Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 2:14

Εξαιτίας του φθόνου ο πατέρας μας Ιακώβ δραπέτευσε από το πρόσωπο του Ησαύ, του αδελφού του. Ο φθόνος έκανε τον Ιωσήφ να καταδιωχθεί μέχρι θανάτου και να περιέλθει σε δουλεία. Ο φθόνος ανάγκασε τον Μωυσή να διαφύγει από το πρόσωπο του Φαραώ, βασιλιά της Αιγύπτου, όταν άκουσε από τον ομοεθνή του: «Ποιος σε κατέστησε κριτή ή δικαστή εφ' ημών; Μήπως θέλεις να με σκοτώσεις, με τον τρόπο που σκότωσες χθες τον Αιγύπτιο;» Εξαιτίας του φθόνου ο Ααρών και η Μαριάμ κατασκήνωσαν έξω από το στρατόπεδο.

Ακόμη περί του Μωυσέως. ΣΤ΄. Εξετάζοντας λεπτομερώς τη γέννηση του Μωυσή, καταδεικνύαμε, στο μέτρο του δυνατού, το μυστήριο του Χριστού, καθώς η λεπτότητα των νοημάτων τον περιέγραφε οικονομικώς στο πρόσωπο ενός νεογέννητου νηπίου, λόγω της ακακίας της θεότητας, του παντελώς απαλλαγμένου από κακία χαρακτήρα του και της απόλυτης απλότητάς του, δηλαδή επειδή εμφανίστηκε ως νέα κτίση. Αλλά ας έλθουμε πάλι να παρατηρήσουμε σε αυτόν, και με άλλον τρόπο, τον Εμμανουήλ να μορφοποιείται. Διότι το τέλος του νόμου και των προφητών είναι ο Χριστός. «Συνέβη λοιπόν», αναφέρει, «εκείνες τις πολλές ημέρες, όταν ο Μωυσής είχε πλέον μεγαλώσει, να βγει προς τους αδελφούς του, τους υιούς του Ισραήλ· και βλέποντας τον κόπο τους, είδε έναν Αιγύπτιο να χτυπά έναν Εβραίο από τους αδελφούς του· και αφού πάταξε τον Αιγύπτιο, τον έκρυψε στην άμμο. Όταν βγήκε τη δεύτερη ημέρα, είδε δύο άνδρες Εβραίους να διαπληκτίζονται, και είπε σε αυτόν που αδικούσε: Γιατί χτυπάς τον πλησίον σου; Εκείνος δε του απάντησε: Ποιος σε κατέστησε άρχοντα και δικαστή πάνω μας; Μήπως θέλεις να με σκοτώσεις, με τον τρόπο που σκότωσες χθες τον Αιγύπτιο; Τότε ο Μωυσής φοβήθηκε και είπε: Ώστε λοιπόν έγινε φανερό αυτό το γεγονός; Το άκουσε όμως και ο Φαραώ αυτό το γεγονός και ζητούσε να σκοτώσει τον Μωυσή. Ο Μωυσής τότε αναχώρησε μακριά από τον Φαραώ και κατοίκησε στη γη Μαδιάμ. Φτάνοντας στη γη Μαδιάμ, κάθισε κοντά σε ένα πηγάδι. Ο ιερέας της Μαδιάμ είχε επτά θυγατέρες, οι οποίες ποίμαιναν τα πρόβατα του πατέρα τους, του Ιοθόρ».

Αυτό πάλι, σαν σε σκιές και τύπους, το έχει πραγματοποιήσει ο Ιησούς του Ναυή, ο οποίος πέρασε τους υιούς του Ισραήλ από τον Ιορδάνη και ανέλαβε την ηγεσία μετά τον Μωυσή. Διότι έδεσε σε ένα σπήλαιο τους πέντε βασιλείς των Αμορραίων, με τον τύπο να προμηνύει έμμεσα σε εμάς ότι, αφού αναδείχθηκε βασιλιάς μας ο Εμμανουήλ μετά την πολιτεία του νόμου, θα κατασφραγίσει τους αρχηγούς των δαιμόνων στα υποχθόνια βάθη σαν σε βαθύ σπήλαιο. Αφού λοιπόν εξοντώθηκε αυτός που τους πίεζε και τους έθλιβε, λέγει η Γραφή πως τη δεύτερη ημέρα, όταν δύο Εβραίοι διαπληκτίζονταν, ο Μωυσής στάθηκε ανάμεσά τους ως διαιτητής και συμφιλιωτής για να φέρει την ειρήνη σε αυτούς που βρίσκονταν σε εχθρότητα μεταξύ τους. Παρενέβαινε στην έχθρα, λέγοντας σε εκείνον που ήθελε να κακοποιήσει τον αδελφό του: «Γιατί χτυπάς τον πλησίον σου;» Και εκείνος του απάντησε: «Ποιος σε κατέστησε άρχοντα και δικαστή πάνω μας; Μήπως θέλεις να με σκοτώσεις με τον τρόπο που σκότωσες χθες τον Αιγύπτιο;» Διότι, αφού ο Εμμανουήλ έκλεισε προηγουμένως τον Σατανά σαν στον άδη, εμφανίστηκε ως διαιτητής της δικαιοσύνης στους Ισραηλίτες και δάσκαλος της φιλαλληλίας, προτρέποντας να εφαρμόζουν την αγάπη προς τους αδελφούς, και να μη θεωρούν τίποτα ανώτερο από την ειρήνη και την ομοψυχία. Γι' αυτό άλλωστε έλεγε: «Την ειρήνη την δική μου σας δίνω».

Διότι κατηγορούνταν μεν ο θεσπέσιος Μωυσής επειδή φόνευσε τον Αιγύπτιο, αν και εκείνος καταπίεζε, επιτίθετο και καταφόρτωνε τα πλήθη των Εβραίων με αφόρητες αδικίες. Ο Χριστός όμως, κατακρημνίζοντας σαν σε άβυσσο τα πονηρά δαιμόνια και απομακρύνοντάς τα παρά τη θέλησή τους από την τυραννία εναντίον μας, με το να τα εκδιώκει από εκείνους που τα είχαν, αν και θα έπρεπε για αυτό να θαυμάζεται, δεν απέφυγε τα λόγια εκείνων που συνηθίζουν να επικρίνουν.

«Πήγε λοιπόν και το είπε στη μητέρα της, και γρήγορα ήρθε η ίδια η μητέρα μου και με πήρε στην αγκαλιά της. Και η θυγατέρα του βασιλιά τής είπε: "Γυναίκα, ανάθρεψε αυτό το παιδί, και εγώ θα σε αμείψω". Και του έδωσε το όνομα Μωυσής, εξαιτίας του ότι τον ανέσυρε από την υγρή όχθη του ποταμού». Μαζί με αυτά, μετά από άλλα, ο Εζεκιήλ προσθέτει στην τραγωδία του και τα εξής για τα γεγονότα αυτά, εισάγοντας τον Μωυσή να λέει: «Όταν πια παρήλθε για μένα η νηπιακή ηλικία, η μητέρα μου με οδήγησε στα ανάκτορα της βασιλοπούλας, αφού πρώτα μου τα διηγήθηκε όλα και μου φανέρωσε την πατρική μου καταγωγή και τα δώρα του Θεού. Όσο λοιπόν βρισκόμουν στην παιδική ηλικία, μου παρείχε τα πάντα, βασιλική τροφή και εκπαίδευση, σαν να είχα βγει από τα δικά της σπλάχνα. Όταν δε συμπληρώθηκε ο καιρός, βγήκα από τα βασιλικά ανάκτορα (διότι η καρδιά μου με παρακινούσε για έργα και για τα τεχνάσματα του βασιλιά). Τότε βλέπω πρώτα δύο άνδρες να συμπλέκονται, τον έναν Εβραίο και τον άλλο Αιγύπτιο στην καταγωγή. Και βλέποντας ότι υπήρχε ερημιά και κανείς δεν ήταν παρών, έσωσα τον αδελφό μου, και αφού σκότωσα τον άλλον, τον έκρυψα στην άμμο, ώστε να μη μας δει κανένας άλλος και αποκαλύψει τον φόνο. Την επομένη δε ημέρα, βλέποντας πάλι δύο άνδρες, και μάλιστα συγγενείς μεταξύ τους, να κακοποιεί ο ένας τον άλλον, λέω: "Γιατί χτυπάς κάποιον που είναι πιο αδύναμος από εσένα;" Κι εκείνος είπε: "Ποιος σε έστειλε σε εμάς ως κριτή ή ως επιστάτη εδώ; Μήπως θα σκοτώσεις κι εμένα, όπως ακριβώς τον χθεσινό άνδρα;" Και εγώ, επειδή φοβήθηκα, είπα [από μέσα μου]: "Πώς έγινε γνωστό αυτό το γεγονός;"»

ΚΘ΄. ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΟΜΟΙΩΣ «Ο Δημήτριος, σχετικά με τον φόνο του Αιγυπτίου και τη διαφορά με εκείνον που κατέδωσε τον νεκρό, τα εξιστόρησε παρόμοια με εκείνον που συνέγραψε το ιερό βιβλίο· ότι δηλαδή ο Μωυσής διέφυγε στη Μαδιάμ και συγκατοίκησε εκεί με την κόρη του Ιοθόρ, τη Σεπφώρα, η οποία ήταν, όσο μπορεί κανείς να εικάσει από τα ονόματα, από τους απογόνους της Χεττούρας, της γενιάς του Αβραάμ, και συγκεκριμένα από τον Ιεζάν, που γεννήθηκε στον Αβραάμ από τη Χεττούρα. Από τον Ιεζάν γεννήθηκε ο Δαδάν, από τον Δαδάν ο Ραγουήλ, από τον Ραγουήλ ο Ιοθόρ και ο Οβάβ, και από τον Ιοθόρ η Σεπφώρα, την οποία παντρεύτηκε ο Μωυσής. Και ότι οι γενεές συμφωνούν· διότι ο μεν Μωυσής είναι ο έβδομος απόγονος από τον Αβραάμ, ενώ η Σεπφώρα η έκτη. Διότι, ενώ ο Ισαάκ, από τον οποίο προέρχεται ο Μωυσής, ήταν ήδη έγγαμος, ο Αβραάμ παντρεύτηκε τη Χεττούρα σε ηλικία εκατόν σαράντα ετών και απέκτησε από αυτήν ως δεύτερο γιο τον Ισαάρ· ενώ ο Ισαάκ απέκτησε παιδί σε ηλικία εκατό ετών. Ώστε ο Ισαάρ, από τον οποίο γενεαλογείται η Σεπφώρα, γεννήθηκε σαράντα δύο χρόνια αργότερα. Συνεπώς, δεν υπάρχει καμία αντίφαση στο ότι ο Μωυσής και η Σεπφώρα γεννήθηκαν την ίδια εποχή. Και κατοικούσαν στην πόλη Μαδιάμ, η οποία πήρε το όνομά της από έναν από τους γιους του Αβραάμ. Διότι αναφέρει ότι ο Αβραάμ έστειλε τους γιους του προς ανατολάς για να εγκατασταθούν· και γι' αυτόν τον λόγο ο Ααρών και η Μαριάμ είπαν στην Ασηρώθ ότι ο Μωυσής παντρεύτηκε γυναίκα Αιθιοπίδα.»

Αλλά, επειδή από τότε μέχρι τώρα επικρατούσε αυτή η κατάσταση, τώρα όμως υποχώρησε, με το έλεος του Θεού, και μπόρεσα να ανακτήσω κάπως τις δυνάμεις μου, θεώρησα ότι δεν έπρεπε να μην ανταπαντήσω στα όσα γράφτηκαν και εστάλησαν. Γι' αυτό λοιπόν και εγώ απαντώ, ξεκινώντας από εδώ: μας γράφεις αυτά που γράφεις, και συνάμα ερωτάς ελεγκτικά και με πικρία, ποιο καλό πράξαμε στο μεταξύ, αφότου αναλάβαμε τη διοίκηση της Εκκλησίας. Και θα μπορούσα να σου πω αμέσως, ότι από τη δική μου πλευρά έχω πράξει πολλά· αν όμως κάποιος δεν θέλει να ακολουθήσει, αυτό είναι άλλο ζήτημα και δεν αφορά εμένα. Για να μη φανώ όμως ότι περιαυτολογώ, ας αποφύγουμε την απάντηση. Αλλά θα σε ρωτήσω, «και εσύ απάντησέ μου», όπως λέει η Γραφή. Εσύ, λοιπόν, που έχεις κατορθώσει κάθε τι χρηστό για εμάς, εσύ που θαυμάζεσαι για όλα τα έργα σου, ο ανεξίκακος και αμνησίκακος και απλός, αφού ανέλαβες την προστασία μερικών μοναχών, ποιο δείγμα της δικής σου αρετής ανέδειξες; Ποια απόδειξη έδωσες για την οικονόμησή σου και την ικανότητά σου; Πώς τους έπεισες να ακολουθήσουν τα δικά σου ίχνη; Πώς τους παίδευσες να μιλούν με ευπρέπεια, και να μην εκτρέπονται σε ονειδισμούς ούτε καν εναντίον των εχθρών; Όμως, τα παραβλέπω αυτά. Εσύ είσαι δίκαιος, είσαι ακριβής, αληθινός, άμεμπτος, και διαθέτεις όλα όσα μαρτυρεί η Γραφή για τον μεγάλο Ιώβ· ενώ εμείς είμαστε για σένα τα αντίθετα αυτών, και ακόμη χειρότεροι. Όμως, ποιος σε κατέστησε άρχοντα, ποιος σε κατέστησε δικαστή πάνω μας;

70. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΠΙΜΑΧΟ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ. Φρονώ ότι τα χαρίσματα δεν δίνονται απλώς, αλλά ανάλογα με την προετοιμασία της διανοίας εκείνων που τα δέχονται. Και, αν θέλετε, ας εξετάσουμε τα σχετικά με τον ιεροφάντη Μωυσή. Διότι εκείνος, επειδή αφενός τιμώρησε τον Αιγύπτιο που αδικούσε, και αφετέρου συμφιλίωσε τους ομοεθνείς του που συγκρούονταν, χειροτονήθηκε από τον Θεό τιμωρός μεν των Αιγυπτίων, νομοθέτης δε των ομοεθνών του.

Τον απείλησε ο Ιουδαίος λέγοντας: «Μήπως θέλεις εσύ να με θανατώσεις;» Και αυτό τελικά τον ωφέλησε. Επομένως, όλα έγιναν κατά θεία οικονομία, ώστε να δει εκείνο το όραμα στην έρημο, ώστε να συμπληρωθεί ο κατάλληλος χρόνος, ώστε να ασκηθεί στην πνευματική φιλοσοφία μέσα στην έρημο και να ζήσει με ασφάλεια.

Ήταν φυσικό να χλευάζεται και εκείνος, όταν άκουσε: «Μήπως θέλεις να με σκοτώσεις, με τον τρόπο που σκότωσες χθες τον Αιγύπτιο;». Αυτός είναι ο ονειδισμός του Χριστού, το να πάσχει κανείς δεινά μέχρι το τέλος και μέχρι την τελευταία του αναπνοή, όπως ακριβώς και ο Ίδιος χλευαζόταν και άκουγε το: «Αν είσαι Υιός του Θεού», από αυτούς για τους οποίους σταυρωνόταν, από αυτούς τους ομοεθνείς Του. Αυτός είναι ο ονειδισμός του Χριστού, όταν κάποιος χλευάζεται από τους οικείους του, όταν κάποιος χλευάζεται από αυτούς που ευεργετεί· διότι και εκείνος (ο Μωυσής) υπέφερε αυτά από τον ευεργετηθέντα. Εδώ τους εμψύχωσε, δείχνοντας ότι και ο Χριστός υπέφερε αυτά, και ο Μωυσής, δύο πρόσωπα ένδοξα· ώστε αυτός ο ονειδισμός ανήκει περισσότερο στον Χριστό παρά στον Μωυσή, επειδή από τους δικούς Του υπέφερε τέτοια πράγματα. Αλλά ούτε εκείνος έπαθε κάτι, ούτε Αυτός έριξε κεραυνούς, αλλά χλευαζόταν και τα υπέμενε όλα, ενώ εκείνοι κουνούσαν κοροϊδευτικά τα κεφάλια τους. Επειδή λοιπόν ήταν επόμενο να ακούν τέτοια λόγια και αυτοί, και να επιθυμούν την ανταπόδοση, αναφέρει ότι και ο Χριστός και ο Μωυσής έχουν υποφέρει τέτοια πράγματα. Επομένως, η μεν άνεση ανήκει στην αμαρτία, ενώ ο ονειδισμός ανήκει στον Χριστό. Διότι, τι προτιμάς; Τον ονειδισμό του Χριστού ή την άνεση; Με την πίστη εγκατέλειψε την Αίγυπτο, χωρίς να φοβηθεί τον θυμό του βασιλιά· διότι υπέμεινε καρτερικά, σαν να έβλεπε τον Αόρατο. Τι λες; Ότι δεν φοβήθηκε;

γʹ. Διότι τίποτα δεν αναδεικνύει τόσο πολύ εκείνον που έχει την εξουσία, όσο η στοργή προς τους αρχομένους. Επειδή, άλλωστε, πατέρα δεν κάνει κάποιον μόνο το ότι γέννησε, αλλά και το να αγαπά μετά τη γέννηση. Εάν δε εκεί όπου υπάρχει η φύση είναι τόση η ανάγκη της αγάπης, πολύ περισσότερο εκεί όπου υπάρχει η χάρις. Έτσι έλαμψαν όλοι οι παλαιοί. Όσοι λοιπόν από τους Εβραίους ευδοκίμησαν, από αυτό αναδείχθηκαν. Έτσι αναδείχθηκε μέγας ο Σαμουήλ, λέγοντας: «Σε εμένα όμως, ας μη γένοιτο να αμαρτήσω στον Θεό, με το να παύσω να προσεύχομαι για εσάς»· έτσι ο Δαβίδ, έτσι ο Αβραάμ, έτσι ο Ηλίας, έτσι καθένας από τους δικαίους, τόσο της Καινής όσο και της Παλαιάς Διαθήκης. Διότι και ο Μωυσής, χάριν των αρχομένων, εγκατέλειψε τόσο μεγάλο πλούτο και ανείπωτους θησαυρούς, επιλέγοντας να συγκακουχείται με τον λαό του Θεού· και πριν ακόμη από τη χειροτονία του ήταν ηγέτης του λαού διά μέσου των έργων του. Γι' αυτό και πολύ ανόητα του έλεγε εκείνος ο Εβραίος: «Ποιος σε κατέστησε άρχοντα και δικαστή πάνω μας;». Τι λες; Βλέπεις τα έργα, και αμφιβάλλεις για τον τίτλο;

αʹ. Επειδή πρόκειται να προχωρήσει στον λόγο περί της επισκοπής, υποδεικνύει ευθύς εξαρχής πώς πρέπει να είναι ο επίσκοπος, χωρίς να το κάνει αυτό υπό μορφή παραίνεσης προς τον Τιμόθεο, αλλά σαν να απευθύνεται σε όλους, και μέσω εκείνου ρυθμίζοντας τη στάση όλων· και τι λέει; Εάν κάποιος ορέγεται την επισκοπή, δεν τον κατηγορώ, λέει· διότι είναι έργο προστασίας. Εάν κάποιος έχει αυτή την επιθυμία, ώστε να μην επιδιώκει μόνο την εξουσία και την αυθεντία, αλλά την προστασία, δεν τον κατηγορώ· διότι «καλό έργο επιθυμεί», λέει. Επειδή και ο Μωυσής επιθύμησε αυτό το έργο, αλλά όχι την εξουσία, και το επιθύμησε έτσι, ώστε να ακούσει: «Ποιος σε κατέστησε άρχοντα και δικαστή σε εμάς;»

Αν και άλλοι δυσφορούν με τούτο, αγανακτούν, και το θεωρούν φορτικό και βαρύ, εγώ όμως όχι, λέει· αλλά, όπως ακριβώς κάποιος θα στολιζόταν με έναν πολυτελή μανδύα, έτσι και εγώ στολίζομαι με τη δικαιοκρισία, όχι μόνο για σήμερα και αύριο πια όχι, αλλά, όπως ακριβώς είναι ανάγκη να φοράμε πάντοτε τα ενδύματά μας, έτσι αναλαμβάνω πάντοτε και τη δικαίωση των αδυνάτων. Και όμως, ποιος τον κατέστησε δικαστή; Έγινε αυτοχειροτόνητος κριτής από την ίδια την αρετή του, όπως ακριβώς ο Μωυσής· τέτοιοι θα έπρεπε να είναι οι άρχοντες. Τον είδες μέσα στους πειρασμούς, όσο σου ήταν δυνατόν να δεις (διότι την ακρίβεια των γεγονότων ούτε ο ίδιος ο λόγος δεν μπόρεσε να την παρουσιάσει· επειδή την οδύνη, τα βάσανα, την τυραννία της απελπισίας και την ταραχή που προκλήθηκε από τόσες καταιγιστικές συμφορές, καμία δύναμη του λόγου δεν μπορεί να τα εξηγήσει στους ακροατές τόσο καλά, όσο η ίδια η εμπειρία των πραγμάτων). Έλα λοιπόν, να σου τον δείξω πάλι· διότι ούτε αυτό είναι μικρό, αλλά αντίθετα απαιτεί ψυχή εξαιρετικά φιλοσοφημένη, το να επιδεικνύει κανείς πολλή φιλοσοφία μέσα στον πλούτο και την ευημερία.

Είναι βέβαια φοβερό να κακολογείται κανείς από οποιονδήποτε, όταν όμως εκείνος που το κάνει αυτό είναι κάποιος από τους ευεργετηθέντες, και μάλιστα χλευάζει και προβάλλει τις ευεργεσίες που του έγιναν, λέγοντας: «Μήπως θέλεις να με σκοτώσεις εσύ, όπως ακριβώς σκότωσες χθες τον Αιγύπτιο;», τότε ακριβώς η ύβρις γίνεται αφόρητη, σε βαθμό που θα μπορούσε ακόμη και να πνίξει τον υβριζόμενο· τόσο πολύ, μαζί με την απογοήτευση, επιφέρει και τον θυμό. Στην περίπτωση όμως του Μωυσή σε αυτά προστέθηκε και ένα τρίτο στοιχείο, ο φόβος του βασιλιά, ο οποίος κυρίευσε τόσο πολύ την ψυχή του δικαίου, ώστε να τον διώξει από ολόκληρη τη χώρα. Γίνεται λοιπόν φυγάς ο γιος του βασιλιά· ώστε, εάν κάποιος τον μακαρίζει για την ανατροφή του στα ανάκτορα, ας φέρει τώρα στον νου του εκείνη την αφθονία, και θα διαπιστώσει ότι αυτή στάθηκε η αφορμή για αμέτρητες θλίψεις και δυσκολίες στον δίκαιο. Διότι δεν είναι το ίδιο κάποιος που ανατράφηκε σε ένα απλό σπίτι και υπέμεινε πολλούς κόπους, πολλές αποδημίες και ταλαιπωρίες, να ανέχεται μακροχρόνιες περιπλανήσεις και να υπομένει τα δεινά της ξένης γης, σε σύγκριση με το να πάθει το ίδιο πράγμα κάποιος που δεν είχε ποτέ την παραμικρή εμπειρία από αυτά, αλλά διήγαγε ολόκληρο τον χρόνο της ζωής του μέσα στην πολυτέλεια. Διότι αυτός θα αισθανθεί τη φυγή πολύ πιο επώδυνη από εκείνον, εάν ποτέ συμβεί να περιέλθει σε αυτή την ανάγκη· πράγμα που ακριβώς συνέβαινε τότε και σε εκείνον.

Εκείνος δε είπε: «Ποιος σε όρισε άρχοντα και δικαστή πάνω μας; Μήπως θέλεις να με σκοτώσεις, όπως ακριβώς σκότωσες χθες τον Αιγύπτιο;» Ο Μωυσής τότε φοβήθηκε και είπε: «Ώστε λοιπόν έγινε φανερό αυτό το γεγονός;» «Διέσωσα τον φτωχό από το χέρι του δυνάστη. Σύντριψα τις σιαγόνες των αδίκων, και μέσα από τα δόντια τους απέσπασα το άρπαγμα.» «Ελευθέρωσε αυτούς που οδηγούνται στον θάνατο, και γλίτωσε αυτούς που δολοφονούνται, μη διστάσεις. Εάν όμως πεις: “Δεν τον γνωρίζω αυτόν”, μάθε ότι ο Κύριος, ο οποίος αποδίδει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του, γνωρίζει τις καρδιές όλων.» «Ελευθερώστε τον λεηλατημένο από το χέρι εκείνου που τον αδικεί.» «Απομακρύνετε την αδικία και την ταλαιπωρία· εξαλείψτε την καταδυνάστευση από τον λαό μου, λέει ο Κύριος.» «Ελευθέρωσε τον αδικούμενο από το χέρι εκείνου που τον αδικεί.» Καθένας που πλέει στη θάλασσα βρίσκεται κοντά στο ναυάγιο, και τόσο περισσότερο μάλιστα, όσο πιο γρήγορα πλέει· και καθένας που είναι ενδεδυμένος με σώμα, βρίσκεται κοντά στις δοκιμασίες του σώματος, και τόσο περισσότερο, όσο βαδίζει όρθιος και δεν βλέπει εκείνους που κείτονται πεσμένοι μπροστά του. Όσο πλέεις με ούριο άνεμο, δώσε το χέρι σου σε εκείνον που ναυαγεί· όσο έχεις υγεία και πλούτο, βοήθησε εκείνον που κακοπαθεί. Μην περιμένεις να μάθεις πάνω στον εαυτό σου πόσο κακό πράγμα είναι η απανθρωπιά, και πόσο μεγάλο αγαθό είναι να δείχνεις ευσπλαχνία σε όσους έχουν ανάγκη.

Ποια σχέση θα μπορούσαν να έχουν με τα προηγούμενα, έστω κι αν ο ήχος της φωνής είναι απαράλλακτος, τα χωρία «ποιος σου ανήγγειλε ότι είσαι γυμνός;» και «ποιος σε κατέστησε άρχοντα και δικαστή πάνω μας;» και «ποιος είσαι εσύ που κρίνεις ξένο υπηρέτη;» και «ποιος πάταξε τον Αβιμέλεχ, τον γιο του Ιεροβοάμ;» και «ποιος είναι αυτός που μου κρύβει τη βουλή;»; Διότι αυτά εκφράζουν αγανάκτηση και επιτίμηση, και δεν παρουσιάζουν τίποτα παρόμοιο με τα προαναφερθέντα. Εάν δε κάποιος τα υπαγάγει και αυτά στον κανόνα της ερώτησης, για να μην πω τίποτε άλλο, θα κατηγορήσει το θείο για άγνοια, υποστηρίζοντας ότι δεν επικρίνει τις πράξεις δια της φωνής, αλλά ότι, ένεκα άγνοιας, ζητεί να μάθει ποιος έδωσε την άδεια για την τέλεσή τους. Ακόμη και το χωρίο «ποιος είμαι εγώ, κύριέ μου Κύριε; και ποιος είναι ο οίκος του πατέρα μου;» εμφανίζει τη διαφορά τόσο ξεκάθαρα, όσο απαράλλακτη προβάλλει και τη φωνή· διότι φανερώνει ομολογία της προσωπικής ευτέλειας και το φρόνημα της ευχαριστίας προς τον Θεό. Σε καμία περίπτωση δεν οδηγεί τον λογισμό σε ερώτηση ούτε (κάθε άλλο) σε επιτίμηση ή αγανάκτηση ή σε οτιδήποτε άλλο από τα προειρημένα.