Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 20:15

Διότι, λέγει, απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό. Με σοφία, λοιπόν, και με τέχνη οδηγώντας μας προς την αρετή, έθεσε την απομάκρυνση από την κακία ως αρχή των καλών έργων. Διότι, εάν σου παρουσίαζε ευθύς εξαρχής τα τέλεια, θα δίσταζες να τα επιχειρήσεις· τώρα όμως σε συνηθίζει στα πιο εύκολα, ώστε να τολμήσεις και τα επόμενα. Θα έλεγα, μάλιστα, ότι η άσκηση της ευσέβειας μοιάζει με κλίμακα· με εκείνη την κλίμακα που είδε κάποτε ο μακάριος Ιακώβ, της οποίας τα μεν πρώτα σκαλοπάτια βρίσκονταν κοντά στη γη και χαμηλά, τα δε άλλα εκτείνονταν ψηλά, πάνω από τον ίδιο τον ουρανό. Ώστε, πρέπει εκείνοι που εισάγονται στον ενάρετο βίο να θέτουν τα ίχνη τους στις πρώτες βαθμίδες, και από εκεί να ανεβαίνουν διαρκώς στις επόμενες, έως ότου φθάσουν στο εφικτό για την ανθρώπινη φύση ύψος μέσα από τη σταδιακή προκοπή. Όπως λοιπόν στην κλίμακα η πρώτη ανάβαση είναι η απομάκρυνση από τη γη, έτσι και στην κατά Θεόν πολιτεία, αρχή της προκοπής είναι ο χωρισμός από το κακό. Γενικότερα δε, κάθε απραξία είναι ευκολότερη ακόμη και από την οποιαδήποτε πράξη· όπως για παράδειγμα: «Δεν θα φονεύσεις· δεν θα μοιχεύσεις· δεν θα κλέψεις». Καθένα από αυτά απαιτεί απραξία και ακινησία. Αντιθέτως, το «θα αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου»· και το «πούλησε τα υπάρχοντά σου και δώσε τα στους φτωχούς»· και το «εάν κάποιος σε αγγαρέψει να περπατήσεις ένα μίλι, πήγαινε μαζί του δύο», αποτελούν πράξεις που αρμόζουν σε αθλητές, και απαιτούν ψυχή ήδη ακμαία προκειμένου να κατορθωθούν.

Διότι δεν είναι δυνατόν να πει κανείς στα άλογα ζώα: «Δεν θα φονεύσεις, δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα κλέψεις» και τα εξής. Γι' αυτό, μη στερήσετε από τον εαυτό σας αυτή τη χάρη, εφόσον προσκαλείστε να επανέλθετε στην αρχική σας ευγένεια. Διότι αυτό είναι δυνατόν, εάν εξομοιωθείτε με τον Θεό μέσω των αγαθών πράξεων· και, αφού θεωρηθείτε υιοί Του εξαιτίας αυτής της ομοιότητας, θα μπορέσετε να αποκατασταθείτε ως κυρίαρχοι των πάντων.

Διότι τι λέγει; «Μάθετε να κάνετε το καλό;» Άραγε λοιπόν, πες μου, θα μπορούσε να πει κανείς ότι απομακρύνει εντελώς από τη νομική εντολή; Δεν επιτρέπει καθόλου να προσηλώνεται κανείς σε όσα θεσπίστηκαν μέσω του Μωυσή; Έπειτα, πώς έλεγε ο Χριστός: «Μη νομίσετε ότι ήρθα να καταργήσω τον νόμο ή τους προφήτες· δεν ήρθα να καταργήσω, αλλά να εκπληρώσω»; Και πώς έλεγε και ο Παύλος: «Ώστε ο μεν νόμος είναι άγιος, και η εντολή αγία και δίκαιη και αγαθή»; Προς αυτά λοιπόν πάλι θα πούμε ότι είναι καλός ο νόμος, εάν βέβαια νοείται πνευματικά, και ο Χριστός δεν μας απομακρύνει εντελώς από τον νόμο. Αλλά μάλλον μας ανεβάζει σε κάτι ανώτερο και καλύτερο, έχοντας θέσει προηγουμένως μέσα μας ως ένα είδος υποβάθρου την παιδαγωγία μέσω του νόμου, και παρουσιάζοντας εκ των προτέρων στους αρχαιότερους όσα γίνονταν με σκιές και τύπους σαν ένα είδος προγυμνάσματος της αληθινής λατρείας. Εξάλλου, είναι αναγκαίο να προσθέσουμε σε αυτά και τούτο: Ο μεν νόμος που δόθηκε μέσω του Μωυσή, διδάσκει να απέχει κανείς από τη φαυλότητα και την αμαρτία, και υποδεικνύει τα αισχρά. Και γι' αυτό ο Παύλος λέει: «Την αμαρτία δεν θα την γνώριζα παρά μόνο μέσω του νόμου.» Το ευαγγελικό κήρυγμα όμως μας αναδεικνύει επιμελητές κάθε αρετής. Γι' αυτόν τον λόγο θα μπορούσε δικαιολογημένα να ονομαστεί, κυρίως και αληθινά, το καθεαυτό καλό. Διότι το «Ου φονεύσεις, ου μοιχεύσεις», απομάκρυνε από την αμαρτία όσους παιδαγωγούνταν, χωρίς όμως να φανερώνει ακόμη τέλεια τι ακριβώς είναι το καλό.

Ο νόμος που δόθηκε μέσω του Μωυσή, έχοντας νομοθετηθεί για τους αρχαιοτέρους, πρόσταζε να εφαρμόζεται ίση ανταπόδοση· εμπόδιζε δηλαδή την αδικία, αλλά δεν απαιτούσε να δείχνουν ανεξικακία όσοι είχαν προηγουμένως αδικηθεί, πράγμα που επιδιώκει ο νόμος του Ευαγγελίου. Διότι λέει: «Δεν θα φονεύσεις, δεν θα κλέψεις, δεν θα επιορκήσεις». Και επιπλέον αυτών: «Οφθαλμό αντί οφθαλμού, χέρι αντί χεριού, πόδι αντί ποδιού, τραύμα αντί τραύματος, μώλωπα αντί μώλωπος». Με αυτά έδινε εντολή να μην αδικούν τους άλλους· ή τουλάχιστον, εάν είχαν αδικηθεί πρώτοι, να μην επεκτείνουν την οργή τους ενάντια σε αυτόν που τους αδίκησε πέρα από το μέτρο της ίσης ανταπόδοσης.

Τώρα όμως, σαν να μας εισάγει σε κάτι μεγάλο και αξιοσπούδαστο, ο νόμος μάς αποτρέπει από κάθε εργασία· και δεν επιτρέπει να βγάζουμε κανένα βάρος από το σπίτι· αλλά ούτε και να απομακρυνόμαστε κάπου μακριά, περνώντας το κατώφλι της πύλης της Ιερουσαλήμ. Προστάζει να προσέρχεται κανείς στο δείπνο και στο τραπέζι χρησιμοποιώντας τροφές όχι από αυτές που βρέθηκαν εκείνη τη στιγμή, αλλά από αυτές που ετοιμάστηκαν εκ των προτέρων με προνοητικότητα, και τιμωρεί με θάνατο τον παραβάτη. Καίτοι κανένα από όσα έχουν παραγγελθεί, εάν γινόταν σε κάποια άλλη περίσταση, δεν θα προσήπτε την κατηγορία της αμαρτίας σε αυτόν που το έπραξε. Και βέβαια, δεν θα μπορούσε να ισχυριστεί κάποιος, εφόσον σκέφτεται σωστά, ότι και αυτά κατατάσσονται από τον νόμο στην κατηγορία των παραπτωμάτων, όπως ακριβώς συμβαίνει με τα άλλα, από τα οποία διατάσσει σαφώς ότι πρέπει να απέχουμε παντελώς. Διότι το «Ου φονεύσεις, ου μοιχεύσεις, ου κλέψεις, ου ψευδομαρτυρήσεις», και όσα είναι συναφή με αυτά αποβλέποντας στην ίδια κοινή κατεύθυνση, δεν πρέπει να τηρούνται μόνο κατά το Σάββατο από έναν άνθρωπο που δεν επιθυμεί να τιμωρηθεί, αλλά πρέπει να εφαρμόζονται διαρκώς σε κάθε χρόνο. Επομένως, πιστεύω πως θα γίνει απολύτως ξεκάθαρο στους ακροατές ότι τα όσα έχουν απαγορευτεί κατά το Σάββατο δεν είναι αμαρτίες, αλλά μάλλον αναδεικνύουν για εμάς μια εξαιρετικά ωραία εικόνα των πραγμάτων, την οποία, όσο βέβαια μπορώ, δεν θα διστάσω να εξηγήσω για τη δική σου ωφέλεια.

Διότι σε εκείνους μεν που ήταν επιρρεπείς στις ανθρωποκτονίες νομοθέτησε να μη φονεύουν, ομοίως δε και στους πλέον φιλήδονους και ακόλαστους να μη μοιχεύουν, και πάλι στους πλέον δουλοπρεπείς να μην κλέβουν, ενώ στους ίδιους (τους μαθητές Του) όρισε να θεωρούν ότι αυτοί οι νόμοι δεν αρμόζουν πλέον σε αυτούς, αλλά να εκτιμούν πάνω απ' όλα την απάθεια της ψυχής, αποκόπτοντας τα βλαστάρια της κακίας από κάτω, από τα βάθη του ίδιου του νου τους, σαν από τις ρίζες. Τους όρισε να προσπαθούν να κυριαρχούν επί του θυμού και επί κάθε αισχρής επιθυμίας, ή μάλλον να μην οργίζονται καθόλου ένεκα της άκρας απάθειας της ψυχής, ούτε να βλέπουν γυναίκα με ακόλαστη επιθυμία, και αντί να κλέβουν, απεναντίας να προσφέρουν και τα δικά τους υπάρχοντα σε όσους έχουν ανάγκη. Και ούτε να υπερηφανεύονται για το ότι δεν αποστερούν τους άλλους, αλλά για το ότι υπομένουν ανεξίκακα αυτούς που σπεύδουν να τους αποστερήσουν. Και γιατί πρέπει να συγκεντρώσω όλα όσα Εκείνος μεν δίδασκε, και αυτοί δε μάθαιναν; Τους προέτρεπε λοιπόν, εκτός των άλλων, να τηρούν την αλήθεια με τέτοιον τρόπο, ώστε να μην έχουν ανάγκη ούτε την ευορκία –πόσο μάλλον την επιορκία– αλλά να διαμορφώνουν τον τρόπο της ζωής τους έτσι ώστε να φαίνεται πιο αξιόπιστος από κάθε όρκο, περιοριζόμενοι στο «ναι» και στο «όχι», και χρησιμοποιώντας τα λόγια τους με αλήθεια. Πρέπει λοιπόν να διερωτηθούμε, με ποια λογική θα μπορούσε κανείς να υποπτευθεί ότι οι ακροατές τέτοιων διδαγμάτων, οι οποίοι μάλιστα αναδείχθηκαν και διδάσκαλοι των ίδιων αυτών μαθημάτων, έπλασαν ψευδώς όλα όσα μαρτύρησαν ότι έπραξε ο Διδάσκαλος;

Αυτά, λοιπόν, ας θεωρηθεί ότι έχουν εξεταστεί, κάνοντας κατά παραχώρηση δεκτή μια παράλογη αρχή. Διότι το να υποθέσουμε τα αντίθετα από τα όσα έχουν γραφεί, και να ισχυριστούμε ότι ο Ιησούς δεν υπήρξε διδάσκαλος σώφρονων λόγων, αλλά αδικίας, πλεονεξίας και κάθε ακολασίας, και ότι οι μαθητές του, έχοντας διδαχθεί τέτοια πράγματα από αυτόν, έγιναν ικανοί για κάθε κακό και οι πλέον παμπονήροι από όλους τους ανθρώπους που υπήρξαν ποτέ, μας παραχωρήθηκε ως υπόθεση, πράγμα που ήταν το πιο παράλογο από όλα· αυτό είναι παρόμοιο με το να έλεγε κάποιος, συκοφαντώντας και διαβάλλοντας τον Μωυσή —ο οποίος στους νόμους λέει: «δεν θα φονεύσεις, δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα κλέψεις, δεν θα ψευδομαρτυρήσεις»— ότι τα έλεγε αυτά με ειρωνεία και προσποίηση· ότι, δηλαδή, επιθυμούσε οι υπήκοοί του και να φονεύουν και να μοιχεύουν και να πράττουν τα αντίθετα από αυτά που προσποιείται ότι νομοθετεί, και ότι υποκρινόταν και προσποιούνταν τον σεμνό βίο. Με αυτόν τον τρόπο, άλλωστε, θα μπορούσε κάποιος να διαβάλει και τις νουθεσίες των Ελλήνων φιλοσόφων και τον καρτερικό βίο τους και όλους τους λόγους τους, ισχυριζόμενος ότι η διάθεσή τους και ο βίος τους ήταν αντίθετα με τα γραφόμενα, και ότι προσποιήθηκαν υποκριτικά πως επέλεξαν τον φιλοσοφικό βίο. Έτσι, για να το πούμε απλά, θα μπορούσε κάποιος να διαβάλει όλες τις ιστορίες των παλαιών, αναιρώντας την αλήθεια που περιέχουν, και παρερμηνεύοντας προς το αντίθετο τα όσα δηλώνονται σε αυτές.

«Δεν θα μοιχεύσεις», λέει ο νόμος· εσύ όμως, ούτε καν θα επιθυμήσεις, αναφλέγοντας το πάθος από το περίεργο και επίμονο βλέμμα. «Δεν θα φονεύσεις», λέει εκείνος· εσύ όμως, ούτε καν θα ανταποδώσεις το χτύπημα, αλλά και θα προσφέρεις τον εαυτό σου σε εκείνον που σε χτυπά. Πόσο πιο φιλοσοφημένα είναι αυτά από εκείνα!

Ποτέ να μην επικαλείσαι ματαίως τον μεγάλο Θεό. Να τηρείς όλα τα Σάββατα, τα υψηλά και τα σκιώδη. Μακάριος θα είσαι, εάν αποδίδεις στους γονείς σου την ευγνωμοσύνη που τους αρμόζει. Να αποφεύγεις το δολοφονικό μίασμα των χεριών, την ξένη κλίνη, την κακόβουλη κλοπή, την ψευδή μαρτυρία, καθώς και την επιθυμία για τα ξένα αγαθά, η οποία αποτελεί σπινθήρα του ολέθρου.

Η΄. Ου κλέψεις· ώστε ο γνώστης των κρυφών να μη σου ανταποδώσει πολλαπλάσια την τιμωρία, επειδή Τον περιφρόνησες. Αντίθετα μάλιστα, και από τα υπάρχοντά σου θα παρέχεις κρυφά σε όσους έχουν ανάγκη, για να λάβεις από τον Θεό, ο οποίος βλέπει τα κρυφά, εκατονταπλάσια αμοιβή και αιώνια ζωή στον μέλλοντα αιώνα.

«Η εντολή»: Αυτή που λέει: δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα κλέψεις και τα εξής. Διότι αυτή ειπώθηκε φανερά και φωτίζει όσους υπακούουν. «Ο φόβος»: Διότι για όλους όσους καθοδηγούνται από τον φόβο του Θεού, ο μισθός τους παραμένει στον αιώνα. Επειδή ο φόβος του Θεού σώζει τον άνθρωπο. «Τα κρίματα»: Διότι όλοι οι λόγοι του Κυρίου είναι αληθινοί και δίκαιοι. επειδή τίποτα δεν είναι άκριτο παρά τω Θεώ, ως Εκείνου που δικαιώνει. «Επιθυμητά»: Διότι καθόλου δεν ωφελεί τον άνθρωπο ο χρυσός ή οι πολύτιμοι λίθοι, όσο οι λόγοι του Θεού και οι εντολές. Και αυτά επιθυμεί ο κάθε πιστός και σπεύδει να τα αξιωθεί. «Και γλυκύτερα»: Διότι η γλυκύτητα του μελιού είναι πρόσκαιρη, ενώ των λόγων του Θεού αιώνια. «Και γαρ ο δούλος»: Διότι όλοι όσοι υπηρετούν αληθινά τον Θεό τηρούν τις εντολές του, όπως ο Χριστός, ως Υιός του Πατρός, τις εντολές. Διότι δεν ήρθα, λέει, για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα του Πατέρα που με έστειλε. «Εν τω φυλάσσειν»: Διότι δεν υπόκεινται σε μέτρο όσα ετοίμασε ο Θεός για εκείνους που τηρούν τις εντολές του. «Παραπτώματα»: Διότι όσα αμαρτάνει ο άνθρωπος, ποιος τα γνωρίζει, παρά μόνο ο Θεός ως καρδιογνώστης; «Εκ των κρυφίων»: Από όλα, λέει, όσα γεννά η καρδιά και οι λογισμοί. διότι εσύ τα γνωρίζεις, από αυτά καθάρισέ με. «Και από αλλοτρίων»: Από εκείνα που προέρχονται από αρπαγή και πλεονεξία. διότι αυτά τυγχάνουν ξένα. Αυτά δε τα μισεί ο Θεός [και όσοι υπηρετούν τον Θεό].

Αυτές τις φανερώνει ο νόμος, μέσω του οποίου γνώρισε στον Μωυσή τις οδούς του, δηλαδή τις εντολές, και μέσω αυτού στους γιους του Ισραήλ τα θελήματά του. Διότι θέλημα του Θεού είναι το να μη μοιχεύουμε, να μη φονεύουμε, να μην κλέβουμε, να μην ψευδομαρτυρούμε· επειδή μέσω αυτών σωζόμαστε. «Οικτίρμων και ελεήμων είναι ο Κύριος.» Επομένως, ούτε παντοτινά θα χρησιμοποιεί την οργή (διότι αυτό σημαίνει το «μέχρι τέλους»), ούτε θα χαρίζει το έλεος διαρκώς στους ανάξιους· επειδή πώς αλλιώς είναι ο Θεός κριτής, και δίκαιος, και ισχυρός, και μακρόθυμος; Πώς θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του; Αναμειγνύει, λοιπόν, την οργή με το έλεος, και όταν μεν είναι καιρός ελέους, προβάλλει αυτό· όταν δε είναι καιρός οργής, την επιφέρει κατά την ημέρα της οργής και της δικαιοκρισίας, κατά την οποία, λέει ο Παύλος, θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Γι' αυτό, λέει, δεν θα οργίζεται στον αιώνα, δηλαδή στον παρόντα αιώνα· διότι για τον μέλλοντα φύλαξε την κρίση και την οργή. «Όπως οικτίρει ο πατέρας τους γιους του.» Διότι στο σκοτάδι και στα δεσμά βρίσκονται οι άνθρωποι που ζουν μέσα στις αμαρτίες· όταν όμως απαλλαγούν από τα παραπτώματα, προφανώς μετατίθενται και βρίσκονται στο φως· ώστε εύλογα ονόμασε την απαλλαγή από τα αμαρτήματα μετάβαση από τη δύση προς την ανατολή, θέλοντας συνάμα να διδάξει και εμάς ποια είναι η απόσταση ανάμεσα στην αμαρτία και στη δικαιοσύνη. «Διότι αυτός γνώρισε το πλάσμα μας.»

Εξαιτίας αυτού, ο εχθρός καταπατούσε με αλαζονεία τη ζωή· το «Ου φονεύσεις» χλευαζόταν, το «Ου μοιχεύσεις» περιγελιόταν, το «Ου κλέψεις» είχε καταργηθεί, το «Ου ψευδομαρτυρήσεις» θεωρούνταν ανοησία και μύθος, το «Ουκ επιθυμήσεις όσα τω πλησίον σου εστίν» αποτελούσε μια εντολή εχθρική προς τον τρόπο ζωής, και ο νόμος ήταν ξένος προς την κοινωνία.

Αυτά είναι όσα υποστηρίζουν, για να το πούμε με λίγα λόγια, οι εκπρόσωποι των Σηθιανών διδασκαλιών. Η διδασκαλία τους συντίθεται από λέξεις φυσικές και από άλλες που έχουν ειπωθεί για διαφορετικά θέματα, τις οποίες μεταφέροντας στη δική τους διδασκαλία, τις ερμηνεύουν όπως προείπαμε. Λένε, μάλιστα, ότι και ο Μωυσής συμφωνεί με τη διδασκαλία τους, όταν λέει: «σκοτάδι και γνόφος και θύελλα» — διότι αυτοί, ισχυρίζονται, είναι οι τρεις λόγοι (αρχές)· ή όταν λέει ότι στον παράδεισο δημιουργήθηκαν τρεις: ο Αδάμ, η Εύα, το φίδι· ή όταν αναφέρει τρεις υιούς: τον Κάιν, τον Άβελ, τον Σηθ, και πάλι τρεις: τον Σημ, τον Χαμ, τον Ιάφεθ· ή όταν αναφέρει τρεις πατριάρχες: τον Αβραάμ, τον Ισαάκ, τον Ιακώβ· ή όταν λέει ότι δημιουργήθηκαν τρεις ημέρες πριν από τον ήλιο και τη σελήνη· ή όταν αναφέρει τρεις νόμους: τον απαγορευτικό, τον εφετικό, τον διατιμητικό. Απαγορευτικός νόμος είναι το: «από κάθε δέντρο στον παράδεισο μπορείτε ελεύθερα να φάτε, αλλά από το δέντρο της γνώσης του καλού και του κακού δεν πρέπει να φάτε». Το να λέει: «έξελθε από τη γη σου και από τη συγγένειά σου, και έλα στη γη που θα σου δείξω», αυτός, λέει, είναι ο εφετικός νόμος· διότι σε όποιον το επιθυμεί (επιλέξει) είναι δυνατόν να εξέλθει, ενώ σε όποιον δεν το επιθυμεί, να μείνει. Διατιμητικός δε νόμος είναι αυτός που λέει: «δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα φονεύσεις, δεν θα κλέψεις»· διότι έχει καθοριστεί η ποινή για το καθένα από τα αδικήματα.

Αλλά επειδή είπαμε ότι αυτοί χρησιμοποιούν και επωδές τόσο για όσους έχουν δαγκωθεί από σκύλο όσο και για άλλους, θα το αποδείξουμε από τα δικά τους κείμενα. Διότι λέει τα εξής: «Εάν λοιπόν σε κάποιον άνδρα ή γυναίκα ή νέο ή νέα, ένας λυσσασμένος και μανιακός σκύλος —στον οποίο υπάρχει πνεύμα φθοράς— δαγκώσει ή κατασπαράξει ή αγγίξει, την ίδια ακριβώς ώρα ας τρέξει με όλα του τα ρούχα και, κατεβαίνοντας σε ποτάμι ή σε πηγή, όπου υπάρχει βαθύ μέρος, ας βαπτιστεί με όλα του τα ρούχα, και ας προσευχηθεί στον μεγάλο και ύψιστο Θεό με πίστη καρδιάς. Και τότε ας επικαλεστεί για τον εαυτό του τους επτά μάρτυρες, αυτούς που είναι γραμμένοι σε αυτό το βιβλίο: "Ιδού, επικαλούμαι ως μάρτυρες τον ουρανό και το νερό και τα άγια πνεύματα και τους αγγέλους της προσευχής και το έλαιο και το αλάτι και τη γη. Αυτούς τους επτά μάρτυρες επικαλούμαι ότι δεν θα αμαρτήσω πλέον: δεν θα μοιχεύσω, δεν θα κλέψω, δεν θα αδικήσω, δεν θα πλεονεκτήσω, δεν θα μισήσω, δεν θα αθετήσω τον λόγο μου, ούτε θα επιδοκιμάσω κανένα πονηρό έργο". Αφού λοιπόν πει αυτά, ας βαπτιστεί πάλι με όλα του τα ρούχα στο όνομα του μεγάλου και υψίστου Θεού». Και φλυαρεί για πάρα πολλά άλλα, διδάσκοντας να λένε τα ίδια και για τους φθισικούς, και να βαπτίζονται σε κρύο νερό σαράντα φορές για επτά ημέρες, καθώς επίσης και για τους δαιμονισμένους. Ω, τι αμίμητη σοφία και επωδές γεμάτες δύναμη! Διότι ποιος δεν θα εκπλαγεί με τέτοια και τόση δύναμη των λόγων;

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟ ΘΕΟΓΝΩΣΤΟ 1278. Δεν είναι το ίδιο, αγαπητέ μου, το να προστάζει κανείς και το να επιτρέπει· διότι το πρώτο προστάζεται ως κάτι που οφείλει με κάθε τρόπο να εκπληρωθεί, όπως το «Δεν θα φονεύσεις, δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα κλέψεις» και όσα άλλα είναι παρόμοια· το δεύτερο, όμως, συγχωρείται χάριν κάποιας οικονομίας. Το πρώτο, λοιπόν, θεσπίζεται, ενώ το δεύτερο δεν απαγορεύεται· και αυτό θα το τεκμηριώσω από τις Γραφές.

ΙΓ'. ΣΤΟΝ ΙΔΙΟ. Γιατί ορισμένες διατάξεις του νόμου έχουν νομοθετηθεί κοινά και για τους άνδρες και για τις γυναίκες, ενώ άλλες ξεχωριστά; Οφείλεις να μελετάς τις Γραφές και να μην ερωτάς για τα πάντα. Διότι, εάν διάβαζες, θα εγνώριζες ότι για μεν τον άνδρα έχουν νομοθετηθεί ορισμένες ειδικές διατάξεις περί σπερματικής εκκρίσεως, για δε τη γυναίκα περί εμμήνου ρύσεως. Επίσης, για μεν τον άνδρα, να μην ανατρέπει τους φυσικούς θεσμούς επιθυμώντας παράφορα άρρενες και παραδιδόμενος σε άκαρπη μανία, για δε τη γυναίκα, περί του ύδατος του ελέγχου, εάν υπάρξει υποψία ότι έχει μοιχεύσει. Και τον μεν άνδρα που υπέστη ονείρωξη, καθώς και τη γυναίκα κατά την έμμηνο ρύση και μετά τη γέννα, τους ονομάζει ακάθαρτους και τους τοποθετεί έξω από τους ιερούς περιβόλους, μέχρι να καθαριστούν. Και κάποια άλλα έχουν νομοθετηθεί ειδικά, τα οποία δεν είναι αναγκαίο να αναφερθούν επί του παρόντος, καθώς μπορείς να κατανοήσεις από όσα ελέχθησαν ότι μόνο σε εκείνα, στα οποία δεν είναι δυνατόν η γυναίκα να πράξει τα του ανδρός, ούτε ο άνδρας τα της γυναικός, θεσπίστηκαν ξεχωριστοί νόμοι. Όλοι δε οι υπόλοιποι νόμοι είναι κοινοί και για τα δύο γένη· όπως το: «Να αγαπήσεις τον Κύριο τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου, και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου·» και το: «Ου φονεύσεις. Ου μοιχεύσεις. Ου κλέψεις. Ου ψευδομαρτυρήσεις.»

«Ου φονεύσεις, ου μοιχεύσεις»· και φονιάς και μοιχός ο Προφήτης του Θεού; Διότι αυτό το χωρίο σάς αναγνώστηκε σήμερα. Δεν κατηγορώ τον Προφήτη, μη γένοιτο, αλλά διασφαλίζω τη δική σας ζωή, ώστε, όταν κατορθώσεις πολλά, να ασφαλίσεις τον εαυτό σου για να μην πέσεις. Διότι έτσι έλεγε και ο Απόστολος: «Εκείνος που νομίζει ότι στέκεται σταθερά, ας προσέχει μήπως πέσει». Γι' αυτόν τον λόγο και ο ίδιος ο Δαβίδ έλεγε πολύ συχνά: «Μέχρι τέλους μην καταστρέψεις»· γι' αυτό και ο ίδιος, προσευχόμενος, έλεγε: «Και έως τα γηρατειά και τα βαθιά γεράματα, Θεέ, μη με εγκαταλείψεις». Για ποιον λόγο, λοιπόν, του επιτράπηκε να περιπέσει σε τόσο μεγάλη αμαρτία; Για τρεις λόγους· το ποιοι είναι αυτοί, το λέω εγώ· εσύ μόνο να προσέχεις με απόλυτη ακρίβεια.

Ου μοιχεύσεις. Ο καθένας χλιμίντριζε για τη γυναίκα του πλησίον του· Ου κλέψεις. Η κατάρα και το ψεύδος και η μοιχεία και η κλοπή έχουν εξαπλωθεί πάνω στη γη. Άλλα έλεγε ο ιατρός, και άλλα έπραττε ο άρρωστος. Τι να γίνει; Ο ιατρός πρόσταζε, ο άρρωστος δεν υπάκουε· το νόσημα αυξανόταν, ο ανδραποδιστής διάβολος παρέμενε δίπλα σαν δραπέτης δούλος. Τι θέλεις; Σου δίνω ψυχρά ποτά· τι θέλεις; Σου δίνω κρέατα, σου δίνω αυτά που διαφθείρουν το στομάχι σου, τα αντίθετα από τις εντολές του ιατρού. Ο ιατρός έδινε τις παραγγελίες του και εξήρχετο· ο δραπέτης εισερχόταν κρυφά και του παρείχε τα πάντα. Πορνεία θέλεις; Ψεύδος θέλεις;

Τι θα συμβεί, λοιπόν, λέγει, εάν παραβλέψω τα δικά μου, επιδιώκοντας τα συμφέροντα των άλλων; Δεν είναι δυνατόν αυτός που επιδιώκει το συμφέρον των άλλων να παραβλέψει το δικό του. Διότι αυτός που επιδιώκει τα των άλλων, κανέναν δεν λυπεί, αλλά τους ελεεί όλους και τους ωφελεί ανάλογα με τη δύναμή του· κανέναν δεν θα ληστέψει, κανέναν δεν θα αδικήσει, δεν θα κλέψει, δεν θα ψευδομαρτυρήσει· θα απέχει από κάθε κακία, θα επιδοθεί σε κάθε αρετή, και θα προσεύχεται υπέρ των εχθρών του, και θα ευεργετεί αυτούς που τον επιβουλεύονται· και ούτε θα χλευάσει κανέναν, ούτε θα κακολογήσει, ακόμη κι αν ακούσει μύρια κακά εναντίον του, αλλά θα λέει τα αποστολικά λόγια: «Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ κι εγώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και εγώ δεν φλέγομαι;». Αντιθέτως, όταν φροντίζουμε μόνο τα δικά μας, δεν συνεπάγεται οπωσδήποτε ότι ακολουθούν και τα συμφέροντα των άλλων. Έχοντας πειστεί από όλα αυτά, ότι δεν είναι δυνατόν να σωθεί εκείνος που δεν αποσκοπεί στο κοινό συμφέρον, και έχοντας υπόψη εκείνον που διχοτομήθηκε, καθώς και εκείνον που έθαψε το τάλαντο, ας επιλέξουμε αυτή την οδό, ώστε να αξιωθούμε και την αιώνια ζωή· την οποία είθε να επιτύχουμε όλοι μας, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Δόθηκε λοιπόν νόμος από τον Θεό, διότι αυτός είναι Βασιλιάς των βασιλευόντων και Κύριος των κυριευόντων. Ο νόμος είναι ένα κοινό παράγγελμα για όλους τους ανθρώπους: για άρχοντες και αρχομένους, για δούλους και κυρίους, για πλουσίους και φτωχούς. Ονομάζεται δε έτσι από το ρήμα «νέμειν» (επειδή απονέμει το δίκαιο). Διότι για όλους τους ανθρώπους έχει νομοθετηθεί το εξής: Δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα φονεύσεις, δεν θα κλέψεις, δεν θα ψευδομαρτυρήσεις, δεν θα επιθυμήσεις τον αγρό του πλησίον σου, τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου. Το ίδιο επίσης ονομάζεται και εντολή, διότι ο Θεός σάς δίνει την εντολή να πράττετε το αγαθό και να απέχετε από το κακό. Ονομάζονται δε δικαιώματα και κρίματα, επειδή σύμφωνα με αυτά οι δίκαιοι που τηρούν τις εντολές δικαιώνονται ενώπιον του Θεού, ενώ οι αμαρτωλοί που τις παραβαίνουν κατακρίνονται. Ονομάζονται επίσης μαρτύρια, επειδή ο Θεός παραγγέλλει μετ' επιτάσεως (διαμαρτύρεται) μέσω των θείων Του Γραφών, να τηρούμε όλες τις εντολές Του. Διότι όσοι εργάζονται την ανομία δεν πορεύθηκαν στις οδούς Του. Αυτόν τον διαχωρισμό τον έχει κάνει και στον πρώτο ψαλμό. Διότι και εκεί, αφού μακάρισε αυτόν που μελετά τον νόμο του Κυρίου ημέρα και νύχτα, και αφού κατέδειξε τον καρπό αυτής της μελέτης, πρόσθεσε: «Δεν είναι έτσι οι ασεβείς, δεν είναι έτσι».

Όταν λοιπόν κάνει λόγο για κάποια άλλη εντολή, η οποία δεν μας έχει γίνει γνωστή από τη συνείδηση, δεν απαγορεύει μόνο, αλλά προσθέτει και την αιτία. Νομοθετώντας, για παράδειγμα, για το Σάββατο και λέγοντας, «Την έβδομη ημέρα δεν θα κάνεις κανένα έργο», παρέθεσε και την αιτία της αργίας· και ποια είναι αυτή; «Διότι την έβδομη ημέρα κατέπαυσε ο Θεός από όλα τα έργα Του, τα οποία άρχισε να δημιουργεί»· και πάλι, «Επειδή ήσουν δούλος στη γη της Αιγύπτου». Για ποιον λόγο, πες μου, στην περίπτωση του Σαββάτου πρόσθεσε την αιτία, ενώ στην περίπτωση του φόνου δεν έκανε τίποτα τέτοιο; Επειδή αυτή η εντολή δεν ήταν από τις πρωταρχικές, ούτε από εκείνες που γνωρίζουμε με ακρίβεια από τη συνείδησή μας, αλλά ήταν μερική και πρόσκαιρη, γι' αυτό και καταργήθηκε αργότερα· ενώ οι αναγκαίες και εκείνες που συγκρατούν τη ζωή μας, είναι οι εξής: «Ου φονεύσεις, ου μοιχεύσεις, ου κλέψεις». Γι' αυτό πουθενά εδώ δεν παραθέτει αιτία, ούτε εισάγει διδασκαλία, αλλά αρκείται στην απλή απαγόρευση.

Πρόσεχε, λοιπόν, εσύ που τα λέγεις αυτά· διότι ο ίδιος ο Ιωσήφ από δική του εσωτερική διάθεση περιβλήθηκε την πατρική ευλάβεια, και η μνήμη του Ιωσήφ αποτελεί παρουσία φωτός. Διότι ο Δεσπότης του φωτός, ο Χριστός, τον ελευθέρωσε από το σκοτάδι της φυλακής. Γι' αυτό περιττολογείς, άνθρωπε, και δεν κρίνεις ορθά, εσύ που λέγεις ότι ο Ιωσήφ ήταν ευλαβής και ανεξίκακος από ανάγκη. Διότι σε τέτοιο βαθμό, πριν ακόμη δοθεί ο νόμος, ο Ιωσήφ ήταν φιλόθεος και τηρητής του νόμου, ώστε, ακόμη και όταν κολακευόταν από τη δέσποινά του, αποστρεφόταν την πράξη της μοιχείας. Μήπως είχε δοθεί τότε νόμος, ο οποίος να προστάζει: «Μην μοιχεύσεις, μην κλέψεις, μην ψευδομαρτυρήσεις»; Δεν έγινε ο ίδιος νόμος για τον εαυτό του, και, προσκολλημένος στο φυσικό κριτήριο, δεν ξέφυγε γυμνός από αυτήν, για να μη μολύνει τη συζυγική κλίνη του κυρίου του; Δεν τον παρακαλούσε η δέσποινά του ξεδιάντροπα, και δεν του υποσχόταν ότι θα του παραχωρήσει έγγραφα ελευθερίας, και ότι θα τον καταστήσει κύριο όλων των υπαρχόντων της, εάν συγκατατεθεί στις επιδιώξεις της; Δεν συνέβαινε ότι, όσο εκείνη ορμούσε προς τα εμπρός, τόσο αυτός απομακρυνόταν, έχοντας ευνουχίσει τον εαυτό του σύμφωνα με τη φωνή του Κυρίου, όχι με ξίφος, αλλά με την πίστη; Δεν έλεγε αυτά τα λόγια προς αυτήν ο δίκαιος: «Εάν ο κύριός μου, δέσποινα, δεν ασχολείται με τίποτε από όσα συμβαίνουν στον οίκο του, αλλά τα εμπιστεύθηκε όλα στα χέρια μου, και τίποτε δεν έχει κρατήσει για τον εαυτό του αποκλείοντάς το από εμένα, παρά μόνο εσένα, επειδή είσαι γυναίκα του, πώς λοιπόν θα διαπράξω αυτήν την πονηρή αμαρτία ενώπιον του Θεού;»

Διότι ο μεν νόμος του Μωυσή, που δόθηκε παλαιά στους Ισραηλίτες, λέει: «Δεν θα φονεύσεις, δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα κλέψεις, δεν θα ψευδομαρτυρήσεις». Ο Χριστός όμως λέει ότι «Καθένας που οργίζεται αναίτια εναντίον του αδελφού του, θα είναι ένοχος στην κρίση· και όποιος τον πει "Μωρέ", θα είναι ένοχος για τη γέεννα του πυρός»· και ότι «Εάν προσφέρεις το δώρο σου στο θυσιαστήριο, και εκεί θυμηθείς ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, άφησε εκεί το δώρο σου μπροστά στο θυσιαστήριο, και πήγαινε πρώτα να συμφιλιωθείς με τον αδελφό σου»· και ότι «Καθένας που κοιτάζει γυναίκα με σκοπό να την επιθυμήσει, έχει ήδη διαπράξει μοιχεία μαζί της στην καρδιά του», αποκαλώντας έτσι μοιχεία τον μολυσμό της ψυχής και τη συγκατάθεση στο πάθος. Αλλά, και ενώ ο νόμος απαγόρευε την επιορκία, ο Χριστός έδωσε εντολή να μην ορκιζόμαστε καθόλου, παρά μόνο με το «Ναι» και το «Όχι».

Δεν μοιχεύουν, δεν πορνεύουν, δεν ψευδομαρτυρούν, δεν επιθυμούν τα ξένα, τιμούν τον πατέρα και τη μητέρα και αγαπούν τον πλησίον τους, κρίνουν δίκαια, όσα δεν θέλουν να συμβούν στους ίδιους δεν τα κάνουν σε άλλον, παρακαλούν εκείνους που τους αδικούν και τους κάνουν φίλους τους, σπεύδουν να ευεργετούν τους εχθρούς τους, είναι πράοι και επιεικείς, εγκρατεύονται από κάθε άνομη συνουσία και από κάθε ακαθαρσία, δεν περιφρονούν τη χήρα, δεν θλίβουν το ορφανό· όποιος έχει, χορηγεί με αφθονία σε εκείνον που δεν έχει· εάν δουν ξένο, τον περιμαζεύουν κάτω από τη στέγη τους και χαίρονται για αυτόν σαν να είναι αληθινός αδελφός· διότι δεν αποκαλούν ο ένας τον άλλον αδελφό κατά σάρκα, αλλά κατά πνεύμα. Είναι έτοιμοι να προσφέρουν τις ψυχές τους υπέρ του Χριστού· διότι τηρούν πιστά τα προστάγματά του, ζώντας με οσιότητα και δικαιοσύνη, όπως τους πρόσταξε ο Κύριος και Θεός, ευχαριστώντας τον κάθε ώρα για κάθε τροφή και ποτό και για τα λοιπά αγαθά. Όντως, λοιπόν, αυτή είναι η οδός της αληθείας, η οποία καθοδηγεί όσους την πορεύονται στην αιώνια βασιλεία, η οποία έχει επαγγελθεί από τον Χριστό στη μέλλουσα ζωή.

Εάν δε πράξαμε και κακά, πώς θα υπομείνουμε την ημέρα εκείνη, εφόσον βρισκόμαστε σε τέτοια κατάσταση αμέλειας; Άλλωστε, το «ου μοιχεύσεις, ου κλέψεις, ου φονεύσεις» και τα εξής, ειπώθηκαν στους αρχαίους δια του Μωυσέως· ο δε Κύριος, γνωρίζοντας ότι στον Χριστιανό δεν αρκεί η τήρηση μόνο αυτών για την τελείωση, έλεγε: «Αληθινά σας λέω, ότι εάν η δικαιοσύνη σας δεν ξεπεράσει εκείνη των Γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». Γι' αυτόν τον λόγο, αδιάκοπα νομοθέτησε τον αγιασμό της ψυχής, δια της οποίας αγιάζεται και το σώμα, καθώς και την ειλικρινή αγάπη προς όλους τους ανθρώπους, μέσα από τα οποία μπορούμε να αποκτήσουμε και την αγάπη προς Αυτόν. Και παρέδωσε σε εμάς ως πρότυπο τον εαυτό Του μέχρι θανάτου, καθώς και τους μαθητές Του, όπως έχει ειπωθεί πολλές φορές.

ΠΣΤ΄. Ορισμένες από τις εντολές του νόμου είναι ανάγκη να τις τηρούμε και σωματικά και πνευματικά, ενώ άλλες μόνο πνευματικά. Για παράδειγμα, το «ου μοιχεύσεις», το «ου φονεύσεις», το «ου κλέψεις» και τα παρόμοια, οφείλουμε να τα τηρούμε και σωματικά και πνευματικά· και μάλιστα πνευματικά με τρεις τρόπους. Η περιτομή όμως, η τήρηση του Σαββάτου, η σφαγή του αμνού, η βρώση των αζύμων με πικρά χόρτα και τα παρόμοια, πρέπει να τηρούνται μόνο πνευματικά.

Γι' αυτό και ο Θεός, παραδίδοντας τη νομοθεσία του Δεκαλόγου, έλεγε: «Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα. —Δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου είδωλο. —Δεν θα προφέρεις το όνομα Κυρίου του Θεού σου μάταια. —Να θυμάσαι την ημέρα των Σαββάτων», δηλαδή της καταπαύσεως. —«Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου. —Δεν θα φονεύσεις. —Δεν θα μοιχεύσεις. —Δεν θα κλέψεις. —Δεν θα καταθέσεις ψευδή μαρτυρία εναντίον του πλησίον σου. —Δεν θα επιθυμήσεις την οικία του πλησίον σου, ούτε τον αγρό του, ούτε τη γυναίκα του, ούτε τον δούλο του, ούτε όσα ανήκουν στον πλησίον σου». Και αυτή μεν είναι η θεία νομοθεσία των δέκα εντολών.

Περί της Η' Εντολής. «Η'. Ου κλέψεις». Σε αυτήν σφάλλουν όσοι είναι φανεροί κλέφτες, όπως είναι οι ληστές, οι δυνάστες και οι άρπαγες. Όσοι είναι κρυφοί κλέφτες, όπως αυτοί που κλέβουν με κρυφό τρόπο. Όσοι είναι απατηλοί κλέφτες, όπως είναι οι έμποροι και όλοι εκείνοι που προσπαθούν να ξεγελάσουν τον άλλον, πουλώντας με δόλια ζύγια και μέτρα, και χρησιμοποιώντας μύριες άλλες τέχνες και ψέματα· γι' αυτό και ο Κύριος ονόμασε τους εμπόρους ληστές και κλέφτες, λέγοντας: «Ο οίκος μου οίκος προσευχής κληθήσεται, υμείς δε αυτόν εποιήσατε σπήλαιον ληστών».

ΚΑΤΗΧΗΣΗ ΡΓ΄ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΤΗΡΗΣΕΩΣ ΤΩΝ ΘΕΙΩΝ ΕΝΤΟΛΩΝ ΚΑΙ ΤΗΣ ΔΙΚΑΙΑΣ ΑΠΕΙΛΗΣ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΟΣΩΝ ΔΙΑΚΕΙΝΤΑΙ ΜΕ ΑΜΕΛΕΙΑ Αδελφοί και πατέρες, ο Θεός που μας έπλασε και μας έφερε από την ανυπαρξία στην ύπαρξη, μας τοποθέτησε σε τούτο τον βίο σαν σε σχολείο, για να διδαχθούμε το ευαγγέλιο της βασιλείας Του. Γι' αυτό και αποστέλλοντας τους μαθητές στο κήρυγμα τους έδινε την παραγγελία λέγοντας: «Πηγαίνετε και μαθητεύστε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, διδάσκοντάς τους να τηρούν όλα όσα σας παρήγγειλα». Ποια είναι όμως αυτά που παρήγγειλε; Κατά μεν την Παλαιά Διαθήκη, για να αναφέρουμε ένα μέρος τους: το «Δεν θα φονεύσεις, δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα κλέψεις, δεν θα ψευδομαρτυρήσεις»· κατά δε τη Νέα Διαθήκη, υπάρχουν εντολές ακόμη πιο υψηλές και πιο ακριβείς. «Διότι ειπώθηκε», λέγει, «στους αρχαίους: Δεν θα φονεύσεις· όποιος όμως φονεύσει θα είναι ένοχος στο δικαστήριο. Εγώ όμως σας λέγω ότι καθένας που οργίζεται αδικαιολόγητα εναντίον του αδελφού του θα είναι ένοχος στο δικαστήριο». Και πάλι, «ειπώθηκε στους αρχαίους: Δεν θα μοιχεύσεις. Εγώ όμως σας λέγω ότι καθένας που κοιτάζει γυναίκα με σκοπό να την επιθυμήσει, έχει ήδη διαπράξει μοιχεία μαζί της στην καρδιά του». Πάλι, «ειπώθηκε: Δεν θα επιορκήσεις.»

Αυτό λοιπόν που λέει, ότι ο Ζαχαρίας ήταν από την εφημερία του Αβιά, πρέπει να το κατανοήσουμε ως εξής: ότι ήταν από την εβδομάδα του Αβιά. Όχι ότι αναλάμβανε αυτός τη λειτουργία μετά την εβδομάδα του Αβιά, διότι τότε θα έλεγε ότι ήταν μετά την εφημερία του Αβιά· τώρα όμως, λέγοντας «από την εφημερία του Αβιά», φανερώνει ότι ήταν από την τάξη και την εβδομάδα του Αβιά. Και επειδή θέλει να δείξει ότι ο Ιωάννης καταγόταν νομίμως από ιερατικό γένος και από τις δύο πλευρές, λέει: «Και η γυναίκα του από τις θυγατέρες του Ααρών»· διότι δεν επιτρεπόταν να πάρει γυναίκα από άλλη φυλή, παρά μόνο από την ίδια. Το όνομα Ελισάβετ ερμηνεύεται «ανάπαυση του Θεού», ενώ το Ζαχαρίας, «μνήμη Κυρίου». «Ήταν δε και οι δύο δίκαιοι ενώπιον του Θεού». Πολλές φορές κάποιοι είναι δίκαιοι, όχι όμως ενώπιον του Θεού, αλλά φαινομενικά και ενώπιον των ανθρώπων· εκείνοι, αντίθετα, ήταν πραγματικά δίκαιοι ενώπιον του Θεού. «Πορευόμενοι σε όλες τις εντολές και τα δικαιώματα του Κυρίου άμεμπτοι». Εντολές μεν είναι, για παράδειγμα, το «ου μοιχεύσεις», «ου κλέψεις»· ενώ δικαιώματα είναι, όπως το «εκείνος που κακολογεί πατέρα ή μητέρα, να θανατώνεται»· διότι αυτό είναι δίκαιο. Να γνωρίζεις δε, ότι και η εντολή μπορεί να ονομαστεί δικαίωμα, καθώς καθιστά τον άνθρωπο δίκαιο, ή μάλλον επειδή αποτελεί και δικαίωμα του Θεού. Διότι κατά την ημέρα εκείνη, ο Θεός, έχοντας τις εντολές σαν ένα έγγραφο δικαίωμα, μας κατακρίνει.