί αποκλειστικά για τους πατριάρχες.

ϟΒʹ. Και από πού οδηγήθηκα σε αυτό το δέος; Για να μη με θεωρείτε πιο δειλό από το πρέπον, αλλά αντιθέτως να με επαινείτε σφόδρα για την προνοητικότητά μου. Ακούω, βέβαια, για τον ίδιο τον Μωυσή, όταν του μιλούσε ο Θεός, ότι, παρότι είχαν προσκληθεί πολλοί στο όρος, μεταξύ των οποίων ήταν και ο Ααρών μαζί με τους δύο ιερείς γιους του, και εβδομήντα πρεσβύτεροι από τη γερουσία, στους υπόλοιπους μεν δόθηκε η εντολή να προσκυνήσουν από μακριά, ενώ μόνο ο Μωυσής να πλησιάσει, και να μην ανεβεί μαζί του ο λαός, επειδή δεν είναι δυνατόν σε όλους να βρεθούν κοντά στον Θεό, παρά μόνο αν κάποιος, όπως ο Μωυσής, μπορεί να χωρέσει τη δόξα του Θεού. Και ακόμη, πριν από αυτά, στην αρχή της νομοθεσίας, τους μεν άλλους οι σάλπιγγες, οι αστραπές, οι βροντές, το σκοτάδι, όλο το βουνό που έβγαζε καπνούς, και οι φρικτές απειλές, ότι «αν και θηρίο ακόμη αγγίξει το όρος, θα λιθοβοληθεί», και άλλα τέτοια φοβερά σημεία τους κρατούσαν κάτω, και ήταν σπουδαίο γι' αυτούς έστω και μόνο να ακούσουν τη φωνή του Θεού, αφού είχαν προηγουμένως εξαγνιστεί πάρα πολύ καλά. Ο Μωυσής όμως και ανεβαίνει, και προχωρεί μέσα στη νεφέλη, και λαμβάνει τον νόμο, και δέχεται τις πλάκες· για τους πολλούς τις πλάκες του γράμματος, ενώ για όσους υψώνονται πάνω από τους πολλούς, τις πλάκες του πνεύματος.

Και κάποτε στα έρημα βουνά, θαύμα μέγιστο, κατέβηκε από τον ουρανό, μέσα στα βάθη αγνής νεφέλης, και συνδιαλεγόταν μόνος με τον αγνότατο θεράποντά του. Κρατώντας μακριά τον λαό με αστραπές, σάλπιγγες και σεισμούς, έδωσε τον νόμο. Τον χάραξε σε πλάκες και από τις δύο πλευρές, με νόημα κρυφό και φανερό, όσο μπορούσε να αντέξει ο σκληροτράχηλος λαός, ώστε να τον αποκόψει από τους νόμους των πλέον διεφθαρμένων εθνών. Και όπως ένας πατέρας που υποβαστάζει το παιδί του με ελαφρά χέρια, κατευθύνοντας το ασταθές πέλμα του απαλού του ποδιού, στην αρχή το σηκώνει ελαφρώς από το έδαφος, μιλώντας του τρυφερά και δίνοντάς του θάρρος με το βλέμμα, έπειτα το συγκρατεί και προσαρμόζοντας το δικό του βήμα δίπλα στο βήμα του παιδιού το οδηγεί μπροστά και προσέχει τον δρόμο και το βάδισμά του, έτσι και ο Χριστός ο Βασιλεύς, φροντίζοντας τον άφρονα θνητό, πρώτα απέβαλε μακριά τα είδωλα, και τις θυσίες βέβαια είχε σκοπό να καταργήσει, εντούτοις τις άφησε, θέτοντάς τες όμως μέσα στα όρια του νόμου, αμβλύνοντας την κακία τους. Στο τέλος, ούτε οι θυσίες παρέμειναν άλλο, αλλά υποχώρησαν, αφού πλέον ο λαός δαμάστηκε. Και εμένα ο νόμος, σαν κάποιος επίτροπος κληρονομιάς, με φύλαγε για το παιδί του μεγάλου Πατέρα· όταν όμως έφτασε ο καιρός της ωριμότητας του παιδιού, ο νόμος υποχώρησε εκούσια, και την κληρονομιά ανέλαβε ο άριστος Υιός. Έτσι ενεργεί ο Θεός· διότι συνηθίζει να πείθει, και όχι να επιβάλλεται με βία στους εφήμερους ανθρώπους· άλλωστε, η βία στερείται κάθε τιμής, κατά τη γνώμη μου. Διότι και κάθε ιατρός που αντιμετωπίζει τις ασθένειες, δεν επιβάλλει όλα τα οδυνηρά ταυτόχρονα στους πάσχοντες, αλλά ενεργώντας με φιλική διάθεση, χορηγεί άλλα σύμφωνα με την επιθυμία τους, και άλλα για την καταπολέμηση της νόσου, ώστε να διασώσει αυτόν που υποφέρει, συνδυάζοντας με τα ευχάριστα τα πλέον δραστικά φάρμακα της τέχνης του.

Καθώς ανεβαίνω πρόθυμα στο όρος, ή, για να πω το αληθέστερο, καθώς είμαι ταυτόχρονα πρόθυμος και γεμάτος αγωνία –το πρώτο εξαιτίας της ελπίδας, και το δεύτερο εξαιτίας της αδυναμίας μου–, ώστε να εισέλθω μέσα στο νέφος και να βρεθώ μαζί με τον Θεό (διότι αυτό προστάζει ο Θεός): αν κάποιος είναι Ααρών, ας ανεβεί μαζί μου και ας σταθεί πλησίον, έστω κι αν χρειαστεί να μείνει έξω από το νέφος, αποδεχόμενος το γεγονός αυτό. Αν όμως κάποιος είναι Ναδάβ ή Αβιούδ ή ανήκει στη γερουσία, ας ανεβεί μεν, αλλά ας σταθεί μακριά, ανάλογα με την αξία της κάθαρσής του. Αν πάλι κάποιος ανήκει στο πλήθος και είναι ανάξιος ενός τέτοιου ύψους και της θεωρίας, εάν μεν είναι εντελώς ακάθαρτος, ας μην πλησιάσει καν, διότι δεν είναι ασφαλές· εάν όμως είναι έστω και προσωρινά εξαγνισμένος, ας μείνει κάτω, και ας ακούει μόνο τη φωνή και τη σάλπιγγα, τα απλά λόγια της ευσέβειας· και ας βλέπει το όρος να καπνίζει και να αστράφτει, πράγμα που αποτελεί ταυτόχρονα απειλή και θαύμα για όσους δεν μπορούν να ανεβούν. Εάν όμως κάποιος είναι θηρίο πονηρό και ανήμερο και εντελώς ανεπίδεκτο των λόγων της θεωρίας και της θεολογίας, ας μην κρύβεται στις φωλιές των δασών με κακουργία και κακοήθεια, για να αρπάξει κάποιο δόγμα ή κάποια λέξη, πηδώντας ξαφνικά, και να κατασπαράξει τους υγιείς λόγους με τις επιθέσεις του, αλλά ας σταθεί ακόμη πιο μακριά, και ας αποχωρήσει από το όρος, διαφορετικά θα λιθοβοληθεί, και θα συντριβεί, και θα χαθεί κακήν κακώς· διότι οι αληθινοί και στερεοί λόγοι είναι λίθοι για όσους έχουν θηριώδη φύση. Και αν είναι λεοπάρδαλη, ας πεθάνει μαζί με τα στίγματά της.