Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 20:4

Διότι ήταν ακόμη αστήρικτοι στη θεοσέβεια, καθώς στρέφονταν γύρω από τα γήινα και ανατρέφονταν με ξένα έθιμα. Προκειμένου, λοιπόν, να μη μεταμεληθούν και, φέρνοντας στο νου τους όσα είχαν συνηθίσει στην ξένη χώρα, επιστρέψουν στη βδελυρότητα των ειδώλων ζώντας ως Αιγύπτιοι (επειδή από όλα τα έθνη οι Αιγύπτιοι ήταν οι πιο δεισιδαίμονες), τους προστάζει, θέτοντας τα στοιχειώδη θεμέλια, να μην κατασκευάσουν ομοίωμα κανενός από όσα υπάρχουν στον ουρανό, δηλαδή του ήλιου, της σελήνης και των άλλων αστέρων του ουρανού, ούτε από τα ζώα που ζουν στη γη, ούτε βέβαια από εκείνα που κολυμπούν στα ύδατα, ούτε να τα προσκυνούν, ούτε να λατρεύουν την κτίση αντί για τον Κτίστη, ούτε και να υποτάσσονται στους ολέθριους δαίμονες. Αντιθέτως, μόνο σε Αυτόν, ως Θεό, Δεσπότη και Κτίστη των όλων, να αποδίδουν την πρέπουσα λατρεία και τον σεβασμό. Η αιτία, επομένως, και το σε ποιους δόθηκε ο νόμος είναι σαφής.

Αλλά, εάν είχε λεχθεί απλώς το «δεν θα κατασκευάσεις ομοίωμα κανενός πράγματος», ίσως ο λόγος του να είχε κάποια βάση. Επειδή όμως προστίθεται για ποια πράγματα δεν πρέπει να κατασκευάζονται ομοιώματα, δηλαδή για τα κτίσματα και τους ομοδούλους, και για ποιον λόγο: «ώστε να μην τα προσκυνήσεις, ούτε να τα λατρεύσεις», πόσης ηλιθιότητας και παράνοιας δεν θα ήταν γεμάτο, το να εφαρμόζουμε στους αληθινούς προσκυνητές του Λόγου, οι οποίοι από παλιά τα έχουν βδελυχθεί και τα έχουν αποστραφεί, αυτά που νομοθετήθηκαν για τους παλαιούς και για όσους πρόσφατα καθοδηγούνταν στην ευσέβεια; Διότι, τι ανάγκη θα είχαμε εμείς από αυτούς τους νόμους, από τη στιγμή που ούτε τα υπόλοιπα μέρη του παλαιού νόμου αρμόζουν σε εκείνους που έχουν αληθινά ασπαστεί την ευαγγελική νομοθεσία; Ας δούμε λοιπόν πόσο μεγάλη είναι η διαφορά μεταξύ των νόμων.

Εκεί μεν: «Ου φονεύσεις»· εδώ δε: «Μην οργιστείς εναντίον του αδελφού σου» και «Κανείς δεν έχει μεγαλύτερη αγάπη από αυτή, από το να θυσιάσει την ψυχή του για τον φίλο του». Και εκεί μεν: «Ου μοιχεύσεις»· εδώ δε: «Ούτε να κοιτάξεις με επιθυμία», προαναστέλλοντας έτσι τις αρχές των αμαρτημάτων ως αιτίες των πράξεων. Και παλαιά μεν: «Δεν θα επιθυμήσεις τον αγρό του πλησίον»· τώρα δε: «Πούλησε τα υπάρχοντά σου και δώσε τα στους φτωχούς». Και δεν σταματά μέχρις εδώ, αλλά προστάζει να σηκώσουμε τον σταυρό και να ακολουθούμε Εκείνον που δίνει την εντολή. Μπορεί δε, όποιος θέλει, να αναλογιστεί και άλλα παρόμοια με αυτά, για να μην μακρηγορούμε επεκτεινόμενοι σε πολλά. Εάν λοιπόν τα νέα υπερέχουν ασυγκρίτως των παλαιών και η διαφορά όσων νομοθετούνται είναι τόσο μεγάλη, πώς δεν είναι εντελώς ασύνετο και ανόητο να μας επιβάλλουν το «δεν θα φτιάξεις ομοίωμα κανενός πράγματος» και όσα σχετίζονται με αυτό; Σε εμάς, των οποίων η πίστη υπερβαίνει τους ουρανούς, και των οποίων η ελπίδα δεν περιορίζεται στα εγκόσμια, αλλά υπεραίρεται των ορωμένων και κατευθύνεται προς τα νοούμενα. Εκείνα ανήκουν στη νηπιότητα, αυτά στην τελειότητα· εκείνα απευθύνονταν προς τον κατά σάρκα Ισραήλ και σε όσους σέρνονταν γύρω από τη γη και τον κόσμο· αυτά απευθύνονται προς τον πνευματικό άνθρωπο και τον νου που βλέπει τον Θεό, ο οποίος έχει καταφρονήσει τόσο πολύ τα μάταια και τα εντελώς αποκρουστικά, που έφτασε σχεδόν στο σημείο να παραδώσει στη λήθη ακόμη και τα ονόματά τους.

Διότι, εκεί όπου οι αληθινοί προσκυνητές της Τριάδος προσκυνούν τον Πατέρα στους ουρανούς, έχοντας διδαχθεί από τον ίδιο τον Σωτήρα να Τον επικαλούνται ως Θεό και Πατέρα, αυτοί που έχουν ενδυθεί τον Χριστό και έχουν σφραγιστεί με το τίμιο αίμα Του και έχουν περιτειχιστεί με το σωτήριο βάπτισμα, και, για να το πούμε συντομότερα, έχοντας απαρνηθεί εντελώς τους παλαιούς τύπους του νόμου και έχοντας ενστερνιστεί ολόκληρη τη νέα και εν χάριτι πολιτεία, πώς δεν είναι παράλογο και πέρα από κάθε ανοησία να επαναλαμβάνεται διαρκώς εδώ το «δεν θα κατασκευάσεις κανένα ομοίωμα»; Διότι εκείνος που προσάπτει αυτό στην Εκκλησία του Χριστού είναι πράγματι ανόητος, και μοιάζει με κάποιον που προστάζει να μην κάνει κανείς αυτό που εκ φύσεως δεν μπορεί να κάνει· όπως για παράδειγμα να προστάζει τον άνθρωπο να μην πετά, ή με εκείνον που προσπαθεί να αποδείξει ότι η πέτρα δεν βγάζει φωνή και ότι η φωτιά δεν ψύχει, και οτιδήποτε παρόμοιο με αυτά. Από πού, λοιπόν, προέρχονται αυτά και με ποιον σκοπό τα προβάλλει;

Δεν θα υπάρχουν για εσένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα. Δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου είδωλο, ούτε ομοίωμα κανενός από όσα υπάρχουν ψηλά στον ουρανό, και από όσα υπάρχουν κάτω στη γη, και από όσα υπάρχουν στα νερά κάτω από τη γη. Δεν θα τα προσκυνήσεις, ούτε θα τα λατρεύσεις. Και βέβαια και αλλού αναφέρει: Να φυλάξετε πάρα πολύ καλά τις ψυχές σας, διότι δεν είδατε κανένα ομοίωμα την ημέρα που σας μίλησε ο Κύριος στο όρος Χωρήβ, μέσα από τη φωτιά, μήπως και παρανομήσετε και κατασκευάσετε για τους εαυτούς σας γλυπτό ομοίωμα και οποιαδήποτε εικόνα. Και μήπως, υψώνοντας το βλέμμα σου στον ουρανό, και βλέποντας τον ήλιο και τη σελήνη και τα αστέρια, και όλο τον στολισμό του ουρανού, παρασυρθείς και τα προσκυνήσεις και τα λατρεύσεις. Ο λόγος για τον οποίο λέγονται αυτά είναι φανερός. Διότι απαγορεύει να προσφέρεται στην κτίση η λατρεία και η προσκύνηση που αρμόζει μόνο στον Θεό, ενώ παράλληλα τους έχει προσταχθεί να καταστρέψουν τα σεβάσματα των εθνών. Επειδή το ότι δεν έχει απαγορεύσει εντελώς την προσκύνηση χειροποίητων αντικειμένων, αποδεικνύεται από όσα αφορούσαν την παλαιά Σκηνή του Μαρτυρίου. Διότι προς αυτήν ατένιζε και προσκυνούσε όλος ο λαός. Και αυτή έφερε την εικόνα των επουρανίων και της κτίσεως, της οποίας ο τύπος υποδείχθηκε από τον Θεό στον ιεροφάντη, και περιείχε τα σύμβολα των αληθινών σεβασμάτων.

Είναι γραμμένο, λοιπόν, στο Λευιτικό: Δεν θα κατασκευάσετε για τους εαυτούς σας χειροποίητα είδωλα ούτε γλυπτά. Ούτε θα αναστηλώσετε στήλη, ούτε θα στήσετε πέτρινο ορόσημο στη γη σας για να το προσκυνήσετε· διότι εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σας. Βλέπετε τι είδους νομοθεσία θεσπίζει ο Θεός, απομακρύνοντας τον απλό λαό από τα ειδωλολατρικά σεβάσματα· πράγμα που είναι ανάλογο με το: δεν θα κατασκευάσεις ομοίωμα κανενός πράγματος. Το τι έπρεπε να πράξουν σχετικά με τον Θεό μπορούμε και πάλι να το ακούσουμε· διότι στο βιβλίο του Δευτερονομίου διατάζονται τα εξής: Την ημέρα που θα διαβείτε τον Ιορδάνη προς τη γη που σου δίνει ο Κύριος ο Θεός, θα στήσεις για τον εαυτό σου δύο μεγάλους λίθους, θα τους αλείψεις με ασβέστη και θα γράψεις πάνω στους λίθους όλα τα λόγια αυτού του νόμου, μόλις διαβείτε τον Ιορδάνη. Έπειτα, λίγο αργότερα λέει: και θα οικοδομήσετε εκεί θυσιαστήριο από λίθους, πάνω στους οποίους δεν θα επιβάλεις σιδερένιο εργαλείο.

Αν και θα μπορούσαν να λεχθούν πολλά και άπειρα επιχειρήματα, τα οποία μας αποδεικνύουν την αποδοχή και την τιμή όσων λέγονται, θα αρκεστούμε σε όσα έχουν συγκεντρωθεί από αυτούς, και θα ασχοληθούμε με τα επόμενα λόγια του χριστομάχου: «Αλλά», λέει, «έχουμε διδαχθεί να αποτυπώνουμε τις αρετές τους, μέσα από τα όσα δηλώνονται γι' αυτούς στις Γραφές, σαν κάποιες έμψυχες εικόνες, ώστε με αυτόν τον τρόπο να παρακινούμαστε σε όμοιο ζήλο με αυτούς». Φαίνεται πως είναι εξ ολοκλήρου Ιουδαίος και πως παραμένει προσκολλημένος στο παλαιό γράμμα. Διότι έτσι τον παρουσιάζει να σκέπτεται η αναφορά σε όσα δηλώνονται στις Γραφές περί των αγίων, δηλαδή ίσως περί του Αβραάμ, του Μωυσή και των προφητών (επειδή δεν θα δογμάτιζε με τρόπο αντίθετο προς την πίστη των διδασκάλων της Εκκλησίας, εάν δεν κυριαρχούνταν από το έθος των Ιουδαίων), στους οποίους είχε νομοθετηθεί παλαιότερα ότι δεν πρέπει να κατασκευάζουν εικόνα κανενός ομοιώματος από όσα υπάρχουν στον ουρανό, στη γη και στα ύδατα. Διαφορετικά, για ποιον λόγο υποστηρίζει ότι έχει διδαχθεί έτσι ώστε να αποτυπώνει τις αρετές των αγίων μέσω των γραπτών, αλλά αρνείται να ζωγραφίζονται οι μορφές τους, εάν δεν παραμένει προσκολλημένος στην παχύτητα του Νόμου και στη σκιά του γράμματος; Και έτσι ο καθένας θα το κατανοήσει αυτό.

Περί της Β' Εντολής. «Β'. Δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου είδωλο, ούτε ομοίωμα κανενός πράγματος, από όσα βρίσκονται στον ουρανό επάνω, και από όσα βρίσκονται στη γη κάτω, και από όσα βρίσκονται στα νερά κάτω από τη γη· δεν θα τα προσκυνήσεις ούτε θα τα λατρέψεις».

Ε'. Απαγορεύεται, λένε, εντελώς από την Αγία Γραφή η αναστήλωση ομοιωμάτων· διότι λέει κάπου τα εξής: «Δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου είδωλο, ούτε κανένα ομοίωμα από όσα υπάρχουν ψηλά στον ουρανό και από όσα υπάρχουν κάτω στη γη και από όσα υπάρχουν στα νερά κάτω από τη γη. Δεν θα τα προσκυνήσεις ούτε θα τα λατρεύσεις· διότι εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου».