Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 19:18

Επειδή πάλι τους έβλεπε να τα σκέφτονται αυτά, τους ελέγχει αυστηρά για την αμάθειά τους λέγοντας: Ούτε τη φωνή του έχετε ακούσει ποτέ ούτε τη μορφή του έχετε δει, και δεν έχετε τον λόγο του να μένει μέσα σας, διότι εσείς δεν πιστεύετε σε αυτόν που εκείνος απέστειλε. Διότι τα όσα συνέβησαν συμβολικά εκείνον τον καιρό, και μέσω των οποίων διαμορφωνόταν γι' αυτούς η κάθοδος του Θεού στο όρος Σινά, αυτά, επειδή πάλι δεν κατανοούσαν τίποτα, δεν τα εξέλαβαν ως εικόνες νοητών πραγμάτων, αλλά νόμιζαν ότι η θεία φύση μπορούσε όντως να είναι ορατή και με τα μάτια του σώματος, και είχαν πιστέψει ότι χρησιμοποιεί σωματική φωνή. Το ότι δε ήταν αληθινός ο λόγος του Σωτήρα για αυτούς, και ότι ούτε τη φωνή του Θεού και Πατέρα άκουσαν ποτέ, ούτε βέβαια είδε κανείς με τη σωματική όραση τη μορφή του, δηλαδή τον όμοιο με αυτόν σε όλα Λόγο, θεωρώ ότι πρέπει πάλι να το αποδείξω σαφώς, παραθέτοντας τα όσα είναι γραμμένα στην Έξοδο για πνευματική έρευνα και εξέταση. Έχουν δε ως εξής: «Και έβγαλε ο Μωυσής τον λαό από το στρατόπεδο για τη συνάντηση με τον Θεό, και στάθηκαν κάτω από το όρος Σινά. Το δε όρος Σινά κάπνιζε ολόκληρο, επειδή είχε κατέβει ο Θεός σε αυτό μέσα σε φωτιά, και ανέβαινε ο καπνός σαν καπνός καμινιού· και κυριεύτηκε από μεγάλο δέος όλος ο λαός. Οι δε ήχοι της σάλπιγγας γίνονταν συνεχώς πάρα πολύ δυνατοί· ο Μωυσής μιλούσε, και ο Θεός του απαντούσε με φωνή».

Επειδή δε ήταν συνήθεια στους Ιουδαίους να διαβάλλουν τους προφήτες, ότι δήθεν δεν ήταν απεσταλμένοι από τον Θεό, τους ρώτησε ο Χριστός ποια γνώμη είχαν σχηματίσει για τον Βαπτιστή. Αυτοί φοβούνταν μεν να πουν την αλήθεια, για να μην ακούσουν: «Γιατί δεν τον πιστέψατε;» Και απέφευγαν να κατηγορήσουν τον Πρόδρομο, επειδή φοβούνταν όχι τον Θεό, αλλά τα πλήθη. Επειδή δε προσποιούνταν ότι δεν γνώριζαν από πού προερχόταν το βάπτισμα του Ιωάννη, και ενεργούσαν δόλια, εύλογα δεν τους απαντά τίποτα. <Κάποιος άνθρωπος φύτεψε έναν αμπελώνα, κ.λπ.> (A f. 262, B f. 182, C f. 149, D f. 66) Σε αυτά θα βρει κανείς ολόκληρη την ιστορία των υιών του Ισραήλ, συνοψισμένη με συντομία. Διότι ο αμπελώνας είναι ο Ισραήλ, όπως λέει ο Ψαλμωδός: «Μετέφερες άμπελο από την Αίγυπτο, έδιωξες έθνη και την φύτεψες». Και ο Ησαΐας: «Ένας αμπελώνας, λέει, δημιουργήθηκε για τον αγαπημένο». Αφού φύτεψε αυτόν τον αμπελώνα στη γη της επαγγελίας ο Θεός και Πατέρας (διότι Αυτόν ονομάζει τώρα άνθρωπο, εξαιτίας της φιλανθρωπίας Του και της συνήθειας της παραβολής), αποδήμησε για αρκετά χρόνια. Μολονότι πληροί τα πάντα και δεν απουσιάζει από κανένα από τα όντα· πώς λοιπόν αποδήμησε; Μετά από το ότι εμφανίστηκε κατεβαίνοντας με μορφή φωτιάς στο όρος Σινά και αφού τους έδειξε φανερή την άρρητη μορφή Του, δεν τους έδωσε πλέον την παρουσία Του ορατή στα μάτια τους, αλλά σύμφωνα με τον τύπο των ανθρώπινων πραγμάτων, αυτό που συνέβη μοιάζει κάπως με μακρά αποδημία.

Επιπλέον, διατάζει να αγνιστούν, να απέχουν από τις σχέσεις με τις γυναίκες και να διατηρήσουν την εγκράτειά τους μέχρι την τρίτη ημέρα. Πρόσταξε μάλιστα να πλύνουν και τα ίδια τους τα ενδύματα. Και όταν αυτό ολοκληρώθηκε, αναφέρει: «Συνέβη, την τρίτη ημέρα, τα ξημερώματα, να υπάρξουν βροντές και αστραπές, και σκοτεινά σύννεφα πάνω στο όρος Σινά. Ήχος σάλπιγγας αντηχούσε δυνατά. Και κατατρόμαξε όλος ο λαός που βρισκόταν στο στρατόπεδο. Ο Μωυσής έβγαλε τον λαό από το στρατόπεδο για να συναντήσει τον Θεό, και στάθηκαν στους πρόποδες του όρους. Το δε όρος Σινά καλυπτόταν ολόκληρο από καπνό, επειδή ο Θεός είχε κατέβει σε αυτό μέσα σε πυρ. Και ανέβαινε ο καπνός σαν καπνός καμινιού, και όλος ο λαός κυριεύθηκε από μεγάλο τρόμο. Οι δε ήχοι της σάλπιγγας ακούγονταν ολοένα και πιο δυνατοί».

Και ο νόμος, όντας παιδαγωγός μέσω του γράμματος, δεν μας οδηγούσε στον εαυτό του, αλλά στον Θεό Λόγο, ο οποίος κατήλθε από τον ουρανό για εμάς. Άραγε σου φαίνεται ότι ο λόγος μας ακολουθεί τα ίχνη των εννοιών της αλήθειας; ΠΑΛΛ. Πολύ σωστά. ΚΥΡ. Έχει γραφτεί λοιπόν ότι: «Και έβγαλε ο Μωυσής τον λαό από το στρατόπεδο για να συναντήσει τον Θεό, και στάθηκαν στους πρόποδες του όρους Σινά. Το δε όρος Σινά καπνιζόταν ολόκληρο, επειδή είχε κατέβει σε αυτό ο Κύριος μέσα σε φωτιά, και ανέβαινε ο καπνός σαν καπνός καμινιού· και ολόκληρος ο λαός κυριεύθηκε από μεγάλο δέος· και οι ήχοι της σάλπιγγας γίνονταν όλο και πιο δυνατοί. Ο Μωυσής μιλούσε, και ο Θεός του απαντούσε με φωνή». Το ότι λοιπόν ο Θεός κατήλθε σε όρος, θα μπορούσε να αποτελεί πολύ σαφές σημείο ότι Εκείνος δεν επιφοιτά σε πολύ χαμηλές διάνοιες, ούτε του αρέσει να κατοικεί σε όσους έχουν γεώδες και χαμερπές φρόνημα, αλλά σε εκείνον του οποίου ο νους ανέρχεται προς τα ύψη, και σαν να έχει μια κορυφή που υπερέχει, βλέπει κάτω τα ανθρώπινα πράγματα, και ατενίζει μόνο τα του Θεού. Θα μπορούσε επίσης να υποδηλώνει με άλλον τρόπο ότι η γνώση περί του Θεού είναι υψηλή και υπερβαίνει τα δικά μας μέτρα, και είναι ίσως κατανοητή έστω και εν μέρει μόνο σε όσους έχουν ασκηθεί να πετούν στα υψηλά· «Διότι οι νεοσσοί του γύπα πετούν στα υψηλά», σύμφωνα με το γεγραμμένο.

Κατανόησε δε σε αυτό το σημείο, ότι κατέβηκε ο Θεός ορίζοντας τον αρχαίο νόμο στους παλαιούς, όχι εκεί όπου βρισκόταν ο λαός, αλλά ψηλά και μακριά. Διότι στεκόταν ακόμη μακριά σύμφωνα με τη φωνή του Ψαλμωδού, καθώς ο Μονογενής δεν είχε ακόμη γίνει ένα με εμάς σαρκικά, ούτε βέβαια είχε ταπεινώσει τον εαυτό του στην κένωση. Διότι το μυστήριο δεν φυλάχθηκε για τους αρχαιότερους, αλλά για εμάς τους ίδιους. Διότι έγινε ένα με εμάς, ας πούμε, σε οφθαλμοφανή δόξα, έχοντας εγκαταλείψει τα ύψη της θεότητας, και συναναστράφηκε μαζί μας ως ένας από εμάς. Βεβαίως, ο Θεός κατέβαινε εν είδει πυρός. Έπρεπε, όσοι επρόκειτο να παιδαγωγηθούν με την ανάγκη και τον νόμο, να γνωρίζουν σαφώς ότι θα έχουν να κάνουν με πυρ, εάν επέλεγαν να ραθυμούν. Διότι στους αρχαιότερους το θεοφιλές έργο δεν πραττόταν από εθελούσια αγάπη και από ελεύθερη ροπή του νου, αλλά σαν από ανάγκη και φόβο. Διότι το πνεύμα που υπήρχε μέσα τους δεν ήταν ελεύθερο, ούτε βέβαια πνεύμα υιοθεσίας, αλλά πνεύμα δουλείας που οδηγούσε στον φόβο. Και το όρος καπνίζεται, επειδή ο Κύριος κατέβηκε σε αυτό εν πυρί. Και αυτό, νομίζω, είναι εκείνο που υμνείται στους Ψαλμούς: «Και έθεσε το σκότος ως αποκρυφή Του». Ο καπνός θα μπορούσε να σημάνει σε εμάς και κάτι άλλο, το δάκρυ που εξάπαντος και οπωσδήποτε θα ακολουθήσει την καταφρόνηση. Διότι από τις προσβολές του καπνού αναβλύζει η υγρασία από τα μάτια.

Διότι δεν ζητούσε μόνο χρυσό ή πράγματα που ίσως ήταν δυσεύρετα για τους πολλούς, αλλά και τρίχες κατσικιών και δέρματα κριαριών, δείχνοντας ότι ακόμη και το μικρό και ευτελές, εάν αυτός που προαιρείται να προσφέρει δεν έχει τίποτε πιο λαμπρό, δεν είναι απορριπτέο από τον Θεό. Ή ίσως μάλιστα λογίζεται ίσο με τα πιο πολύτιμα, ή είναι άξιο μεγαλύτερου επαίνου, όπως ακριβώς και ο Χριστός δεν άφησε χωρίς θαυμασμό τη χήρα στα Ιεροσόλυμα, η οποία προσέφερε στο γαζοφυλάκιο κάτι ελάχιστο και απολύτως ευκολοαπόκτητο, αλλά ίσως μεγάλο για εκείνους που βρίσκονται σε έσχατη πενία, τους οποίους βέβαια είναι φυσικό να τους ταλαιπωρεί και η στέρηση ακόμη και των πιο ευτελών πραγμάτων. Και αφού λήφθηκαν οι απαρχές των προσφορών, λέει: «Θα μου κατασκευάσετε αγιαστήριο, και θα εμφανιστώ ανάμεσά σας». Διότι ο Χριστός εμφανίζεται στην Εκκλησία και καταυγάζει αυτούς που βρίσκονται σε αυτήν, σύμφωνα με αυτό που αναφέρεται στους Ψαλμούς: «Θεός είναι ο Κύριος, και εμφανίστηκε σε εμάς». Παρατήρησε όμως πώς, παρόλο που είχε κατέβει στο όρος με μορφή φωτιάς και είχε εμφανιστεί σε όλο τον λαό (διότι έτσι έχει γραφτεί), λέει το «Θα εμφανιστώ ανάμεσά σας», σαν να μην είχε ακόμη εμφανιστεί, αφού ανεγερθεί το αγιαστήριο. Διότι φαίνεται ξεκάθαρα, σαν να το κραυγάζει δυνατά, ότι εκείνες οι οπτασίες ήταν σκιές της αληθινής θεοπτίας. Η δε αληθινή φανέρωση είναι ο Χριστός, στο πρόσωπο του οποίου έχουμε δει και τον ίδιο τον Πατέρα.

Λοιπόν, να γνωρίζετε, αδελφοί, ότι ο σοφός άνθρωπος δεν μισεί κανέναν, και ο άφρων δεν αγαπά κανέναν· εάν δε αγαπήσει, αγαπά τον όμοιό του. Εσείς, αδελφοί, μην παραξενεύεστε για κάποιους που αποστάτησαν από εμένα στο μάθημα της υπακοής· διότι και μεταξύ των δώδεκα Αποστόλων υπήρξε ένας προδότης, ο Ιούδας. Γνωρίζετε δε ότι στο αμπέλι στην αρχή συνηθίζεται να φυτρώνει βάτος, και αγκάθια συλλέγονται ανάμεσα στα ρόδα. Το ακμαίο της πίστης μου το διαβεβαιώνω σε εσάς ως γνήσιους και ομόψυχους αδελφούς, πληροφορώντας σας και με όρκο για την αμετάθετη πίστη μου· διότι θέλω να στηριχθεί η γνώμη σας περί της ακατάλυτης και κυρίαρχης πίστης των πιστών. Και ορκίζομαι σε εσάς σε Αυτόν που κατέβηκε με μορφή πυρός στο όρος Σινά· σε Αυτόν που μίλησε κατά την ανάβλυση ύδατος από την απότομη πέτρα· στο στόμα που είπε πάνω στον σταυρό για υπόδειγμά μας, Ελωί, Ελωί, και συγκλονίστηκαν όλα τα έγκατα των περάτων της γης· σε Αυτόν που πουλήθηκε από τον προδότη στην Ιουδαία· σε Αυτόν που μαστιγώθηκε στη μέση της Ιερουσαλήμ· στη δόξα που ανέχθηκε να την φτύσουν οι άνομοι, και στην άφατη δύναμη που ραπίστηκε από ασεβές χέρι. Μα το τριώνυμο πυρ της αγίας δόξας, και την απέραντη και μοναδική δύναμη του Θεού. Μα τις τρεις υποστάσεις του νοερού πυρός, οι οποίες είναι ένα και το αυτό ύψωμα και βούλημα. Δεν χωρίστηκα από την καθολική πίστη, ούτε από την Εκκλησία, ούτε δίστασα ως προς τη δύναμη του Θεού.

Αλλά και όταν τους προστάζει να εξαγνιστούν για να δουν τη δόξα του Κυρίου, δεν αναφέρεται απλώς ότι τους εμφανίστηκε ο Θεός, όπως στην περίπτωση του Αβραάμ, του Ισαάκ και του Ιακώβ, αλλά αυτά τα γεγονότα έχουν καταγραφεί με πολλή κατάπληξη και μεγαλοπρέπεια: «Και κατά την τρίτη ημέρα, καθώς πλησίαζε ο όρθρος, έγιναν βροντές και αστραπές και σκοτεινή νεφέλη πάνω στο όρος, και ο ήχος της σάλπιγγας αντηχούσε δυνατά, και τρόμαξε όλος ο λαός στο στρατόπεδο· και ο Μωυσής οδήγησε τον λαό έξω από το στρατόπεδο σε συνάντηση με τον Θεό, και στάθηκαν στους πρόποδες του όρους. Ολόκληρο το όρος Σινά έβγαζε καπνούς, επειδή είχε κατέβει πάνω σε αυτό ο Θεός μέσα σε φωτιά· και ανέβαινε ο καπνός του σαν καπνός καμινιού· και ολόκληρος ο λαός κυριεύθηκε από μεγάλο τρόμο· και οι ήχοι της σάλπιγγας αυξάνονταν και γίνονταν πάρα πολύ ισχυρότεροι. Ο Μωυσής μιλούσε, και ο Θεός του απαντούσε με φωνή, και κατέβηκε ο Κύριος στο όρος Σινά, στην κορυφή του όρους· και κάλεσε ο Κύριος τον Μωυσή», και τα εξής. Ότι λοιπόν κατέβηκε ο Κύριος, μαρτυρείται μέσα από αυτά τα λόγια· ότι όμως και εμφανίστηκε οπτικά, δεν αναφέρεται πλέον, πράγμα το οποίο έχει διατηρηθεί αποκλειστικά για τους πατριάρχες.

ϟΒʹ. Και από πού οδηγήθηκα σε αυτό το δέος; Για να μη με θεωρείτε πιο δειλό από το πρέπον, αλλά αντιθέτως να με επαινείτε σφόδρα για την προνοητικότητά μου. Ακούω, βέβαια, για τον ίδιο τον Μωυσή, όταν του μιλούσε ο Θεός, ότι, παρότι είχαν προσκληθεί πολλοί στο όρος, μεταξύ των οποίων ήταν και ο Ααρών μαζί με τους δύο ιερείς γιους του, και εβδομήντα πρεσβύτεροι από τη γερουσία, στους υπόλοιπους μεν δόθηκε η εντολή να προσκυνήσουν από μακριά, ενώ μόνο ο Μωυσής να πλησιάσει, και να μην ανεβεί μαζί του ο λαός, επειδή δεν είναι δυνατόν σε όλους να βρεθούν κοντά στον Θεό, παρά μόνο αν κάποιος, όπως ο Μωυσής, μπορεί να χωρέσει τη δόξα του Θεού. Και ακόμη, πριν από αυτά, στην αρχή της νομοθεσίας, τους μεν άλλους οι σάλπιγγες, οι αστραπές, οι βροντές, το σκοτάδι, όλο το βουνό που έβγαζε καπνούς, και οι φρικτές απειλές, ότι «αν και θηρίο ακόμη αγγίξει το όρος, θα λιθοβοληθεί», και άλλα τέτοια φοβερά σημεία τους κρατούσαν κάτω, και ήταν σπουδαίο γι' αυτούς έστω και μόνο να ακούσουν τη φωνή του Θεού, αφού είχαν προηγουμένως εξαγνιστεί πάρα πολύ καλά. Ο Μωυσής όμως και ανεβαίνει, και προχωρεί μέσα στη νεφέλη, και λαμβάνει τον νόμο, και δέχεται τις πλάκες· για τους πολλούς τις πλάκες του γράμματος, ενώ για όσους υψώνονται πάνω από τους πολλούς, τις πλάκες του πνεύματος.

Και κάποτε στα έρημα βουνά, θαύμα μέγιστο, κατέβηκε από τον ουρανό, μέσα στα βάθη αγνής νεφέλης, και συνδιαλεγόταν μόνος με τον αγνότατο θεράποντά του. Κρατώντας μακριά τον λαό με αστραπές, σάλπιγγες και σεισμούς, έδωσε τον νόμο. Τον χάραξε σε πλάκες και από τις δύο πλευρές, με νόημα κρυφό και φανερό, όσο μπορούσε να αντέξει ο σκληροτράχηλος λαός, ώστε να τον αποκόψει από τους νόμους των πλέον διεφθαρμένων εθνών. Και όπως ένας πατέρας που υποβαστάζει το παιδί του με ελαφρά χέρια, κατευθύνοντας το ασταθές πέλμα του απαλού του ποδιού, στην αρχή το σηκώνει ελαφρώς από το έδαφος, μιλώντας του τρυφερά και δίνοντάς του θάρρος με το βλέμμα, έπειτα το συγκρατεί και προσαρμόζοντας το δικό του βήμα δίπλα στο βήμα του παιδιού το οδηγεί μπροστά και προσέχει τον δρόμο και το βάδισμά του, έτσι και ο Χριστός ο Βασιλεύς, φροντίζοντας τον άφρονα θνητό, πρώτα απέβαλε μακριά τα είδωλα, και τις θυσίες βέβαια είχε σκοπό να καταργήσει, εντούτοις τις άφησε, θέτοντάς τες όμως μέσα στα όρια του νόμου, αμβλύνοντας την κακία τους. Στο τέλος, ούτε οι θυσίες παρέμειναν άλλο, αλλά υποχώρησαν, αφού πλέον ο λαός δαμάστηκε. Και εμένα ο νόμος, σαν κάποιος επίτροπος κληρονομιάς, με φύλαγε για το παιδί του μεγάλου Πατέρα· όταν όμως έφτασε ο καιρός της ωριμότητας του παιδιού, ο νόμος υποχώρησε εκούσια, και την κληρονομιά ανέλαβε ο άριστος Υιός. Έτσι ενεργεί ο Θεός· διότι συνηθίζει να πείθει, και όχι να επιβάλλεται με βία στους εφήμερους ανθρώπους· άλλωστε, η βία στερείται κάθε τιμής, κατά τη γνώμη μου. Διότι και κάθε ιατρός που αντιμετωπίζει τις ασθένειες, δεν επιβάλλει όλα τα οδυνηρά ταυτόχρονα στους πάσχοντες, αλλά ενεργώντας με φιλική διάθεση, χορηγεί άλλα σύμφωνα με την επιθυμία τους, και άλλα για την καταπολέμηση της νόσου, ώστε να διασώσει αυτόν που υποφέρει, συνδυάζοντας με τα ευχάριστα τα πλέον δραστικά φάρμακα της τέχνης του.

Καθώς ανεβαίνω πρόθυμα στο όρος, ή, για να πω το αληθέστερο, καθώς είμαι ταυτόχρονα πρόθυμος και γεμάτος αγωνία –το πρώτο εξαιτίας της ελπίδας, και το δεύτερο εξαιτίας της αδυναμίας μου–, ώστε να εισέλθω μέσα στο νέφος και να βρεθώ μαζί με τον Θεό (διότι αυτό προστάζει ο Θεός): αν κάποιος είναι Ααρών, ας ανεβεί μαζί μου και ας σταθεί πλησίον, έστω κι αν χρειαστεί να μείνει έξω από το νέφος, αποδεχόμενος το γεγονός αυτό. Αν όμως κάποιος είναι Ναδάβ ή Αβιούδ ή ανήκει στη γερουσία, ας ανεβεί μεν, αλλά ας σταθεί μακριά, ανάλογα με την αξία της κάθαρσής του. Αν πάλι κάποιος ανήκει στο πλήθος και είναι ανάξιος ενός τέτοιου ύψους και της θεωρίας, εάν μεν είναι εντελώς ακάθαρτος, ας μην πλησιάσει καν, διότι δεν είναι ασφαλές· εάν όμως είναι έστω και προσωρινά εξαγνισμένος, ας μείνει κάτω, και ας ακούει μόνο τη φωνή και τη σάλπιγγα, τα απλά λόγια της ευσέβειας· και ας βλέπει το όρος να καπνίζει και να αστράφτει, πράγμα που αποτελεί ταυτόχρονα απειλή και θαύμα για όσους δεν μπορούν να ανεβούν. Εάν όμως κάποιος είναι θηρίο πονηρό και ανήμερο και εντελώς ανεπίδεκτο των λόγων της θεωρίας και της θεολογίας, ας μην κρύβεται στις φωλιές των δασών με κακουργία και κακοήθεια, για να αρπάξει κάποιο δόγμα ή κάποια λέξη, πηδώντας ξαφνικά, και να κατασπαράξει τους υγιείς λόγους με τις επιθέσεις του, αλλά ας σταθεί ακόμη πιο μακριά, και ας αποχωρήσει από το όρος, διαφορετικά θα λιθοβοληθεί, και θα συντριβεί, και θα χαθεί κακήν κακώς· διότι οι αληθινοί και στερεοί λόγοι είναι λίθοι για όσους έχουν θηριώδη φύση. Και αν είναι λεοπάρδαλη, ας πεθάνει μαζί με τα στίγματά της.

Αυτός που επιβλέπει τη γη και την κάνει να τρέμει· αυτός που αγγίζει τα όρη και καπνίζουν. Εύλογα τα πρόσθεσε αυτά, διδάσκοντας το ανενδεές της θείας φύσεως. Διότι δεν ευχαριστείται να δέχεται προσκύνηση επειδή έχει ανάγκη, αλλά, επειδή επιθυμεί να σώσει, φανερώνει την αλήθεια, και ενώ έχει τη δύναμη να τιμωρήσει, δεν επιφέρει την τιμωρία, αν και μόνο με την εμφάνισή του σείει τη γη, και γεμίζει τα όρη με φωτιά και καπνό. Αυτό άλλωστε έπραξε και στο όρος Σινά· διότι, πραγματοποιώντας τη δική του εμφάνιση, έκανε ολόκληρο το όρος να καπνίζει. Θα υμνώ τον Κύριο σε όλη μου τη ζωή, θα ψάλλω στον Θεό μου όσο υπάρχω. Και αυτά εύλογα τα πρόσθεσε. Διότι δεν υπάρχει κανείς στον θάνατο που να τον μνημονεύει· και στον άδη ποιος θα τον δοξολογήσει; Έτσι έκλεισε η θύρα του νυμφώνα για τις μωρές παρθένους, οι οποίες δαπάνησαν τον χρόνο της λαμπαδηφορίας στην αγορά ελαίου.