Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 20:3

Και γενικά, αποσπώντας τους ανθρώπους από την πλάνη περί των ειδώλων και την παράλογη φαντασία, λέει: «Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα». Και τους εμποδίζει να τους έχουν, όχι επειδή υπάρχουν άλλοι θεοί, αλλά για να μην αρχίσει κανείς, έχοντας αποστραφεί τον αληθινό Θεό, να θεοποιεί για τον εαυτό του τα ανύπαρκτα, όπως είναι εκείνοι που ονομάστηκαν από ποιητές και συγγραφείς και αποδείχθηκε ότι δεν είναι θεοί. Άλλωστε, και η ίδια η έκφραση αποδεικνύει ότι αυτοί δεν είναι θεοί, με την οποία λέει: «Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί», πράγμα που διατυπώνεται σε μέλλοντα χρόνο. Και ό,τι αναφέρεται σε κάτι που πρόκειται να γίνει στο μέλλον, δεν υφίσταται τη στιγμή που λέγονται αυτά.

Επειδή, αφού ο Θεός απάλλαξε τον Ισραήλ από τη δουλεία στην Αίγυπτο, τον καλούσε προς την άνωθεν και αρχαία ελευθερία μέσω του πάνσοφου Μωυσή, και, αφού τον πέρασε παραδόξως μέσα από τη θάλασσα κατά κάποιον τρόπο με στεγνά και άβρεχτα πόδια, τον πρόσταζε να σπεύσει προς τη γη της επαγγελίας, λοιπόν, εθίζοντάς τους αναγκαίως στο να εξαγνίζονται και να καθαρίζονται εκ των προτέρων, τους συγκάλεσε σε σύναξη στο όρος Σινά. Και αφού κατήλθε σε αυτό με μορφή πυρός, νομοθετούσε τα προς σωτηρίαν, λέγοντας: «Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, ο οποίος σε έβγαλε από τη γη της Αιγύπτου, από οίκο δουλείας. Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα. Δεν θα φτιάξεις για τον εαυτό σου είδωλο, ούτε κανένα ομοίωμα από όσα βρίσκονται ψηλά στον ουρανό και από όσα βρίσκονται κάτω στη γη και από όσα βρίσκονται στα ύδατα κάτω από τη γη. Δεν θα τα προσκυνήσεις και δεν θα τα λατρεύσεις, διότι εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, Θεός ζηλωτής». Διότι έπρεπε, έπρεπε η νομοθεσία των ωφέλιμων πραγμάτων να ξεκινά από εδώ, και να μυσταγωγούνται εκ των προτέρων στα μαθήματα της θεογνωσίας εκείνοι που άπαξ παρέδωσαν τους εαυτούς τους στη δουλεία και την υπακοή προς τον Θεό. Επειδή ρίζα κάθε αρετής είναι η θεογνωσία, και θεμέλιο της ευσέβειας η πίστη.

Έτσι εμφύτευε ατελή και τη γνώση περί του Θεού, απομακρύνοντας απλώς από την αγάπη προς τους ψευδώνυμους θεούς, και πείθοντας να προσκυνούν τον ένα και αληθινό Θεό, λέγοντας: «Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα. Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις». Ο δε Κύριός μας Ιησούς Χριστός, προσθέτοντας τα ανώτερα σε όσα είχαν προσταχθεί μέσω του Μωυσή, και παραθέτοντας διδασκαλία πιο λαμπρή από τη νομική εντολή, μας χάριζε μια γνώση ανώτερη και λαμπρότερη από εκείνη την αρχαία. Διότι κατέστησε φανερό σε εμάς, όχι μόνο ότι ο δημιουργός και κύριος των πάντων είναι Θεός, αλλά ότι είναι και Πατέρας· και η απόδειξη βρίσκεται στα πράγματα. Διότι παρουσίασε τον εαυτό του ως εικόνα, λέγοντας: «Όποιος έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα», και «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Και αυτά μεν τα λέει ευλόγως, ως Θεός που υπάρχει από Θεό κατά φύση, με τρόπο ανυψωμένο και θεοπρεπή προς τον δικό Του Πατέρα· αμέσως όμως προσθέτει, μιλώντας πιο ανθρώπινα: «Αυτούς που μου έδωσες από τον κόσμο, δικοί σου ήταν, και σε μένα τους έδωσες».

Πρέπει να κατανοηθεί με έμφαση η λέξη «αυτοί»· δηλαδή, εκείνοι που διαπαιδαγωγούνται με τον θείο νόμο, που τέθηκαν υπό την εξουσία μου, που έλαβαν ως μεσίτη τον Μωυσή, εκείνοι που άκουσαν ρητά: «Κύριος ο Θεός σου, είναι ένας Κύριος· και δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα». Αυτοί, ενώ το πλήθος των εθνών βρισκόταν σε αγαθές ελπίδες, στράφηκαν προς τα πίσω, επιστρέφοντας ανόσια προς τους μολυσμούς της Αιγύπτου και αναλαμβάνοντας ξανά το ψεγάδι της αρχαίας απάτης. Και επαληθεύτηκε σε αυτούς ο λόγος της αληθινής παροιμίας: «Σκύλος που επέστρεψε στο ίδιο του το ξέρασμα, και γουρούνι που λούστηκε, στο κύλισμα του βούρκου». Κάτι παρόμοιο είπε και ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, δείχνοντας τον Ισραήλ να παλινδρομεί στην αρχαία ασέβεια. «Διότι όταν», λέει, «το ακάθαρτο πνεύμα εξέλθει από τον άνθρωπο, πορεύεται σε άνυδρους τόπους ζητώντας ανάπαυση, και μη βρίσκοντας, επιστρέφει στον τόπο από όπου βγήκε. Και όταν έρθει, τον βρίσκει άδειο και σκουπισμένο. Τότε παραλαμβάνει επτά άλλα πνεύματα πονηρότερα από το ίδιο, και αφού εισέλθουν κατοικούν εκεί. Και γίνονται τα έσχατα του ανθρώπου εκείνου χειρότερα από τα πρώτα».

Κουφοί δε ήταν οι άρχοντές τους· δηλαδή, αυτοί που είχαν οριστεί να τους καθοδηγούν. Διότι, αν και έβλεπαν τη δόξα του Θεού, και έχοντας αποκτήσει μακρά εμπειρία, στράφηκαν προς την αποστασία. Διότι δεν ήθελαν να υπακούσουν στον Θεό, ο οποίος έλεγε σαφώς: «Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα.» Επειδή δε, αν και ήταν γνώστες των δικών μου προσταγμάτων, χάθηκαν στην αποστασία μαζί με τους υποτακτικούς τους, σχεδόν εκπλήσσεται λέγοντας: «Τυφλώθηκαν οι δούλοι του Θεού.» Και ποια στάθηκε για αυτούς η αφορμή της τύφλωσης; Με τη θέλησή σας, λέει, παρασυρθήκατε σε αυτό. Διότι, ενώ μπορούσατε να προφυλαχθείτε έχοντας δει πάρα πολλές φορές, και ενώ ξέρατε να ακούτε, δηλαδή να κατανοείτε τα γεγραμμένα, δεν προφυλαχθήκατε ώστε να μην υποστείτε την καταδίκη, ούτε βέβαια φροντίσατε για την υπακοή, ανοίγοντας ορθάνοιχτα τα αυτιά σας στους ιερούς νόμους. Επομένως, τα εγκλήματα των Ιουδαίων είναι αδικαιολόγητα. Διότι, αν και τους ήταν δυνατόν να γνωρίζουν την αλήθεια, και έχοντας λάβει τον νόμο ως καθοδηγητή σε αυτό, έγιναν ίσοι με αυτούς που δεν έχουν μάτια και που τα αυτιά βρίσκονται μάταια στο κεφάλι τους, επειδή δεν ήθελαν να υπακούουν στους ιερούς νόμους. <Ο Κύριος και Θεός θέλησε, για να δικαιωθεί, και να μεγαλύνει την αίνεσή του.> Τους απάλλαξα, λέει, από την πλεονεξία των Αιγυπτίων, τους ελευθέρωσα ενώ υπηρετούσαν αδίκως ξένους· τους διαπαιδαγώγησα μέσω του νόμου προς τη θεογνωσία· τους έδωσα τον Μωυσή ως επιστάτη της ευταξίας.

Διότι παρίστατο όλος ο λαός με τη μεσιτεία του Μωυσή, και εξαγγέλλονταν από τον Θεό νόμοι, οι οποίοι δεν προέτρεπαν τον Ισραήλ να αναζητήσει κάτι μάταιο, δηλαδή είδωλο, ή κάποιο ψευδώνυμο σέβασμα, αλλά αντιθέτως ήταν εντολές που τον απέτρεπαν από αυτά. Διότι ειπώθηκε προς αυτόν: «Κύριον τον Θεόν σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις, και δεν θα υπάρχουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα. Και δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου είδωλο, ούτε κανενός είδους ομοίωμα, από όσα υπάρχουν στον ουρανό επάνω, και όσα στη γη κάτω, και όσα στα ύδατα κάτω από τη γη.» Επομένως, ειπώθηκε προς αυτόν· το δε, «Εγώ είμαι Κύριος», είναι όμοιο σαν να έλεγε, και όχι μία φορά, αλλά πάρα πολλές, το ότι Εγώ μόνος είμαι Θεός, και Κύριος των όλων, που λαλώ δικαιοσύνη και αναγγέλλω αλήθεια· και δικαιοσύνη μεν, όπως νομίζω, εννοεί τον νόμο· διότι ο νόμος είναι απονεμητής της δικαιοσύνης· αλήθεια δε, εννοεί τις διδασκαλίες του Χριστού. Ενυπάρχει δε στον νόμο η μόρφωση της αλήθειας, και έχει αποκρυβεί μέσα στις σκιές το μυστήριο του Χριστού. Διότι περί αυτού έχει γράψει ο Μωυσής. Επομένως, με το να λαλήσει τη δικαιοσύνη, αναγγέλλεται μαζί με αυτήν και η δύναμη της αλήθειας, εφόσον βέβαια είναι αληθές ότι ο νόμος ήταν σκιά, ενώ τώρα υπάρχει σε αυτόν η μόρφωση της αλήθειας. <Συναχθείτε και ελάτε, βουλευθείτε μαζί, οι σωζόμενοι από τα έθνη.>

Έτσι και αυτοί· εννοώ βέβαια πάλι εκείνους που προέρχονται από τον Ισραήλ· ενώ είχαν ευμενή και φίλο τον Θεό των όλων, ο οποίος τους έσωζε και τους προστάτευε, και τους πρόσφερε το έλεός του σαν πρωινό σύννεφο και σαν δροσιά που έρχεται τα χαράματα, και ο οποίος ανέτειλε σαν φως την κρίση του και τους στεφάνωνε με λατρεία ανώτερη του νόμου, έγιναν ράθυμοι ως προς το αναγκαίο και χρήσιμο για την ευημερία και τη δόξα τους, και καταφρόνησαν και αυτοί τον Θεό που κρατεί τα σύμπαντα, αν και Εκείνος έλεγε ξεκάθαρα μέσω του πάνσοφου Μωυσή: «Δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου είδωλο, ούτε κανενός είδους ομοίωμα, από όσα υπάρχουν ψηλά στον ουρανό, από όσα υπάρχουν κάτω στη γη και από όσα υπάρχουν στα νερά κάτω από τη γη». Και πάλι: «Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα». Επειδή όμως, όμοια με τον πρώτο, δηλαδή τον Αδάμ, ολίσθησαν στην αποστασία, γι' αυτό και αυτοί οπωσδήποτε θα εκπέσουν από Εκείνον που γνωρίζει να ευφραίνει· διότι παρέβησαν τη διαθήκη.

«επειδή ήλπισες στα άρματά σου, στο πλήθος της δυνάμεώς σου, και θα εγερθεί καταστροφή στον λαό σου, και όλα τα οχυρωμένα μέρη σου θα χαθούν.» Τους κατηγορεί πάλι, επειδή, εξαιτίας της ηδονής προς το κακό, επέλεξαν να εφησυχάζουν σε εκείνα για τα οποία ελάχιστα έπρεπε, και να σιωπούν εντελώς άβουλα για πράγματα που ήταν φυσικό να λυπούν υπέρμετρα τον Θεό. Διότι, λέει, ενώ έπρεπε να αποθούν με κάθε δύναμη την ασέβεια προς εμένα και να επιτιμούν όσους συμβουλεύουν τα αισχρά, και πράττοντάς το αυτό να βρίσκονται σε κάθε καλό, αυτοί σιώπησαν και αποδέχθηκαν τους τρόπους της πλάνης. Δεν υπήρχε ανάμεσά τους κάποιος που να αντισταθεί σε εκείνους που εισήγαγαν αυτές τις καινοτομίες, κανείς που να αντιτάξει τις επιταγές του νόμου και να υπενθυμίσει τα θεσπισμένα. Διότι έχει γραφτεί: «Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα» και πάλι: «Δεν θα φτιάξεις για τον εαυτό σου είδωλο». Αλλά ελάχιστος λόγος γινόταν από αυτούς για αυτά τα ζητήματα. Διότι σιώπησαν, τιμώντας την ασέβεια, δηλαδή την αποστασία. Επομένως, τρύγησαν λοιπόν τους καρπούς της αδικίας γι' αυτό, έφαγαν καρπό ψευδή, δηλαδή, η ελπίδα που είχαν αποδείχθηκε εύθραυστη και ανώφελη. Διότι αληθινός καρπός, που μπορεί να σώζει και να ωφελεί, είναι η αγάπη προς τον Θεό και τα καυχήματα της δικαιοσύνης. Ενώ ψευδής καρπός θα μπορούσε εύλογα να θεωρηθεί αυτός της ασέβειας, διότι καταλήγει οπωσδήποτε σε ένα απευκταίο τέλος. Ποιος είναι λοιπόν ο ψευδής καρπός που προήλθε σε αυτούς από την ασέβεια, το κατέδειξε αμέσως.

Είναι προφανές, λοιπόν, ότι εφόσον υστερούν απέναντι στην αρετή των πατέρων, και μάλιστα υπέρμετρα, δεν θα γίνουν μέτοχοι ούτε της ευσπλαχνίας που απονεμήθηκε σε εκείνους· διότι ο Κριτής είναι δίκαιος. «Και μέσω προφήτη ο Κύριος έβγαλε τον Ισραήλ από την Αίγυπτο, και μέσω προφήτη διαφυλάχθηκε». Την αιτία μας διασαφηνίζει σε αυτά για το ότι ο Ισραήλ ούτε φύλαξε την ορισθείσα εντολή, και καταφρόνησε τον Θεό που έλεγε «Δεν θα υπάρξουν για εσένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα», και για το ότι δεν ήθελε να επιθυμεί να συναγωνιστεί τις αρετές των πατέρων· διότι τους επιπλήττει, επειδή οι απόγονοι του Ισραήλ περιήλθαν εντελώς υπό την ανθρώπινη βασιλεία, αν και τους κυβερνούσε ο Θεός μέσω αγίων προφητών, και δεν τους έλειπε τίποτα για να είναι μακάριοι. Διότι θυμόμαστε ότι, ενώ ζούσε και προφήτευε ακόμη ο μακάριος Σαμουήλ, αυτοί ζήτησαν βασιλιά. Και γι' αυτό ακριβώς ο Θεός οργίστηκε, και ως υβρισμένος δυσαρεστήθηκε βαθύτατα, όμως ανέδειξε τον Σαούλ. Επομένως, τους κατηγορεί έντονα, διότι περιήλθαν εντελώς υπό την ανθρώπινη βασιλεία, μην ανεχόμενοι να κυβερνώνται από τον Θεό μέσω προφητών. Διότι έσωσε βέβαια, λέει, ο Θεός τον Ισραήλ και τον έβγαλε από τον οίκο της δουλείας με τη μεσιτεία του Μωυσή, ο οποίος και έγινε προφήτης και απαρχή των προφητών· και όχι μόνο τον έβγαλε από την Αίγυπτο, λέει, αλλά και τον διαφύλαξε. Διότι παρέμεινε λατρεύοντας τον έναν, κατά φύση και αληθινό Θεό.

Διότι ο καταραμένος Ιεροβοάμ, αφού έστησε για αυτούς τα δαμάλια, έλεγε: «Αυτοί είναι οι θεοί σου, Ισραήλ, που σε έβγαλαν από τη γη της Αιγύπτου». Εκείνοι δε, αν και γνώριζαν ότι το γεγονός αυτό δεν ήταν κατόρθωμα κανενός άλλου παρά του Θεού, προσέφεραν τις ευχαριστίες τους σε χειροποίητα δαμάλια, και παρακινούσαν, δεν ξέρω πώς, ο ένας τον άλλον να αποδίδουν σε αυτά το μεγαλείο των θείων κατορθωμάτων. Επομένως, σαν να είναι μεθυσμένοι από το κρασί των Σοδόμων, σχεδόν τους κεντρίζει λέγοντας σαφώς ότι αυτός είναι εκείνος που τους έβγαλε «από τον οίκο της δουλείας» και που πρόσταξε μέσω του Μωυσή: «Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα», και ότι αυτός είναι ο μόνος που σώζει και που κατορθώνει αβίαστα ό,τι θέλει, αυτός που τους έθρεψε στην έρημο, και που σε γη έρημη, άβατη και άνυδρη ανέβλυσε πηγές υδάτων, κατέβασε το μάννα και τους δώρισε άρτο αγγέλων από τον ουρανό, και τους έβοσκε σαν καλός ποιμένας για να ευφραίνονται, κατά τις βοσκές τους ή τις μετακινήσεις τους. Διότι οι Ισραηλίτες δεν είχαν έλλειψη από κανένα αγαθό στην έρημο, παρόλο που άλλαζαν συνεχώς τόπους και κατασκήνωναν σε γη τραχιά και άκαρπη.

Επειδή, λοιπόν, εμείς δεν είμαστε σαν εκείνους, αλλά είμαστε φιλόθεοι και πνευματικοί, ας παραστήσουμε τους εαυτούς μας σαν ζωντανούς εκ νεκρών στον Χριστό, ο οποίος πέθανε για εμάς και υπέρ ημών και αναστήθηκε, και όπως μας παραγγέλλει ο θείος Παύλος: «Εάν ζούμε με το Πνεύμα, με το Πνεύμα και ας πορευόμαστε»· χωρίς να παρασυρόμαστε σε αλλόκοτες ηδονές, ούτε σε φθαρτές επιθυμίες, σαν να αποδημούμε προς την αμαρτία ως σε κάποια χώρα που είναι βάραθρο. Απεναντίας, αποβλέποντας στην όμορφη πόλη των αγίων, την επουράνια Ιερουσαλήμ, η οποία είναι μητέρα μας, ας λαμπρύνουμε τη ζωή μας με κάθε επιείκεια και νήψη. Επιπλέον αυτών, με ορθή και ακλόνητη πίστη ας ανταποδώσουμε την τιμή στον Δεσπότη μας, έχοντας κατά νου το γεγραμμένο: «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη την ψυχή σου, και με όλη τη δύναμή σου». Προστάζοντάς μας δε να αφιερώνουμε ολόκληρο το μέτρο της αγάπης, χωρίς αυτό να μοιράζεται καθόλου ή να παρασύρεται σε κάτι άλλο, μας παραγγέλλει να τιμούμε με ολοκληρωμένη πίστη, χωρίς καθόλου να δεχόμαστε την ελλιπή και ατελή στην ευσέβεια πίστη, δηλαδή το να αποδίδουμε κάτι από την αγαθή δόξα σε εκείνους που δεν είναι θεοί. Γι' αυτό και προσθέτει λέγοντας: «Δεν θα υπάρχουν για σένα άλλοι θεοί, εκτός από εμένα». Διότι το να ρέπει κανείς εύκολα στην αποστασία και την παρέκκλιση, και το να παρασύρεται εύκολα σε όσα δεν είναι θεμιτά, θα αποτελούσε σαφή απόδειξη απόλυτης μικροψυχίας, και κάνει τον άνθρωπο να φαίνεται καταγέλαστος ακόμη και ανάμεσα σε εκείνους που δεν αξίζουν τίποτα.

Επομένως, προχωρώντας από τα ανθρώπινα στις ύψιστες έννοιες, θα μπορούσαμε να διακρίνουμε τη μέριμνα της άχραντης φύσης για εμάς να είναι σχεδόν μεθυσμένη από κόπο και ιδρώτα. Βεβαίως, είναι αναγκαίο να την απαλλάξουμε από τον κόπο, επειδή δεν είναι σαν εμάς, αλλά μάλλον υπερβαίνει όλη την κτίση, παραμένοντας και στηριζόμενη στη δική της υπεροχή. Γι' αυτό, λοιπόν, όχι αμισθί, αλλά ούτε και χωρίς ιδρώτα ο Χριστός συγκέντρωσε πρώτα τη Συναγωγή των Ιουδαίων, την οποία θα παραλάβουμε στο πρόσωπο της Λείας. Διότι ερμηνεύεται ως εκείνη που κοπιάζει και ανανεώνεται. Και έχει κοπιάσει καταπιεσμένη από τις πλεονεξίες των Αιγυπτίων, φέροντας τον αβάσταχτο ζυγό της δουλείας. Και βέβαια ανανεώθηκε ως προς την πατρώα ευσέβεια. Αναμορφωνόταν, δηλαδή, από την ειδωλομανή λατρεία προς το να γνωρίσει πλέον ποιος είναι ο κατά φύση και αληθινός Θεός. Διότι τους φώναζε μέσω του Μωυσή: «Άκουε, Ισραήλ, ο Κύριος ο Θεός σου, ο Κύριος είναι ένας» και το «Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα». Αλλά ο Χριστός επιθυμούσε τη Ραχήλ εξαρχής, δηλαδή την Εκκλησία των εθνών. Γι' αυτό ακριβώς έλεγε για τη Συναγωγή των Ιουδαίων προς τον ιεροφάντη Μωυσή: «Μίλησα σε σένα μία και δύο φορές, λέγοντας: Είδα αυτόν τον λαό, και ιδού είναι λαός σκληροτράχηλος».

Διότι, ενώ ο Θεός έλεγε: «Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα», έπειτα, αφού επιδοκίμασαν τα λόγια και τα τίμησαν με την πιο καλή απόφαση, λέγοντας το: «Όλα όσα είπε ο Θεός θα τα πράξουμε και θα τα υπακούσουμε», αναζητούσαν γλυπτούς θεούς. Βλέπεις πώς απέβαλαν την υπακοή; Και αυτός είναι, νομίζω, ο στολισμός των αυτιών.

Διότι ο νόμος υπήρξε παιδαγωγός εις Χριστόν, όπως ακριβώς είπε ο μακάριος Παύλος. Αφού την έβαλε στην οικία του, την ξύρισε, την απάλλαξε από τα νύχια της και από τα ενδύματα της αιχμαλωσίας. Το Ιερό Γράμμα, λοιπόν, συνηθίζει κατά κάποιον τρόπο να χρησιμοποιεί το κεφάλι ως δήλωση του νου, και τις τρίχες σε αυτό τις παρομοιάζει με τα νοήματα του νου. Επομένως, το ξύρισμα των τριχών υποδηλώνει με μεγάλη σαφήνεια την αποβολή των εννοιών. Αυτό ακριβώς διατάχθηκε να εκπληρώσει και ο λυτρωμένος αρχαίος Ισραήλ, με τον Θεό να λέει ξεκάθαρα μέσω του πάνσοφου Μωυσή: «Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί, εκτός από εμένα». Και πάλι: «Δεν θα πράξεις με αυτόν τον τρόπο προς τον Κύριο τον Θεό σου». Διότι τα βδελύγματα που μίσησε ο Κύριος, αυτά έπραξαν στους θεούς τους. Επειδή, όσο διέμεναν στην Αίγυπτο, είχαν άλλες αντιλήψεις, θεωρώντας ότι οι θεοί είναι αμέτρητοι, και αποδίδοντας τον σεβασμό στην κτίση παρά στον Κτίστη, αναθέτοντας τη δόξα σε ξύλα και πέτρες. Επειδή όμως κλήθηκαν μέσω του Μωυσή στην επίγνωση του κατά φύσιν αληθινού και μόνου Θεού, πώς είναι δυνατόν να αμφιβάλλει κανείς ότι εκείνος ο καιρός εισήγαγε σε αυτούς, απολύτως και με κάθε τρόπο, την καινοτομία διαφορετικών αντιλήψεων; Αυτό ακριβώς διέταξε να σπεύδουμε να κατορθώσουμε και εμείς ο θεσπέσιος Παύλος, λέγοντας: «Μην συσχηματίζεσθε με τον αιώνα τούτο, αλλά μεταμορφώνεσθε με την ανακαίνιση του νου σας, ώστε να δοκιμάζετε ποιο είναι το αγαθό και ευάρεστο και τέλειο θέλημα του Θεού».

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ΄. Ότι λοιπόν υπάρχει Θεός, έχει αποδειχθεί επαρκώς, καθώς και ότι η ουσία Του είναι ακατάληπτη. Το ότι δε ο Θεός είναι ένας και όχι πολλοί, για όσους πείθονται στη Θεία Γραφή, δεν αμφισβητείται. Διότι λέει ο Κύριος στην αρχή της νομοθεσίας: «Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, ο οποίος σε έβγαλε από τη γη της Αιγύπτου· δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα». Και πάλι: «Άκουε, Ισραήλ, ο Κύριος ο Θεός σου, είναι ένας Κύριος». Και μέσω του προφήτη Ησαΐα, «Διότι εγώ», λέει, «είμαι ο πρώτος Θεός, εγώ είμαι και μετά από αυτά, και εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός· πριν από εμένα δεν υπήρξε άλλος Θεός, και μετά από εμένα δεν θα υπάρξει, και εκτός από εμένα δεν υπάρχει». Και ο Κύριος στα ιερά Ευαγγέλια έτσι λέει προς τον Πατέρα: «Αυτή είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Προς εκείνους δε που δεν πείθονται στη Θεία Γραφή, θα διαλεχθούμε ως εξής. Το Θείο είναι τέλειο και ανελλιπές, τόσο κατά την αγαθότητα, όσο και κατά τη σοφία και κατά τη δύναμη· είναι άναρχο, ατελεύτητο, αΐδιο, απερίγραπτο· και, για να το πούμε απλά, κατά πάντα τέλειο. Αν λοιπόν πούμε ότι υπάρχουν πολλοί θεοί, είναι ανάγκη να παρατηρείται κάποια διαφορά μεταξύ των πολλών. Διότι αν δεν υπάρχει καμία διαφορά μεταξύ τους, τότε είναι μάλλον ένας και όχι πολλοί.

Αλλά νομίζω ότι πρέπει, εκείνοι που πλέον έχουν βγει έξω από τη διαβολική παγίδα και έχουν γνωρίσει τον αληθινό Θεό, να μην υποχωρούν σε ψυχρές έννοιες, ούτε βέβαια να τιμούν με φλυαρίες αυτό που στερείται ευγένειας ως προς αυτό το ζήτημα, παρασυρόμενοι στην ιδέα ότι πρέπει να γνωρίζουν άλλους θεούς, ή να νομίζουν ότι υπάρχουν κάποιοι άλλοι γενικώς παρά τον Ένα και αληθινό. «Διότι, και αν ακόμη λέγονται κάποιοι θεοί και κύριοι, είτε στον ουρανό είτε στη γη, όμως για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και εμείς σε αυτόν απευθυνόμαστε· και ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και εμείς μέσω αυτού· και ένα Πνεύμα Άγιο, στο οποίο βρίσκονται τα πάντα, και εμείς εν αυτώ.» Διότι καθόλου δεν περιορίζουμε τη φύση της θεότητας ιουδαϊκώς μόνο στον έναν Θεό και Πατέρα, αλλά την επεκτείνουμε στην αγία και ομοούσια Τριάδα· και μολονότι κάνουμε διάκριση ως προς την ποιότητα των προσώπων και την ιδιότητα της υποστάσεως, πάλι τη συγκεντρώνουμε σε έναν Θεό, εξαιτίας της ταυτότητας της ουσίας, και αυτόν θα λατρεύσουμε, αυτόν θα προσκυνήσουμε, επικαλούμενοι τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα. «Διότι δεν θα υπάρξουν για σένα», λέει, «άλλοι θεοί εκτός από εμένα»· και πάλι: «Κύριον τον Θεόν σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις.»

Και σχετικά με τους Ιουδαίους λέει: «Αφήστε τους, είναι τυφλοί, οδηγοί τυφλών». Απευθύνθηκε δε και πάλι προς αυτούς που τον γνώρισαν λέγοντας: «Μακάρια είναι τα δικά σας μάτια, επειδή βλέπουν, και τα αυτιά σας, επειδή ακούν». Όταν λοιπόν ο Θεός των όλων ολοκλήρωσε τους λόγους του για αυτά τα ζητήματα, άρχισε να νομοθετεί και να ορίζει νόμους για όλα τα άριστα πράγματα. Και λέει ως εξής: «Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, ο οποίος σε έβγαλα από τη γη της Αιγύπτου, από τον οίκο της δουλείας· δεν θα έχεις άλλους θεούς εκτός από εμένα». Έκανε δε την πρέπουσα αρχή στους νόμους, λέγοντας ότι ο ίδιος είναι αυτός που θαυματούργησε στην Αίγυπτο· αυτός που, ας το πούμε έτσι, εξήγειρε ολόκληρη την κτίση ενάντια στη μανία των καταπιεστών· αυτός που εξόπλισε τη βροχή και το χαλάζι, που επέδειξε τις μεταβολές των στοιχείων της φύσης, που επέφερε τον οικτρό θάνατο στα πρωτότοκα, και που άπλωσε πάνω τους το τριήμερο σκοτάδι· αυτός που χαρίζει σε όποιους θέλει το να περνούν μέσα από τα κύματα, και συντρίβει χωρίς κόπο αυτούς που αντιστέκονται. Διότι έπρεπε, έπρεπε αυτοί που εισέρχονται κάτω από τον ζυγό της θείας εντολής να μην αγνοούν πόσο μεγάλη είναι η δύναμη του νομοθέτη, και ότι δεν είναι ασφαλές γι' αυτούς να εναντιώνονται σε εκείνον που έχει την ισχύ να κατορθώνει τα πάντα με ευκολία. ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Πόσο καλά και θεοπρεπώς φρόντισε για εμάς ο νομοθέτης! Διότι ο φόβος κατά κάποιον τρόπο πάντα εξαναγκάζει σε υπακοή, και κάνει τον σκληρό και απείθαρχο άνθρωπο σαν ένα υπάκουο πουλάρι. ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Πολύ σωστά μίλησες.

Διότι, αφού έδωσε νωρίτερα την εντολή και είπε, «Θα αγαπάς τον Κύριο τον Θεό σου με όλη σου την καρδιά, και με όλη σου τη διάνοια, και με όλη σου τη δύναμη», και έπειτα, «Και δεν θα υπάρχουν για εσένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα», αμέσως συνέδεσε το μυστήριο του Χριστού, προσθέτοντας: «Να θυμάσαι την ημέρα των Σαββάτων για να την αγιάζεις». Διότι αυτή είναι μια καλή και αναγκαία πορεία, και οδός της πιο θεοπρεπούς τέχνης, η οποία προκαλεί την τελειότατη ωφέλεια σε εκείνους που μαθαίνουν όσα πρέπει να γνωρίζουν. Γι' αυτό λοιπόν και ο Σωτήρας είπε προς τον Πατέρα και Θεό στους ουρανούς: «Και αυτή είναι η αιώνια ζωή, να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Διότι αναγκαστικά συμπορεύεται με τον λόγο περί του Πατρός και ο λόγος περί του Υιού, και η γνώση και των δύο βρίσκεται σε πολύ στενή σχέση. Γι' αυτό, στους Ιουδαίους που είχαν αστοχήσει ως προς την αλήθεια, επειδή δεν αποδέχονταν τον Υιό, νομίζοντας όμως ότι έχουν γνωρίσει τον Θεό, τους επέπληττε λέγοντας: «Ούτε εμένα γνωρίζετε, ούτε τον Πατέρα μου· αν γνωρίζατε εμένα, θα γνωρίζατε και τον Πατέρα μου». Διότι η γνώση του ενός συνεισάγεται με τη γνώση του άλλου.

Διότι, λέγοντας «Θα αγαπήσεις Κύριο τον Θεό σου», έδειξε ότι ένας είναι ο Θεός και ένας ο Κύριος. Και πάλι στις Δέκα Εντολές λέει: «Κύριο τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις και σε αυτόν θα προσκολληθείς και στο όνομά του θα ορκίζεσαι»· στη συνέχεια, λοιπόν, προσθέτει το: «Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί, ούτε ομοίωμα κανενός από όσα βρίσκονται ψηλά στον ουρανό και από όσα βρίσκονται κάτω στη γη». Διότι λάτρευαν όλα τα κτίσματα.

Αυτή είναι η 〈έκτη〉 αίρεση από τις επτά που υπήρχαν στα Ιεροσόλυμα, οι οποίες παρέμειναν μέχρι την παρουσία του Χριστού και, μετά την ένσαρκη παρουσία του Χριστού, μέχρι την άλωση των Ιεροσολύμων, η οποία έγινε από τον αυτοκράτορα Τίτο, αδελφό του Δομετιανού και γιο του Ουεσπασιανού, κατά το δεύτερο έτος της βασιλείας του πατέρα του, Ουεσπασιανού. Μετά την άλωση των Ιεροσολύμων παρέμεινε και αυτή και οι άλλες αιρέσεις που μνημονεύονταν για λίγο ακόμη χρόνο, δηλαδή των Σαδδουκαίων και των Γραμματέων, των Φαρισαίων και των Ημεροβαπτιστών, των Οσσαίων και των Νασαραίων και των Ηρωδιανών, μέχρις ότου η καθεμία από αυτές, με την πάροδο του χρόνου, διασκορπίστηκε και διαλύθηκε. 6. Και αρκεί από την ίδια τη φρενοβλάβειά τους και από τα λόγια του κηρύγματός τους, κάθε συνετός άνθρωπος να παρασκευάσει για τον εαυτό του το αντίδοτο ενάντια στον δηλητηριώδη ιό, καταδικάζοντας τη χυδαία διδασκαλία και ομιλία τους, και μάλιστα εφόσον ο Κύριος λέει ευθέως τόσο στον Νόμο όσο και στο Ευαγγέλιο: «Δεν θα υπάρχουν για εσένα άλλοι θεοί» και «Δεν θα λάβεις όνομα κανενός άλλου σε όρκο», και πάλι στο Ευαγγέλιο λέγει «Να μην ορκίζεστε ούτε στον ουρανό ούτε στη γη ούτε με κανέναν άλλον όρκο, αλλά ας είναι ο λόγος σας το ναι ναι και το όχι όχι· διότι ό,τι είναι περισσότερο από αυτά προέρχεται από τον πονηρό».

Από αυτά που είπε ο Θεός προς τον Μωυσή: «Εγώ είμαι ο Θεός των πατέρων σας· εγώ είμαι ο πρώτος και εγώ μετά από αυτά· δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί» και τα εξής. Έλεγαν λοιπόν: εμείς συνεπώς αυτόν μόνο γνωρίζουμε. Αν λοιπόν, όταν ήλθε ο Χριστός, γεννήθηκε, αυτός είναι ο Πατέρας, αυτός και ο Υιός· άρα ο ίδιος είναι ο Θεός, ο οποίος υπάρχει πάντοτε και ο οποίος ήλθε τώρα· όπως λέει η Γραφή: «Αυτός είναι ο Θεός σου, κανένας άλλος δεν θα θεωρηθεί ίσος προς αυτόν· βρήκε κάθε οδό της γνώσης και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο του και στον Ισραήλ τον αγαπημένο του· μετά από αυτά εμφανίστηκε πάνω στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους». Βλέπεις, λέει, πάλι πώς η θεία Γραφή μάς συνετίζει, ώστε να μην θεωρούμε ότι άλλος είναι ο ένας και άλλος ο άλλος Θεός, δηλώνοντας ότι αυτός είναι ο μόνος Θεός που υπάρχει και αυτός εμφανίστηκε αργότερα; Πάλι δε, χρησιμοποιούν και άλλο ρητό, το οποίο λέει: «Κοπίασε η Αίγυπτος και το εμπόριο των Αιθιόπων, και οι Σαβαίοι, άνδρες ψηλοί, θα διαβούν προς εσένα και θα γίνουν δούλοι σου και θα πορεύονται πίσω σου δεμένοι με χειροπέδες, και ενώπιόν σου θα προσκυνήσουν και σε εσένα θα προσευχηθούν, διότι σε εσένα υπάρχει ο Θεός και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα. Διότι εσύ είσαι Θεός, και δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας». Βλέπεις, λέει, πώς οι θείες Γραφές υποδηλώνουν έναν Θεό και διακηρύττουν ότι αυτός έγινε εμφανής; Και ομολογουμένως είναι ένας, ο ίδιος που υπάρχει πάντοτε.

Υπήρχαν δε και εκείνοι που, μετά τα βασανιστήρια, κείτονταν πάνω στο ξύλο, έχοντας και τα δύο τους πόδια τεντωμένα μέσα από τις τέσσερις οπές, έτσι ώστε να είναι αναγκασμένοι να βρίσκονται ανάσκελα πάνω στο ξύλο, μη μπορώντας να κινηθούν επειδή ήταν ακόμη νωπά τα τραύματα από τις πληγές σε ολόκληρο το σώμα τους. Άλλοι πάλι, ριγμένοι στο έδαφος, κείτονταν εξαιτίας της αθρόας προσβολής των βασανιστηρίων, προσφέροντας σε όσους τους έβλεπαν ένα θέαμα πιο φοβερό και από την ίδια την πράξη του βασανισμού, φέροντας πάνω στα σώματά τους τις ποικίλες και διάφορες επινοήσεις των βασανιστηρίων. Ενώ έτσι είχαν τα πράγματα, άλλοι μεν πέθαιναν κατά τη διάρκεια των βασανιστηρίων, καταντροπιάζοντας με την καρτερία τους τον αντίπαλο, άλλοι δε, κλεισμένοι μισοπεθαμένοι στη φυλακή, έπειτα από λίγες ημέρες κυριευμένοι από τους πόνους τελειώνονταν. Και οι υπόλοιποι, βρίσκοντας ανάρρωση μέσω της θεραπείας, με την πάροδο του χρόνου και την παραμονή τους στη φυλακή γίνονταν πιο θαρραλέοι. Έτσι λοιπόν, όταν δόθηκε διαταγή που τους έθετε ενώπιον της εξής επιλογής: είτε να συμμετάσχουν στη μιαρή θυσία και να αφεθούν ανενόχλητοι, λαμβάνοντας από αυτούς την καταραμένη ελευθερία, είτε, αν αρνούνταν να θυσιάσουν, να υποστούν τη θανατική καταδίκη, εκείνοι, χωρίς καθόλου να διστάσουν, προχωρούσαν με χαρά προς τον θάνατο. Διότι γνώριζαν όσα έχουν καθοριστεί για εμάς από τις Ιερές Γραφές: «Εκείνος που θυσιάζει», λέει, «σε άλλους θεούς θα εξολοθρευτεί», και ότι «δεν θα υπάρξουν για εσένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα»».

Το ότι αυτά τα λόγια δεν θα μπορούσαν να προέρχονται μόνο από άγγελο, αλλά από τον Θεό, είναι στον καθένα προφανές. Και ποιου Θεού, αν όχι εκείνου που εμφανίστηκε στους προπάτορες, τον οποίο ο Ιακώβ ονόμασε σαφώς άγγελο του Θεού; Αυτός δε ήταν για εμάς ο Λόγος του Θεού, εφόσον έχει ονομαστεί και Υιός του Θεού και ο ίδιος Θεός και Κύριος. [Της ιδίας]. «Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, που σε εξήγαγα από τη γη της Αιγύπτου, από τον οίκο της δουλείας. Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί πλην εμού», και στη συνέχεια: «διότι εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, Θεός ζηλωτής», και προσθέτει: «Δεν θα προφέρεις το όνομα του Κυρίου του Θεού σου επί ματαίω· διότι ο Κύριος δεν θα θεωρήσει αθώο εκείνον που προφέρει το όνομά του επί ματαίω».

Σε αυτά προσθέτει, επιχειρηματολογώντας μέσω αυτών ότι ένας είναι ο Θεός και ότι δεν υπάρχει Υιός: το ότι δε η Θεία Γραφή γνωρίζει να ονομάζει τη μονάδα Κύριο και Θεό, έχει ήδη γίνει φανερό και από τα προλεχθέντα, μέσω των οποίων ο Θεός είπε προς τον θεράποντά του Μωυσή: «Και είπε πάλι ο Θεός προς τον Μωυσή: Έτσι θα πεις στους υιούς Ισραήλ: Ο Κύριος ο Θεός των πατέρων σας, ο Θεός του Αβραάμ και ο Θεός του Ισαάκ και ο Θεός του Ιακώβ, με απέστειλε προς εσάς». Βλέπεις πώς, υποδεικνύοντάς μας εδώ ένα πρόσωπο, το προσαγορεύει ταυτόχρονα Κύριο και Θεό. Και πάλι ομοίως η Γραφή λέγει: «Και ελάλησε ο Κύριος όλους αυτούς τους λόγους λέγοντας: Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, ο οποίος σε έβγαλε από τη γη της Αιγύπτου, από οίκο δουλείας. Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα». Ακούς πώς, μέσω της αντωνυμίας, αποφαίνεται ότι ο Θεός είναι μόνο ένας. Και πάλι λίγο αργότερα λέγει: «Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου», αποκαλώντας τον εαυτό του Κύριο και Θεό. Τι μαθαίνουμε δε και από άλλο χωρίο της Γραφής; «Και θα γνωρίσεις σήμερα», λέγει, «και δεν θα διαστραφείς στη διάνοια, ότι ο Κύριος ο Θεός σου, αυτός είναι ο Θεός στον ουρανό άνω και επί της γης κάτω, και δεν υπάρχει άλλος εκτός από αυτόν». Και πάλι στο ίδιο το Δευτερονόμιο λέγει: «Άκουε, Ισραήλ: Ο Κύριος ο Θεός ημών είναι ένας Κύριος· και θα αγαπήσεις τον Κύριο τον Θεό σου εξ όλης της καρδίας σου και εξ όλης της ψυχής σου και εξ όλης της διανοίας σου».

«Δεν θα υπάρχουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα», πάλι και εδώ ας μην ταράζεται στην ψυχή του, αλλά ας ακούσει και τα όσα ακολουθούν σε σύνδεση με αυτό· διότι, αφού είπε «δεν θα υπάρχουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα», πρόσθεσε: «δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου είδωλο ούτε ομοίωμα κανενός πράγματος, όσα βρίσκονται ψηλά στον ουρανό και όσα βρίσκονται κάτω στη γη και όσα βρίσκονται στα νερά κάτω από τη γη. Δεν θα τα προσκυνήσεις ούτε θα τα λατρέψεις· διότι εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, Θεός ζηλωτής». Βλέπεις πώς έδινε ρητή εντολή να μην παρασύρονται από την πολυθεϊστική πλάνη των εθνών, αλλά να αναγνωρίζουν μόνο αυτόν ως Θεό και Κύριο. Και ποιος ήταν αυτός; Ο Υιός, ο οποίος, έχοντας μέσα του την εικόνα του Πατέρα, διέταζε με την αυθεντία Εκείνου αυτά σε όσους νοσούσαν από την ειδωλολατρία. Διότι, όπως «τα πάντα έγιναν δι' αυτού», καθώς ο Πατέρας δια του Σωτήρος έδωσε υπόσταση στην ουσία όλων των δημιουργημάτων, έτσι ήταν ο ίδιος ο Πατέρας που παρέδιδε στους ανθρώπους τη γνώση και την ευσέβεια προς αυτόν μέσω του μεσίτη Υιού. Αυτό άλλωστε δίδασκε και ο Απόστολος, γράφοντας με τα ίδια λόγια στους Γαλάτες, με τα οποία είπε: «ο νόμος, ο οποίος διατάχθηκε μέσω αγγέλων, από το χέρι ενός μεσίτη. Ο δε μεσίτης δεν είναι ενός, ο δε Θεός είναι ένας». Και αν λέει «δείτε, δείτε ότι εγώ είμαι, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εμένα», πάλι ο Πατέρας ήταν που το έλεγε αυτό δια του Υιού, ως μέσω εικόνας και μεσίτη.

Σε αυτόν αποκρίνονται οι πρεσβύτεροι: «Και εμείς γνωρίζουμε αληθινά έναν Θεό· γνωρίζουμε τον Χριστό· γνωρίζουμε τον Υιό, ότι έπαθε όπως έπαθε, ότι πέθανε όπως πέθανε, και ότι αναστήθηκε την τρίτη ημέρα και ότι βρίσκεται στα δεξιά του Πατρός και ότι έρχεται να κρίνει ζώντες και νεκρούς. Και λέμε αυτά που μάθαμε». Τότε, αφού τον έλεγξαν, τον απέβαλαν από την εκκλησία. Αυτός έφτασε σε τέτοιο βαθμό αλαζονείας, ώστε να ιδρύσει δική του σχολή. Αυτοί θέλουν να αποδείξουν τη συνοχή του δόγματός τους λέγοντας: «Είπε στον Νόμο: Εγώ είμαι ο Θεός των πατέρων σας· δεν θα υπάρξουν για εσάς άλλοι θεοί εκτός από εμένα. Και πάλι σε άλλο σημείο: Εγώ, λέει, είμαι ο πρώτος και εγώ ο έσχατος, και μετά από εμένα δεν υπάρχει κανείς». Με αυτόν τον τρόπο ισχυρίζονται ότι υποστηρίζουν τον έναν Θεό. Και απαντούν λέγοντας: «Αν, λοιπόν, ομολογώ τον Χριστό ως Θεό, άρα αυτός είναι ο Πατέρας, εφόσον είναι ο Θεός. Και έπαθε ο Χριστός, όντας ο ίδιος Θεός. Άραγε έπαθε ο Πατέρας; Διότι αυτός ήταν ο Πατέρας». Αλλά τα πράγματα δεν έχουν έτσι. Ούτε οι Γραφές τα διηγούνται με αυτόν τον τρόπο. Χρησιμοποιούν επίσης και άλλες μαρτυρίες, λέγοντας: «Έτσι έχει γραφτεί: Αυτός είναι ο Θεός μας· κανένας άλλος δεν θα συγκριθεί μαζί του. Βρήκε κάθε οδό της γνώσης και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο του και στον Ισραήλ τον αγαπημένο του. Μετά από αυτά, εμφανίστηκε επί της γης και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους».

Και στρέψε με προσήλωση τον νου σου σε όσα λέω. Δέχθηκε τους κατασκόπους, και Αυτόν που πρόδωσε ο Ισραήλ στην έρημο, Αυτόν κήρυξε η Ραάβ μέσα στο πορνείο. Τι εννοώ δηλαδή λέγοντας για τον Ισραήλ στην έρημο; Όταν το όρος είχε γεμίσει από νεφέλη, και γνόφο, και ήχους σαλπίγγων, και αστραπές, και τα υπόλοιπα φοβερά σημεία, άκουσε από τον Θεό μέσα από τη φωτιά: «Άκουε Ισραήλ· Κύριος ο Θεός σου, είναι ένας Κύριος· δεν θα υπάρξουν για εσένα άλλοι θεοί· εγώ βρίσκομαι ψηλά στον ουρανό, και κάτω στη γη, και εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός». Ενώ τα άκουγε αυτά ο Ισραήλ, χύτευσε έναν μόσχο και αθέτησε τον Θεό· αγνόησε τον Δεσπότη, απαρνήθηκε τον ευεργέτη, και λέει στον Ααρών: «Κατασκεύασέ μας θεούς». Αν πρόκειται για θεούς, γιατί λέει «κατασκεύασε»; Πώς είναι δυνατόν τα κατασκευάσματα να είναι θεοί; Έτσι η κακία, η οποία προκαλεί τύφλωση, πολεμά τον ίδιο της τον εαυτό και αυτοαφανίζεται. Ένας μόσχος κατασκευάστηκε, και κραυγάζει ο αχάριστος Ισραήλ: «Αυτοί είναι οι θεοί σου, Ισραήλ, που σε έβγαλαν από τη γη της Αιγύπτου». «Αυτοί οι θεοί»· έναν μόσχο βλέπει, ένα είναι το είδωλο που κατασκευάστηκε, γιατί λοιπόν λέει, «Αυτοί οι θεοί»; Για να δείξει ότι δεν προσκυνά μόνο αυτό που βλέπει, αλλά φαντάζεται πολυθεΐα· εκφράζει το εσωτερικό του φρόνημα και δεν κρίνει απλώς με βάση το φαινόμενο.

Διότι αρχή της υγείας είναι η επίγνωση της αρρώστιας, και εσύ διασκόρπισες τις οδούς σου. Εγκαταλείποντας τον Θεό και Κύριο, τον δημιουργό και ευεργέτη, ενώθηκες με ξένους. Και ποιοι είναι αυτοί; Κάτω από κάθε δέντρο του άλσους έδειξε το ανώφελο της πλάνης, διότι τα φυτά που θεοποιήθηκαν είναι άκαρπα. Όμως δεν υπάκουσες στη φωνή μου, διότι νομοθετώντας είχε πει: Δεν θα υπάρξουν για εσένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα.

Απόδειξη ότι ο Θεός είναι ένας και όχι πολλοί Το ότι μεν υπάρχει Θεός έχει αποδειχθεί επαρκώς, καθώς και το ότι η ουσία Του είναι ακατάληπτη. Το ότι δε είναι ένας και όχι πολλοί, από όσους πείθονται στη Θεία Γραφή δεν αμφισβητείται. Διότι λέει ο Κύριος στην αρχή της νομοθεσίας: «Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, ο οποίος σε έβγαλε από τη γη της Αιγύπτου. Δεν θα έχεις άλλους θεούς εκτός από εμένα», και πάλι: «Άκουε, Ισραήλ· ο Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος», και μέσω του προφήτη Ησαΐα: «Διότι εγώ, λέει, είμαι ο πρώτος Θεός και εγώ είμαι και μετά από αυτά, και εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός».

Γνωρίζω αυτόν που αληθινά είπε: «Ο Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος», και «τον Κύριο τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις», και «δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί», και «δεν θα κατασκευάσεις γλυπτό με καμία ομοιότητα, από όσα βρίσκονται στον ουρανό και όσα στη γη», και «ας ντροπιαστούν όλοι όσοι προσκυνούν τα γλυπτά», και «θεοί, οι οποίοι δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη, ας καταστραφούν», και όσα με παρόμοιο τρόπο «ο Θεός, αφού μίλησε παλιά στους πατέρες, στους έσχατους αυτούς καιρούς μίλησε σε εμάς μέσω του μονογενούς του Υιού, διά του οποίου δημιούργησε και τους αιώνες». Γνωρίζω εκείνον που είπε: «Αυτή δε είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο ζωντανό και αληθινό Θεό, και τον Ιησού Χριστό που απέστειλες». Και πιστεύω σε έναν Θεό, τη μία αρχή των πάντων, άναρχο, άκτιστο, ανώλεθρο και αθάνατο, αιώνιο και αΐδιο, ακατάληπτο, ασώματο, αόρατο, απερίγραπτο, ασχημάτιστο, μία υπερούσια ουσία, υπέρθεη θεότητα, σε τρεις υποστάσεις, Πατέρα και Υιό και Άγιο Πνεύμα, και αυτόν μόνο λατρεύω και σε αυτόν μόνο προσφέρω την προσκύνηση της λατρείας. Προσκυνώ έναν Θεό, μία θεότητα, αλλά και λατρεύω την Τριάδα των υποστάσεων, τον Θεό Πατέρα και τον ενσαρκωμένο Θεό Υιό και το Θεό Άγιο Πνεύμα, όχι τρεις θεούς αλλά έναν, όχι διαιρεμένες υποστάσεις αλλά ενωμένες.

Αλλά λένε: Είπε ο Θεός διά του νομοθέτη Μωυσή: «Κύριο τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις», και «δεν θα κατασκευάσεις κανένα ομοίωμα, από όσα υπάρχουν στον ουρανό και από όσα υπάρχουν στη γη». Αδελφοί, όντως πλανώνται όσοι δεν γνωρίζουν τις Γραφές, όσοι δεν γνωρίζουν ότι «το γράμμα σκοτώνει, ενώ το πνεύμα ζωοποιεί», όσοι δεν ερευνούν το πνεύμα που είναι κρυμμένο κάτω από το γράμμα. Στους οποίους δικαίως θα έλεγα: Εκείνος που σας δίδαξε αυτό, ας σας διδάξει και το επόμενο. Μάθε πώς το ερμηνεύει αυτό ο νομοθέτης λέγοντας κάπως έτσι στο Δευτερονόμιο: Βλέπεις ότι ένας είναι ο σκοπός, δηλαδή να μη λατρεύσουμε την κτίση αντί του Κτίστη, ούτε να προσφέρουμε την προσκύνηση της λατρείας, παρά μόνο στον Δημιουργό. Γι' αυτό παντού συνδέει την προσκύνηση με τη λατρεία· διότι πάλι λέει: «Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα».

Γι' αυτό και ο Θεός, παραδίδοντας τη νομοθεσία του Δεκαλόγου, έλεγε: «Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα. —Δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου είδωλο. —Δεν θα προφέρεις το όνομα Κυρίου του Θεού σου μάταια. —Να θυμάσαι την ημέρα των Σαββάτων», δηλαδή της καταπαύσεως. —«Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου. —Δεν θα φονεύσεις. —Δεν θα μοιχεύσεις. —Δεν θα κλέψεις. —Δεν θα καταθέσεις ψευδή μαρτυρία εναντίον του πλησίον σου. —Δεν θα επιθυμήσεις την οικία του πλησίον σου, ούτε τον αγρό του, ούτε τη γυναίκα του, ούτε τον δούλο του, ούτε όσα ανήκουν στον πλησίον σου». Και αυτή μεν είναι η θεία νομοθεσία των δέκα εντολών.

Έπειτα, το γεγονός ότι τόσο τα προηγούμενα από αυτόν τον νόμο, όσο και τα επόμενα στο ίδιο κεφάλαιο, τα οποία προβάλλουν μπροστά τους σαν εμπόδια και σκάνδαλα, θεσπίζονται προς απαγόρευση των ειδώλων, προσπαθούν να το αποκρύψουν, είτε ακούσια από άγνοια και αμάθεια, είτε εκούσια από μοχθηρία και πανουργία. Διότι έχει προσταχθεί ως εξής: «Εγώ είμαι Κύριος ο Θεός σου, που σε έβγαλα από τη γη της Αιγύπτου, από οίκο δουλείας. Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα. Δεν θα φτιάξεις για τον εαυτό σου είδωλο». Στα οποία αμέσως μετά προστίθεται: «Ούτε ομοίωμα κανενός πράγματος, από όσα υπάρχουν στον ουρανό, και από όσα υπάρχουν κάτω στη γη, και από όσα υπάρχουν στα νερά κάτω από τη γη. Δεν θα τα προσκυνήσεις, ούτε θα τα λατρεύσεις». Ποια είναι όμως αυτά των οποίων η κατασκευή έχει αποκλειστεί και η λατρεία έχει απαγορευθεί;

Όσο για τα προηγούμενα και τα επόμενα αυτών των ρητών: το «δεν θα υπάρχουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα», και «δεν θα φτιάξεις για τον εαυτό σου είδωλο», και το «δεν θα τα προσκυνήσεις ούτε θα τα λατρεύσεις», δεν ξέρω πώς τα παρακρατούν και, εκούσια ή ακούσια, τα αποκρύπτουν, ίσως για να αποφύγουν τους ελέγχους της βλασφημίας. Όμως, παρ' όλα αυτά, το ίδιο συλλαμβάνονται για ίση βλασφημία. Διότι, επειδή έχει αφαιρεθεί ο φόβος του Θεού από τα μάτια τους, καθώς και ο σεβασμός και η ευλάβεια προς την ευαγή και αμώμητη θρησκεία μας, δεν φοβούνται να συγκαταριθμούν και να εξετάζουν το ομοίωμα του Χριστού μαζί με τα ομοιώματα όσων βρίσκονται στον ουρανό, στη γη και στα ύδατα, μη δίνοντας με κανέναν τρόπο καμία διάκριση ανάμεσα στο ομοίωμα του Δεσπότη και Κτίστη και στο ομοίωμα των κτισμάτων και των δούλων. Αλλά για εκείνους βέβαια είναι προτιμότερη και πρόχειρη η φιλονικία. Εμείς όμως, απέναντι σε όσα προτείνονται με τόση δυσσέβεια, ας αντιτάξουμε ότι αυτά είχαν ήδη από παλιά νομοθετηθεί προς τους αρχαίους Ιουδαίους. Διότι έτσι είναι εύλογο να απευθύνουμε τον λόγο προς τους νεοφανείς Ιουδαίους: επειδή εκείνη την εποχή, οι Ισραηλίτες διέφευγαν την αιγυπτιακή μοχθηρία με θεϊκά νεύματα και παράδοξα θαύματα, και η πλάνη των Αιγυπτίων ξεπερνούσε την κακοδαιμονία όλων των εθνών. Αναθρεμμένοι στα δικά τους έθιμα, διήνυσαν εκείνον τον μακρύ χρόνο της δουλείας.

Δεν θα υπάρχουν για εσένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα. Δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου είδωλο, ούτε ομοίωμα κανενός από όσα υπάρχουν ψηλά στον ουρανό, και από όσα υπάρχουν κάτω στη γη, και από όσα υπάρχουν στα νερά κάτω από τη γη. Δεν θα τα προσκυνήσεις, ούτε θα τα λατρεύσεις. Και βέβαια και αλλού αναφέρει: Να φυλάξετε πάρα πολύ καλά τις ψυχές σας, διότι δεν είδατε κανένα ομοίωμα την ημέρα που σας μίλησε ο Κύριος στο όρος Χωρήβ, μέσα από τη φωτιά, μήπως και παρανομήσετε και κατασκευάσετε για τους εαυτούς σας γλυπτό ομοίωμα και οποιαδήποτε εικόνα. Και μήπως, υψώνοντας το βλέμμα σου στον ουρανό, και βλέποντας τον ήλιο και τη σελήνη και τα αστέρια, και όλο τον στολισμό του ουρανού, παρασυρθείς και τα προσκυνήσεις και τα λατρεύσεις. Ο λόγος για τον οποίο λέγονται αυτά είναι φανερός. Διότι απαγορεύει να προσφέρεται στην κτίση η λατρεία και η προσκύνηση που αρμόζει μόνο στον Θεό, ενώ παράλληλα τους έχει προσταχθεί να καταστρέψουν τα σεβάσματα των εθνών. Επειδή το ότι δεν έχει απαγορεύσει εντελώς την προσκύνηση χειροποίητων αντικειμένων, αποδεικνύεται από όσα αφορούσαν την παλαιά Σκηνή του Μαρτυρίου. Διότι προς αυτήν ατένιζε και προσκυνούσε όλος ο λαός. Και αυτή έφερε την εικόνα των επουρανίων και της κτίσεως, της οποίας ο τύπος υποδείχθηκε από τον Θεό στον ιεροφάντη, και περιείχε τα σύμβολα των αληθινών σεβασμάτων.

Περί της Α' Εντολής. «Α'. Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, ο οποίος σε εξήγαγα από τη γη της Αιγύπτου και από τον οίκο της δουλείας· δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα». Ως προς αυτήν σφάλλουν οι άθεοι, οι πολύθεοι, αυτοί που αρνούνται την πρόνοια του Θεού και πιστεύουν στο τυχαίο και στην ειμαρμένη· όλοι οι μάγοι, οι μάντεις, οι δεισιδαίμονες και όσοι προστρέχουν σε αυτούς.

Εφόσον λοιπόν η ονομασία του Θεού αποδίδεται σε τρία διαφορετικά υποκείμενα, και στο ένα μεν κυριολεκτικά, ενώ στα άλλα κατά ομωνυμία, είναι δυνατόν να βρεθεί και κάποια άλλη σημασία της λέξης, όχι πλέον σύμφωνα με την πραγματική αντίληψη, αλλά η οποία λαμβάνεται μόνο από τη χρήση της Θείας Γραφής. Διότι τα σεβάσματα της ελληνικής θρησκείας, συνηθίζει και αυτή να τα ονομάζει θεούς, πολλές φορές βέβαια ειρωνευόμενη και για να ελέγξει όσους τα προσκύνησαν (διότι λέει: «πηγαίνετε και φωνάξτε προς τους θεούς τους οποίους επιλέξατε για τους εαυτούς σας, και ας σας σώσουν αυτοί»), και πολλές φορές απλώς για να δηλώσει το προκείμενο· διότι λέει: «δεν θα υπάρχουν για εσένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα» και «δεν θα κατασκευάσετε για εμάς θεούς αργυρούς και χρυσούς», και οι περιπτώσεις χρήσης είναι αναρίθμητες.

Αν και τις περισσότερες φορές η θεία Γραφή παρουσιάζει τον Θεό των όλων να ομιλεί στον ενικό αριθμό, λέγοντας για παράδειγμα «ο καιρός κάθε ανθρώπου έφτασε ενώπιόν μου» και «αναλογίστηκα ότι εγώ δημιούργησα τον άνθρωπο» και «θα εξαλείψω τον άνθρωπο» και «δεν θα υπάρχουν για εσένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα» και αναρίθμητα άλλα· σπάνια όμως εκφράζεται στον πληθυντικό, υποδηλώνοντας τον αριθμό των προσώπων της Αγίας Τριάδος, όπως στη φράση «εμπρός, ας κατεβούμε και ας συγχύσουμε τις γλώσσες τους» και στο χωρίο για το οποίο γίνεται λόγος τώρα.