Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 19:19

Για λόγους σαφήνειας, όμως, δεν πρέπει να διστάσουμε, σύμφωνα με τον μακάριο Απόστολο, να επαναλάβουμε και να πούμε τα ίδια. Υπάρχουν πάρα πολλά λόγια των πατριαρχών, τα οποία έχουν ειπωθεί από τους ίδιους ως δικά τους· και ο Μωυσής μιλούσε, και ο Θεός του απαντούσε· και ο Ηλίας και ο Ελισσαίος, καθισμένοι στο όρος Κάρμηλο, επικαλούνταν τον Κύριο και έλεγαν πάντοτε: «Ζει ο Κύριος, ενώπιον του οποίου παραστάθηκα σήμερα». Και τα λόγια των άλλων αγίων προφητών αναφέρονται μεν πρωτίστως στον Σωτήρα, έπειτα όμως υπάρχουν και πάρα πολλά που αφορούν τόσο τα έθνη όσο και τον Ισραήλ. Και όμως, κανείς ποτέ δεν θα μπορούσε να πει τα λόγια των πατριαρχών ως δικά του, ούτε θα τολμούσε κανείς να μιμηθεί και να χρησιμοποιήσει τα ίδια τα λόγια του Μωυσή, ούτε του Αβραάμ σχετικά με τον οικονόμο του και τον Ισμαήλ, ούτε όσα ειπώθηκαν για τον μεγάλο Ισαάκ, ακόμη και αν βρισκόταν στην ίδια ακριβώς ανάγκη και περίσταση, κανείς δεν θα τολμούσε να τα εκφέρει ως δικά του. Ακόμη και αν κάποιος συμπάσχει με αυτούς που υποφέρουν και κυριευθεί κάποτε από τον πόθο για το ανώτερο, ποτέ δεν θα έλεγε όπως ο Μωυσής: «Εμφάνισε τον Εαυτό Σου σε εμένα», ή πάλι: «Αν μεν τους συγχωρέσεις την αμαρτία, συγχώρεσέ την· αν όμως δεν τη συγχωρέσεις, εξάλειψέ με από το βιβλίο Σου, το οποίο έγραψες».

Επειδή πάλι τους έβλεπε να τα σκέφτονται αυτά, τους ελέγχει αυστηρά για την αμάθειά τους λέγοντας: Ούτε τη φωνή του έχετε ακούσει ποτέ ούτε τη μορφή του έχετε δει, και δεν έχετε τον λόγο του να μένει μέσα σας, διότι εσείς δεν πιστεύετε σε αυτόν που εκείνος απέστειλε. Διότι τα όσα συνέβησαν συμβολικά εκείνον τον καιρό, και μέσω των οποίων διαμορφωνόταν γι' αυτούς η κάθοδος του Θεού στο όρος Σινά, αυτά, επειδή πάλι δεν κατανοούσαν τίποτα, δεν τα εξέλαβαν ως εικόνες νοητών πραγμάτων, αλλά νόμιζαν ότι η θεία φύση μπορούσε όντως να είναι ορατή και με τα μάτια του σώματος, και είχαν πιστέψει ότι χρησιμοποιεί σωματική φωνή. Το ότι δε ήταν αληθινός ο λόγος του Σωτήρα για αυτούς, και ότι ούτε τη φωνή του Θεού και Πατέρα άκουσαν ποτέ, ούτε βέβαια είδε κανείς με τη σωματική όραση τη μορφή του, δηλαδή τον όμοιο με αυτόν σε όλα Λόγο, θεωρώ ότι πρέπει πάλι να το αποδείξω σαφώς, παραθέτοντας τα όσα είναι γραμμένα στην Έξοδο για πνευματική έρευνα και εξέταση. Έχουν δε ως εξής: «Και έβγαλε ο Μωυσής τον λαό από το στρατόπεδο για τη συνάντηση με τον Θεό, και στάθηκαν κάτω από το όρος Σινά. Το δε όρος Σινά κάπνιζε ολόκληρο, επειδή είχε κατέβει ο Θεός σε αυτό μέσα σε φωτιά, και ανέβαινε ο καπνός σαν καπνός καμινιού· και κυριεύτηκε από μεγάλο δέος όλος ο λαός. Οι δε ήχοι της σάλπιγγας γίνονταν συνεχώς πάρα πολύ δυνατοί· ο Μωυσής μιλούσε, και ο Θεός του απαντούσε με φωνή».

Διότι έπρεπε, έπρεπε εκείνος που καλούσε τον Ισραήλ σε υποταγή και σύνεση μέσω του νόμου που επρόκειτο να θεσπιστεί, να εμφανίζεται ως φωτιστής και ως τιμωρός· και τα δύο αυτά επιτελούνται δια του πυρός. Αλλά και «οι ήχοι, λέει, της σάλπιγγας γίνονταν σταδιακά πάρα πολύ ισχυρότεροι», ώστε πάλι να ξετυλίγεται σε εμάς μια τέτοια δύναμη νοημάτων· διότι εκφωνήθηκε μεν και ο νόμος από τον Θεό, όχι όμως με ένταση στην αρχή εξαιτίας της αδυναμίας εκείνων που παιδαγωγούνταν, αλλά με ισχνή φωνή, για να το πω έτσι, και χωρίς να έχει όλη τη δύναμη εκείνου που σαλπίζει. Γι' αυτό ακριβώς και ο Μωυσής ονόμαζε τον εαυτό του βραδύγλωσσο. Καθώς όμως προχωρούσε ο καιρός, και ανύψωνε εκείνους που πίστευαν στον Χριστό από τη σκιά του γράμματος σε πνευματική λατρεία, πάρα πολύ ισχυρότεροι εξήλθαν οι ήχοι της θείας σάλπιγγας, καθώς το σωτήριο και ευαγγελικό κήρυγμα αντηχούσε κατά κάποιον τρόπο σε όλη την οικουμένη. Διότι, αντίθετα με τον νόμο που είχε λεπτή φωνή και περιορισμένο κήρυγμα, δεν ακούστηκε μόνο στη χώρα των Ιουδαίων, ούτε κηρύχθηκε μόνο από τη Δαν έως τη Βηρσαβεέ, αλλά μάλλον «σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους», όπως έχει γραφτεί. Τι ακολουθεί πάλι μετά από αυτά; «Ο Μωυσής μιλούσε, λέει, και ο Θεός του απαντούσε με φωνή». Ας είναι πάλι οξύς ο νους των πιο ευμαθών, και ας παρατηρήσει με ακρίβεια την ασφάλεια που ενυπάρχει στα θεία λόγια.

Διότι μιλάει μεν ο Μωυσής, και ο Θεός του αποκρίνεται με φωνή, όχι βέβαια με δική του φωνή, γιατί δεν λέει αυτό, αλλά απλά και απόλυτα με φωνή, η οποία δημιουργείται παραδόξως με τρόπο πιο ανθρώπινο, μέσω του ήχου των λέξεων. Διότι σε ποιο από τα έργα θα μπορούσε να αδυνατήσει ο Θεός; Τι δεν θα μπορούσε να κατορθώσει ο Θεός, αν το θελήσει, και μάλιστα πολύ εύκολα; Μιλούσε λοιπόν ο Μωυσής, και ο Θεός του αποκρίθηκε με φωνή. Και ο μεν τύπος βρίσκεται σε αυτά· ας δούμε όμως την αλήθεια. Έχεις λοιπόν στα άγια ευαγγέλια τον Κύριο να μιλάει: «Πατέρα, δόξασε τον Υιό σου», και τον Πατέρα να αποκρίνεται μέσω φωνής: «Και δόξασα και πάλι θα δοξάσω». Ότι όμως η φωνή αυτή δεν ανήκει πραγματικά στον Θεό και Πατέρα, το έδειξε ο Σωτήρας, λέγοντας σε αυτούς που ήταν παρόντες εκείνη τη στιγμή: «Αυτή η φωνή δεν έγινε για εμένα, αλλά για εσάς». Βλέπεις πώς βεβαίωσε σαφώς ότι η φωνή δημιουργήθηκε, επειδή δεν είναι λογικό να νομίζουμε ότι η θεία φύση χρησιμοποιεί φωνή μέσω ήχου, έστω κι αν συσχηματίζεται με τις δικές μας ανάγκες και μιλάει σαν εμάς σύμφωνα με τη θεία οικονομία.

Το δε θείο και σωτήριο κήρυγμα διέρχεται από κάθε πόλη και χώρα, και σαν να καταβρόντηξε σε ολόκληρη την υπ' ουρανόν. Έχει γραφτεί δε κάτι τέτοιο και στα βιβλία του Μωυσή: «Διότι κατέβηκε ο Θεός των όλων με μορφή φωτιάς στο όρος Σινά». Εμφανίζονταν δε καπνοί και χαλάζι, και με βαθύ σκοτάδι μαύριζε το αιθέριο σώμα· αλλά και ήχος, λέει, σάλπιγγας ηχούσε δυνατά. Έπειτα σε αυτά προσθέτει λέγοντας: Οι δε ήχοι της σάλπιγγας γίνονταν προοδευτικά πάρα πολύ ισχυροί. Διότι στην αρχή αναφωνήθηκε ο Νόμος με ασθενή φωνή, καθώς όμως προχωρούσε ο καιρός, οι φωνές της σάλπιγγας έγιναν πάρα πολύ ισχυρές. Εκείνο λοιπόν τον καιρό, λέει, με τη μεγάλη σάλπιγγα, δηλαδή, θα διαλαλήσουν το ευαγγελικό κήρυγμα, συγκεντρώνοντας τους πεπλανημένους και αυτούς που είχαν καταστεί αιχμάλωτοι πολέμου, και ελκύοντας έξω από την αρχαία απάτη όσους είχαν πιαστεί στις παγίδες της ειδωλολατρίας.

Επομένως, θα είναι για εσάς ως μαρτυρία εκείνος ο ίδιος, για τον οποίο αναγείρατε αυτόν τον ξακουστό και περίλαμπρο ναό, για τον οποίο έχει ιδρυθεί από εσάς το θείο θυσιαστήριο, προς τον οποίο έχετε διδαχθεί μέσω του νόμου να αναπέμπετε τη λατρεία· ο οποίος από τον δικό του οίκο πάντοτε μιλούσε προς τους αγίους προφήτες, και προπάντων στον μακάριο Μωυσή, ο οποίος είχε ανεγείρει εκείνη την αρχαία σκηνή στην έρημο. Διότι μιλούσε πάνω από το ιλαστήριο, και όπως λέει το ιερό κείμενο: «Ο Μωυσής μιλούσε, και ο Θεός του απαντούσε με φωνή». Και τώρα, λέει, μαρτυρεί εναντίον σας από τον οίκο του. Λοιπόν, ακούστε οι λαοί, και ας δώσει προσοχή και η γη. Παρόμοιο με αυτό είναι εκείνο που ειπώθηκε μέσω της φωνής του Ησαΐα: «Άκουε ουρανέ, και δώσε προσοχή γη, διότι ο Κύριος μίλησε». Ο Ύψιστος, βέβαια, δεν κατοικεί σε λίθινους ναούς ή σε χειροποίητα τεμένη. Επειδή όμως λέμε ότι οι άγιοι οίκοι έχουν ανεγερθεί προς δόξαν Θεού, γι' αυτό ακριβώς έχουμε πιστέψει ότι ο Θεός των όλων δεν απαξιεί να κατοικεί μέσα σε αυτούς, καίτοι γεμίζει τους ουρανούς και τη γη και τα καταχθόνια.

Επιπλέον, διατάζει να αγνιστούν, να απέχουν από τις σχέσεις με τις γυναίκες και να διατηρήσουν την εγκράτειά τους μέχρι την τρίτη ημέρα. Πρόσταξε μάλιστα να πλύνουν και τα ίδια τους τα ενδύματα. Και όταν αυτό ολοκληρώθηκε, αναφέρει: «Συνέβη, την τρίτη ημέρα, τα ξημερώματα, να υπάρξουν βροντές και αστραπές, και σκοτεινά σύννεφα πάνω στο όρος Σινά. Ήχος σάλπιγγας αντηχούσε δυνατά. Και κατατρόμαξε όλος ο λαός που βρισκόταν στο στρατόπεδο. Ο Μωυσής έβγαλε τον λαό από το στρατόπεδο για να συναντήσει τον Θεό, και στάθηκαν στους πρόποδες του όρους. Το δε όρος Σινά καλυπτόταν ολόκληρο από καπνό, επειδή ο Θεός είχε κατέβει σε αυτό μέσα σε πυρ. Και ανέβαινε ο καπνός σαν καπνός καμινιού, και όλος ο λαός κυριεύθηκε από μεγάλο τρόμο. Οι δε ήχοι της σάλπιγγας ακούγονταν ολοένα και πιο δυνατοί».

«Ο Μωυσής μιλούσε, και ο Θεός του απαντούσε με φωνή.» Διότι με τον νου μόλις που οράται η υπέρτατη και υπερβατική φύση, αυτή που βρίσκεται πέρα από κάθε κτιστό. Επειδή όμως τα της θεοπτίας πραγματοποιούνταν από ανάγκη με γεγονότα πιο εμφανή σε αυτούς, γι' αυτό λοιπόν ο αναγκαίος τρόπος της οικονομίας προχωρούσε μέσω πολλών φοβερών φαινομένων. Διότι υπήρχαν φωνές και αστραπές που συνέπιπταν, και υψωνόταν επίσης σκοτεινό σύννεφο, ώστε και η κτίση να φαίνεται ότι υπηρετεί, και ότι υποτάσσει δουλικά τον αυχένα της στον Θεό των όλων. Τον Ισραήλ λοιπόν, που είχε καταληφθεί από τρόμο, τον έβγαλε έξω ο Μωυσής και τον έστησε κοντά στο όρος, αφού προφανώς τους προετοίμασε μυσταγωγικά, λέγοντας ίσως ότι δεν θα πάθουν τίποτα άδικο, αλλά θα συναντήσουν τον ήμερο και αγαθό Δεσπότη. Και ενώ το όρος φλεγόταν, ανέβαιναν αμέσως καπνοί προς τα πάνω, και ακουγόταν δυνατός ήχος σάλπιγγας, αρχικά μεν λεπτός, και ύστερα από αυτό δεύτερος, που προχωρούσε μετά από λίγο σε πιο βαρύ και δυνατό ήχο. «Έπειτα κατέβηκε με τη μορφή φωτιάς ο Θεός των όλων στο όρος Σινά, και κάλεσε ο Κύριος τον Μωυσή στην κορυφή του όρους.»

Προσέθετε δε, ότι και οι ήχοι της σάλπιγγας γίνονταν σταδιακά πάρα πολύ ισχυρότεροι, έτσι ώστε στην αρχή μεν μόλις που τους άκουγαν λίγοι, αργότερα δε πολλοί, ή μάλλον και ολόκληρη η συναγωγή.

Διότι σάλπιγγα εξαιρετικά καλλίφωνη, που εκπέμπει διαπεραστικό ήχο, είναι το ευαγγελικό κήρυγμα, όπως ήδη προαναφέραμε. Αλλά ακουγόταν μεν, λέει, στην αρχή μόνο στην Ιουδαία. Με την πάροδο του χρόνου όμως, οι θεσπέσιοι μαθητές περιόδευαν ήδη σε ολόκληρη την οικουμένη, κηρύττοντας στους παντού ανθρώπους. Έτσι, έφτασε από την Ιερουσαλήμ μέχρι το Ιλλυρικό, ή μάλλον μέχρι και τα ίδια τα πέρατα της γης, και από την ανατολή μέχρι τη δύση αντήχησε η ιερή σάλπιγγα. Αυτό, νομίζω, σημαίνει το να γίνονται οι φωνές της σάλπιγγας ισχυρότερες. Έπειτα, μετά από αυτό λοιπόν, ο Θεός διατάζει τον μακάριο Μωυσή να προειδοποιήσει τον λαό: Μήπως, λέει, πλησιάσουν προς τον Θεό για να κατανοήσουν και πέσουν από αυτούς πολλοί. Και οι ιερείς που πλησιάζουν τον Κύριο και Θεό ας αγιαστούν, μήπως τυχόν τους εξολοθρεύσει ο Κύριος.

Εάν όμως κάποιος θελήσει να προσεγγίσει διαφορετικά τα προκείμενα θεωρήματα, θα θεωρήσει τη φωτιά ως τον φωτισμό που παρέχεται μέσω του νόμου, αλλά όχι χωρίς ομίχλη· διότι ο νόμος είναι αμυδρός και ασαφής, και η σκιά που προέρχεται από το γράμμα του είναι παχιά, ικανή να θολώσει τον οφθαλμό της διάνοιας. Καθώς δε προχωρούσαν οι φωνές της σάλπιγγας, γίνονταν ισχυρότερες· διότι στην αρχή η φωνή του νόμου ήταν μικρή και μόλις που ακουγόταν. Επειδή όμως ο λόγος προχώρησε για εμάς στην ευαγγελική παιδεία, με την έλαμψη του Εμμανουήλ, οι φωνές έγιναν ισχυρότερες· διότι ο Χριστός αναφώνησε κάτι εξάκουστο και διαπεραστικό, το οποίο έφτασε πλέον σε ολόκληρη την οικουμένη. Διότι μπορεί κανείς να τον ακούσει να λέει μέσω της φωνής του Δαβίδ: «Ακούστε αυτά, όλα τα έθνη· δώστε προσοχή, όλοι οι κατοικούντες την οικουμένη». Αν και η φωνή του νόμου εκείνη την εποχή δεν έφτανε πουθενά αλλού, ούτε βέβαια μυσταγωγούσε όλα τα έθνη, αλλά αντηχούσε μόνο στη χώρα των Ιουδαίων και παιδαγωγούσε ένα μόνο γένος, αυτό του Ισραήλ. Αλλά, «Ο Μωυσής μεν μιλούσε», λέει, «ο δε Θεός του απαντούσε με φωνή». Διότι ο Μωυσής ζητούσε τον νόμο ως διάκονος, και ως μεσίτης και υπηρέτης των θείων θεσπισμάτων· ο δε Θεός απαντούσε με τη δική του φωνή, δηλαδή μέσω του Υιού· διότι φωνή και λόγος του Πατρός είναι ο Υιός.

Η δε φωτιά αποτελεί εικόνα του φωτός που καταυγάζει τον νου εκείνων που πιστεύουν στον Χριστό. Και καθώς οι ήχοι της σάλπιγγας προχωρούσαν, γίνονταν ισχυρότεροι· διότι, με την έλευση του Χριστού σε εμάς, έγιναν σαφέστερα και πιο γνωστά όσα προαναγγέλλονταν για αυτόν μέσω του νόμου. «Ακούστε τα αυτά», λέει, «όλα τα έθνη». Αλλά «Ο μεν Μωυσής μιλούσε», λέει, «ο δε Θεός του απαντούσε με φωνή». Διότι ο μεν Μωυσής, σαν παιδαγωγός, ζητούσε τον νόμο με τον οποίο επρόκειτο να γίνουν καλύτεροι· ο δε Θεός νομοθετούσε. Φωνή δε του Πατρός είναι ο Υιός, ως Λόγος. Διότι από αυτόν προέρχεται ο νόμος, αν και δόθηκε στον Μωυσή μέσω αγγέλων. Με την προσταγή του Θεού, ο Μωυσής ανεβαίνει στην κορυφή του όρους· διότι, όταν ο Χριστός κάλεσε τον πιστό λαό, ο οποίος υπερέχει του λαού των Ιουδαίων, και τον θεράποντα του Θεού, αυτός ανέρχεται στην ύψιστη θεογνωσία· ο δε λαός εμποδίζεται να πλησιάσει, για να μην πεθάνει. Διότι για τους κοσμικούς και φιλόσαρκους είναι επικίνδυνη η υψηλότερη θεωρία, αλλά και για τους ακάθαρτους ιερείς· «Ας αγιαστούν», λέει, «μήπως τους εγκαταλείψει ο Κύριος»· δηλαδή τους αφανίσει, ή και απομακρυνθεί εξαιτίας της ακαθαρσίας τους. Αφού δε κατέβηκε ο Μωυσής και διαμαρτυρήθηκε στον λαό· διότι με συγκατάβαση και σαν με τρόπο γήινο και σωματικό απευθύνεται ο νόμος στους Ιουδαίους· ανεβαίνει μαζί του και ο Ααρών, κατόπιν προσταγής του Θεού.

Αλλά και όταν τους προστάζει να εξαγνιστούν για να δουν τη δόξα του Κυρίου, δεν αναφέρεται απλώς ότι τους εμφανίστηκε ο Θεός, όπως στην περίπτωση του Αβραάμ, του Ισαάκ και του Ιακώβ, αλλά αυτά τα γεγονότα έχουν καταγραφεί με πολλή κατάπληξη και μεγαλοπρέπεια: «Και κατά την τρίτη ημέρα, καθώς πλησίαζε ο όρθρος, έγιναν βροντές και αστραπές και σκοτεινή νεφέλη πάνω στο όρος, και ο ήχος της σάλπιγγας αντηχούσε δυνατά, και τρόμαξε όλος ο λαός στο στρατόπεδο· και ο Μωυσής οδήγησε τον λαό έξω από το στρατόπεδο σε συνάντηση με τον Θεό, και στάθηκαν στους πρόποδες του όρους. Ολόκληρο το όρος Σινά έβγαζε καπνούς, επειδή είχε κατέβει πάνω σε αυτό ο Θεός μέσα σε φωτιά· και ανέβαινε ο καπνός του σαν καπνός καμινιού· και ολόκληρος ο λαός κυριεύθηκε από μεγάλο τρόμο· και οι ήχοι της σάλπιγγας αυξάνονταν και γίνονταν πάρα πολύ ισχυρότεροι. Ο Μωυσής μιλούσε, και ο Θεός του απαντούσε με φωνή, και κατέβηκε ο Κύριος στο όρος Σινά, στην κορυφή του όρους· και κάλεσε ο Κύριος τον Μωυσή», και τα εξής. Ότι λοιπόν κατέβηκε ο Κύριος, μαρτυρείται μέσα από αυτά τα λόγια· ότι όμως και εμφανίστηκε οπτικά, δεν αναφέρεται πλέον, πράγμα το οποίο έχει διατηρηθεί αποκλειστικά για τους πατριάρχες.

Και κάποτε στα έρημα βουνά, θαύμα μέγιστο, κατέβηκε από τον ουρανό, μέσα στα βάθη αγνής νεφέλης, και συνδιαλεγόταν μόνος με τον αγνότατο θεράποντά του. Κρατώντας μακριά τον λαό με αστραπές, σάλπιγγες και σεισμούς, έδωσε τον νόμο. Τον χάραξε σε πλάκες και από τις δύο πλευρές, με νόημα κρυφό και φανερό, όσο μπορούσε να αντέξει ο σκληροτράχηλος λαός, ώστε να τον αποκόψει από τους νόμους των πλέον διεφθαρμένων εθνών. Και όπως ένας πατέρας που υποβαστάζει το παιδί του με ελαφρά χέρια, κατευθύνοντας το ασταθές πέλμα του απαλού του ποδιού, στην αρχή το σηκώνει ελαφρώς από το έδαφος, μιλώντας του τρυφερά και δίνοντάς του θάρρος με το βλέμμα, έπειτα το συγκρατεί και προσαρμόζοντας το δικό του βήμα δίπλα στο βήμα του παιδιού το οδηγεί μπροστά και προσέχει τον δρόμο και το βάδισμά του, έτσι και ο Χριστός ο Βασιλεύς, φροντίζοντας τον άφρονα θνητό, πρώτα απέβαλε μακριά τα είδωλα, και τις θυσίες βέβαια είχε σκοπό να καταργήσει, εντούτοις τις άφησε, θέτοντάς τες όμως μέσα στα όρια του νόμου, αμβλύνοντας την κακία τους. Στο τέλος, ούτε οι θυσίες παρέμειναν άλλο, αλλά υποχώρησαν, αφού πλέον ο λαός δαμάστηκε. Και εμένα ο νόμος, σαν κάποιος επίτροπος κληρονομιάς, με φύλαγε για το παιδί του μεγάλου Πατέρα· όταν όμως έφτασε ο καιρός της ωριμότητας του παιδιού, ο νόμος υποχώρησε εκούσια, και την κληρονομιά ανέλαβε ο άριστος Υιός. Έτσι ενεργεί ο Θεός· διότι συνηθίζει να πείθει, και όχι να επιβάλλεται με βία στους εφήμερους ανθρώπους· άλλωστε, η βία στερείται κάθε τιμής, κατά τη γνώμη μου. Διότι και κάθε ιατρός που αντιμετωπίζει τις ασθένειες, δεν επιβάλλει όλα τα οδυνηρά ταυτόχρονα στους πάσχοντες, αλλά ενεργώντας με φιλική διάθεση, χορηγεί άλλα σύμφωνα με την επιθυμία τους, και άλλα για την καταπολέμηση της νόσου, ώστε να διασώσει αυτόν που υποφέρει, συνδυάζοντας με τα ευχάριστα τα πλέον δραστικά φάρμακα της τέχνης του.

Διότι η θεολογία είναι πράγματι ένα όρος ανηφορικό και δυσπρόσιτο, στις υπώρειες του οποίου μόλις που φθάνει ο πολύς λαός. Εάν όμως κάποιος είναι Μωυσής, θα μπορούσε να προχωρήσει πολύ στην άνοδο, δεχόμενος στην ακοή του τους ήχους των σαλπίγγων, οι οποίοι, όπως αναφέρει η ιστορική διήγηση, γίνονταν ισχυρότεροι καθώς προχωρούσε.

Διότι, αληθινά, το κήρυγμα περί της θείας φύσεως είναι σάλπιγγα που εκπλήσσει την ακοή, το οποίο φαίνεται μεν μέγα εξαρχής, γίνεται όμως μεγαλύτερο και διεισδύει περισσότερο στην ακοή κατά τα έσχατα. Ο νόμος και οι προφήτες εσάλπισαν το θείο μυστήριο της κατά άνθρωπον οικονομίας, αλλά οι πρώτες φωνές ήταν υπερβολικά ασθενείς για να μπορέσουν να εισχωρήσουν στην απειθή ακοή. Γι' αυτό η βαρυηκοΐα των Ιουδαίων δεν αποδέχθηκε τη φωνή των σαλπίγγων. Καθώς προχωρούσαν όμως τα πράγματα, όπως λέει ο λόγος, οι σάλπιγγες έγιναν ισχυρότερες. Διότι οι τελευταίες φωνές, αυτές που μεταδόθηκαν μέσα από τα ευαγγελικά κηρύγματα, έφτασαν στην ακοή, αφού έτσι το Πνεύμα ηχούσε μέσα από τα όργανα πιο ηχηρά στη συνέχεια και καθιστούσε τον ήχο εντονότερο. Και όργανα, τα οποία εκπέμπουν τον ήχο εν Πνεύματι, είναι οι προφήτες και οι απόστολοι, των οποίων, καθώς λέει η ψαλμωδία, σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους.

Τι πρέπει λοιπόν να πούμε; Είτε ότι εννοεί μόνο τον δεκάλογο· διότι εκεί ο Μωυσής μιλούσε, και ο Θεός αποκρινόταν· είτε ότι παρευρίσκονταν άγγελοι, ενώ ο Θεός έδινε τις εντολές του· είτε ότι τα λέει αυτά για όλα όσα λέγονταν και πράττονταν στην Παλαιά Διαθήκη, εφόσον οι άγγελοι συμμετείχαν σε αυτά. Πώς όμως αλλού λέει ότι «ο νόμος δόθηκε μέσω του Μωυσή», ενώ εδώ «μέσω αγγέλων»; Διότι λέει: «Και κατέβηκε ο Θεός μέσα σε γνόφο».

Το ανθρώπινο γένος ήταν ράθυμο· έπρεπε λοιπόν να αφυπνιστεί με αυτά. Διότι κανείς δεν ήταν τόσο νωθρός, ώστε να μην έχει στραμμένη προς τα άνω τη διάνοιά του, καθώς συνέβαιναν αυτά και παραδιδόταν η νομοθεσία· ο Μωυσής μιλούσε, και ο Θεός του απαντούσε με φωνή· διότι έπρεπε να ακουστεί η φωνή του Θεού. Και επειδή επρόκειτο να νομοθετήσει μέσω του Μωυσή, για τον λόγο αυτόν τον καθιστά αξιόπιστο. Δεν τον έβλεπαν εξαιτίας του γνόφου, ούτε τον άκουγαν εξαιτίας της αδύναμης φωνής του.