Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 20:5

Πώς φανερώνεται η αγαθότητα του Θεού. Λέει στον Μωυσή: «Εγώ είμαι ο Θεός, ο οποίος ανταποδίδει τις αμαρτίες των πατέρων στα τέκνα». Και μέχρι πού; «Μέχρι την τρίτη και την τέταρτη γενιά». Πρόσεξε πώς εξέτεινε την τιμωρία σε τέσσερις γενιές. Τη φιλανθρωπία όμως μέχρι πού; «Και παρέχω έλεος σε χιλιάδες, σε αυτούς που με αγαπούν».

Επειδή, αφού ο Θεός απάλλαξε τον Ισραήλ από τη δουλεία στην Αίγυπτο, τον καλούσε προς την άνωθεν και αρχαία ελευθερία μέσω του πάνσοφου Μωυσή, και, αφού τον πέρασε παραδόξως μέσα από τη θάλασσα κατά κάποιον τρόπο με στεγνά και άβρεχτα πόδια, τον πρόσταζε να σπεύσει προς τη γη της επαγγελίας, λοιπόν, εθίζοντάς τους αναγκαίως στο να εξαγνίζονται και να καθαρίζονται εκ των προτέρων, τους συγκάλεσε σε σύναξη στο όρος Σινά. Και αφού κατήλθε σε αυτό με μορφή πυρός, νομοθετούσε τα προς σωτηρίαν, λέγοντας: «Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, ο οποίος σε έβγαλε από τη γη της Αιγύπτου, από οίκο δουλείας. Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα. Δεν θα φτιάξεις για τον εαυτό σου είδωλο, ούτε κανένα ομοίωμα από όσα βρίσκονται ψηλά στον ουρανό και από όσα βρίσκονται κάτω στη γη και από όσα βρίσκονται στα ύδατα κάτω από τη γη. Δεν θα τα προσκυνήσεις και δεν θα τα λατρεύσεις, διότι εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, Θεός ζηλωτής». Διότι έπρεπε, έπρεπε η νομοθεσία των ωφέλιμων πραγμάτων να ξεκινά από εδώ, και να μυσταγωγούνται εκ των προτέρων στα μαθήματα της θεογνωσίας εκείνοι που άπαξ παρέδωσαν τους εαυτούς τους στη δουλεία και την υπακοή προς τον Θεό. Επειδή ρίζα κάθε αρετής είναι η θεογνωσία, και θεμέλιο της ευσέβειας η πίστη.

Αλλά εάν τυχόν δεν συμβεί αυτό, και όσοι κατάγονται από τον πρώτο, στην τρίτη και την τέταρτη γενεά, περιπέσουν στα ίδια ή και σε ακόμη χειρότερα κακά, και βρεθούν μιμητές της προγονικής ασέβειας, τότε πλέον επιφέρει τις τιμωρίες, έχοντας επιδείξει στο γένος επαρκή ανεξικακία για τα όσα έχουν ήδη παρέλθει· αυτό σημαίνει το να επιφέρει τις αμαρτίες των πατέρων στα τέκνα μέχρι τρίτης και τετάρτης γενεάς.

«Δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου είδωλο, ούτε ομοίωμα κανενός από όσα βρίσκονται ψηλά στον ουρανό, και κάτω στη γη, και όσα μέσα στα νερά κάτω από τη γη, δεν θα τα προσκυνήσεις, ούτε θα τα λατρεύσεις. Διότι εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, Θεός ζηλωτής, που ανταποδίδω τις αμαρτίες των πατέρων στα τέκνα έως την τρίτη και την τέταρτη γενεά σε όσους με μισούν· και κάνω έλεος σε χιλιάδες γενεές σε όσους με αγαπούν, και φυλάσσουν τα προστάγματά μου». Διότι έπρεπε, έπρεπε να τρομοκρατούνται με σκληρούς φόβους όσοι επρόκειτο να τηρήσουν ανεξίτηλη την εντολή· για τον λόγο αυτόν άλλωστε ονομάζει τον εαυτό Του Θεό ζηλωτή, ο οποίος επιρρίπτει τις αμαρτίες των πατέρων στους απογόνους τους, εφόσον βέβαια επιλέξουν να ζήσουν όπως εκείνοι και να μιμηθούν τα προγονικά σφάλματα. Διότι προφανώς δεν ισχυριζόμαστε ότι οι αμαρτίες των πατέρων πέφτουν πάνω σε όσους δεν έχουν φταίξει σε τίποτα απολύτως, και μάλιστα ενώ ο Θεός έχει διακηρύξει ρητά: «Δεν θα θανατωθούν οι πατέρες για τα τέκνα, ούτε τα τέκνα για τους πατέρες, καθένας θα πεθάνει για τη δική του αμαρτία». Αλλά αν οι απόγονοι ακολουθούν τα φρονήματα των πατέρων τους, και γίνονται ζηλωτές της προγονικής ασέβειας, τότε ίσως ο θυμός παρατείνεται και σε αυτούς. Ακόμη και αν συμβεί από έμφυτη φιλανθρωπία ο Θεός των όλων να απαλλάξει τους πρώτους από την πρέπουσα τιμωρία, παρ' όλα αυτά, αργότερα, στους δεύτερους ή στους τρίτους επιφέρει την οργή που άρμοζε και οφειλόταν από την αρχή στο βέβηλο γένος.

Τους παρακινούσε, λοιπόν, στο να έχουν τον πρέποντα φόβο, ονομάζοντας τον εαυτό Του Θεό ζηλωτή· τους επιβεβαίωνε βέβαια και με άλλον τρόπο την πίστη, υποσχόμενος ότι θα δείξει έλεος σε χιλιάδες γενεές σε όσους Τον αγαπούν. Πρόσθετε δε σε αυτά μια συγγενική και αδελφή εντολή: «Διότι δεν θα λάβεις, λέει, το όνομα Κυρίου του Θεού σου επί ματαίω· επειδή ο Κύριος δεν πρόκειται να αθωώσει αυτόν που λαμβάνει το όνομά Του επί ματαίω.» Αυτό ακριβώς έπρατταν μερικοί, αποδίδοντας την ονομασία του Θεού σε ξύλα και σε λίθους, και υποβιβάζοντας από αμάθεια το όνομα που είναι υπεράνω κάθε ονόματος σε ένα φιλοτέχνημα και κόπο ανθρώπινου χεριού. Είπε δε κάπου γι' αυτούς ο Θεός διά της φωνής του Ησαΐα: «Αφού διάλεξε ο ξυλουργός ένα ξύλο, το στήριξε με μέτρο, το τακτοποίησε με κόλλα, και του έδωσε ανδρική μορφή και ανθρώπινη ωραιότητα, για να το στήσει μέσα σε οίκο· έκοψε ξύλο από το δάσος, το οποίο φύτεψε ο Κύριος και μεγάλωσε με τη βροχή, προκειμένου να χρησιμεύει στους ανθρώπους για καύση, και αφού πήρε από αυτό, ζεστάθηκε, και ανάβοντάς το έψησαν ψωμιά πάνω σε αυτό· το υπόλοιπο όμως το μετέτρεψαν σε θεούς, και τους προσκυνούν.» Και παρακάτω: «Μάθετε, ότι η καρδιά τους είναι στάχτη, και πλανώνται.» Αυτοί είναι που λαμβάνουν το όνομα του Κυρίου επί ματαίω.

Τι λοιπόν θα ωφελούσε το κτίσμα ή ποια χρησιμότητα έχει για τη δική μας σωτηρία και για την ένσαρκη δοξολογία και την τέλεια θεότητα του Θεού Λόγου; Σε τι μας ωφελεί το να τον ονομάζουμε κτίσμα; Τι μπορεί να πράξει ένα κτίσμα για τις κτίσεις; Σε τι ωφελεί ένα κτίσμα τα άλλα κτίσματα; Και πώς ο Θεός έκτισε Υιό, παραδίδοντάς τον ως Θεό για να προσκυνείται, όταν ο ίδιος λέει: «δεν θα κάνεις για τον εαυτό σου κανένα ομοίωμα ούτε στη γη ούτε στον ουρανό και δεν θα το προσκυνήσεις»; Πώς λοιπόν έκτισε για τον εαυτό του Υιό και διέταξε να τον προσκυνούν; Μάλιστα όταν ο απόστολος λέει: «και λάτρευσαν την κτίση παρά τον Κτίσαντα, και απομωράνθηκαν». Διότι είναι μωρία το να αναγνωρίζει κανείς την κτίση ως Θεό, και να αθετεί την πρώτη εντολή που λέει: «Κύριο τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις». Γι' αυτό η αγία Εκκλησία του Θεού δεν προσκυνά κτίσμα, αλλά Υιό γεννητό, Πατέρα εν Υιώ, Υιό εν Πατρί, συν τω Αγίω Πνεύματι. «Αλλά ναι», υποστηρίζει [κάποιος αιρετικός]· «διότι, εάν δεν πω ότι είναι κτίσμα, προκαλώ ελάττωση στον Πατέρα. Επειδή το κτιστό δεν ελαττώνει αυτόν που το έκτισε, ενώ αυτό που έχει γεννηθεί από τη φύση προκαλεί είτε συστολή είτε διαστολή είτε μείωση είτε τομή, ή προσάπτει κάποιο από τα παρόμοια πάθη σε εκείνον που το γέννησε». Είναι όμως μεγάλη η μωρία εκείνων που συλλογίζονται τέτοια πράγματα, καθώς συμπεραίνουν τα περί του θείου ξεκινώντας από τον εαυτό τους και επιθυμούν να προσάψουν στον Θεό τα πάθη που συμβαίνουν στους ίδιους, ενώ ο Θεός είναι παντελώς απαθής και όταν γεννά και όταν κτίζει.

Και σε αυτά προσθέτει, λέγοντας: «Ωραία ευχαριστήρια δώρα τούς προσέφερε ο Μακριανός για τη βασιλεία που ήλπιζε· αυτός, ενώ προηγουμένως λεγόταν ότι ήταν ο υπεύθυνος των γενικών οικονομικών (επί των καθόλου λόγων) του αυτοκράτορα, δεν σκέφτηκε τίποτα το εύλογο ούτε το καθολικό, αλλά υπέπεσε στην προφητική κατάρα που λέει: 〈αλίμονο σε αυτούς που προφητεύουν από την καρδιά τους και δεν βλέπουν το καθόλου (το σύνολο)〉. Διότι δεν κατανόησε την καθολική πρόνοια, ούτε προέβλεψε την κρίση Εκείνου που υπάρχει πριν από τα πάντα, ενεργεί διά των πάντων και εξουσιάζει τα πάντα. Γι' αυτό και έγινε πολέμιος της καθολικής Του Εκκλησίας, και αλλοτρίωσε και αποξένωσε τον εαυτό του από το έλεος του Θεού, και τον εξόρισε όσο το δυνατόν πιο μακριά από τη δική του σωτηρία, επαληθεύοντας σε αυτό το ίδιο του το όνομα». Και πάλι, μετά από άλλα, λέει: «Διότι ο μεν Βαλεριανός, αφού παρακινήθηκε σε αυτά από τούτον εδώ, παραδόθηκε σε ύβρεις και ονειδισμούς, σύμφωνα με όσα ειπώθηκαν στον Ησαΐα: 〈Και αυτοί εξέλεξαν τους δρόμους τους και τα βδελύγματά τους, τα οποία η ψυχή τους επιθύμησε, και εγώ θα εκλέξω τους εμπαιγμούς τους, και θα τους ανταποδώσω τις αμαρτίες τους〉. Αυτός (ο Μακριανός) όμως, έχοντας μανιώδη επιθυμία για τη βασιλεία, πέραν της αξίας του, και αδυνατώντας να φορέσει το βασιλικό ένδυμα επειδή το σώμα του ήταν ανάπηρο, προέβαλε τους δύο γιους του, οι οποίοι ανέλαβαν τις αμαρτίες του πατέρα τους. Διότι είναι ολοφάνερη σε αυτούς η πρόρρηση την οποία είπε ο Θεός: 〈ανταποδίδω τις αμαρτίες των πατέρων στα τέκνα, μέχρι τρίτης και τετάρτης γενεάς σε αυτούς που με μισούν〉».

Το ότι αυτά τα λόγια δεν θα μπορούσαν να προέρχονται μόνο από άγγελο, αλλά από τον Θεό, είναι στον καθένα προφανές. Και ποιου Θεού, αν όχι εκείνου που εμφανίστηκε στους προπάτορες, τον οποίο ο Ιακώβ ονόμασε σαφώς άγγελο του Θεού; Αυτός δε ήταν για εμάς ο Λόγος του Θεού, εφόσον έχει ονομαστεί και Υιός του Θεού και ο ίδιος Θεός και Κύριος. [Της ιδίας]. «Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, που σε εξήγαγα από τη γη της Αιγύπτου, από τον οίκο της δουλείας. Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί πλην εμού», και στη συνέχεια: «διότι εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, Θεός ζηλωτής», και προσθέτει: «Δεν θα προφέρεις το όνομα του Κυρίου του Θεού σου επί ματαίω· διότι ο Κύριος δεν θα θεωρήσει αθώο εκείνον που προφέρει το όνομά του επί ματαίω».

λζʹ. Περί κτήσεως οικετών ληʹ. Πώς μετέβαλε το «Μη μετακινείς τα αιώνια όρια που έθεσαν οι πατέρες σου» λθʹ. Όμοιο με το «Αυτός που ανταποδίδει τις αμαρτίες των πατέρων μέχρι την τρίτη και τέταρτη γενιά σε εκείνους που με μισούν» μʹ. Περί κλεπτών

«Δεν θα υπάρχουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα», πάλι και εδώ ας μην ταράζεται στην ψυχή του, αλλά ας ακούσει και τα όσα ακολουθούν σε σύνδεση με αυτό· διότι, αφού είπε «δεν θα υπάρχουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα», πρόσθεσε: «δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου είδωλο ούτε ομοίωμα κανενός πράγματος, όσα βρίσκονται ψηλά στον ουρανό και όσα βρίσκονται κάτω στη γη και όσα βρίσκονται στα νερά κάτω από τη γη. Δεν θα τα προσκυνήσεις ούτε θα τα λατρέψεις· διότι εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, Θεός ζηλωτής». Βλέπεις πώς έδινε ρητή εντολή να μην παρασύρονται από την πολυθεϊστική πλάνη των εθνών, αλλά να αναγνωρίζουν μόνο αυτόν ως Θεό και Κύριο. Και ποιος ήταν αυτός; Ο Υιός, ο οποίος, έχοντας μέσα του την εικόνα του Πατέρα, διέταζε με την αυθεντία Εκείνου αυτά σε όσους νοσούσαν από την ειδωλολατρία. Διότι, όπως «τα πάντα έγιναν δι' αυτού», καθώς ο Πατέρας δια του Σωτήρος έδωσε υπόσταση στην ουσία όλων των δημιουργημάτων, έτσι ήταν ο ίδιος ο Πατέρας που παρέδιδε στους ανθρώπους τη γνώση και την ευσέβεια προς αυτόν μέσω του μεσίτη Υιού. Αυτό άλλωστε δίδασκε και ο Απόστολος, γράφοντας με τα ίδια λόγια στους Γαλάτες, με τα οποία είπε: «ο νόμος, ο οποίος διατάχθηκε μέσω αγγέλων, από το χέρι ενός μεσίτη. Ο δε μεσίτης δεν είναι ενός, ο δε Θεός είναι ένας». Και αν λέει «δείτε, δείτε ότι εγώ είμαι, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εμένα», πάλι ο Πατέρας ήταν που το έλεγε αυτό δια του Υιού, ως μέσω εικόνας και μεσίτη.

Β'. Δεν θα κατασκευάσεις κανένα ομοίωμα από όσα βρίσκονται ψηλά στον ουρανό και από όσα βρίσκονται κάτω στη γη και από όσα βρίσκονται μέσα στα νερά, για να τα λατρεύεις ή να τα δοξάζεις ως θεούς. Διότι όλα είναι δημιουργήματα του μόνου Θεού, τα οποία δημιουργήθηκαν εν Αγίω Πνεύματι μέσω του Υιού και Λόγου Του, ο οποίος Λόγος του Θεού στους έσχατους καιρούς, αφού έλαβε σάρκα από παρθενική μήτρα, εμφανίστηκε στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους, και αφού έπαθε, πέθανε και αναστήθηκε για τη σωτηρία των ανθρώπων, αναλήφθηκε στους ουρανούς με το σώμα του και κάθισε στα δεξιά της Μεγαλοσύνης στα ύψη. Με αυτό το σώμα θα έλθει και πάλι με δόξα για να κρίνει ζωντανούς και νεκρούς. Αυτού λοιπόν που ενανθρώπησε για εμάς θα κατασκευάσεις την εικόνα, ένεκα της αγάπης προς αυτόν, και μέσω αυτής θα τον θυμάσαι και μέσω αυτής θα τον προσκυνάς, ανάγοντας τον νου σου μέσω αυτής στο προσκυνητό εκείνο σώμα του Σωτήρος, το οποίο κάθεται στα δεξιά του Πατρός στον ουρανό.

Μας προστάζεις να προσκυνούμε τη γη, ω μακάριε Δαβίδ; Και πώς ο Μωυσής νομοθετεί να μην προσκυνούμε ούτε τον ουρανό, ούτε τη γη, ούτε όσα βρίσκονται σε αυτά; Βλέπετε το μυστήριο. Επειδή επρόκειτο, χωρίς αμαρτία, να ενώσει τη δική μας σάρκα με τον εαυτό Του σε μία προσκύνηση, η δε σάρκα μας προέρχεται από τον Αδάμ, από τη γη· γι' αυτόν τον λόγο λέγει: «Και προσκυνείτε το υποπόδιο των ποδών αυτού».

Και βεβαίως υπάρχουν περισσότερα από αυτά και άξια θρήνων, «για τα οποία ήλθε η οργή του Θεού στον λαό της απείθειας», όπως έχει δηλωθεί πιο πάνω, και έχουν γίνει σε όλους μας ολοφάνερα: λιμοί, επιδημίες, σεισμοί, καταποντισμοί, φοβεροί θάνατοι, εμφύλιοι πόλεμοι, επαναστάσεις εθνών, εμπρησμοί εκκλησιών, ερημώσεις χωρών και πόλεων, αιχμαλωσίες λαών που πορεύονταν σαν πρόβατα στη σφαγή, οι οποίοι μεταφέρθηκαν μέχρι τους Αιθίοπες και τους Ινδούς και στις ανατολές της γης ως δούλοι και αιχμάλωτοι, νεάνιδες και παρθένες, ηλικιωμένοι μαζί με τους νεότερους· και κάθε ηλικία αφανίστηκε ολοκληρωτικά. «Διότι οι πατέρες», λέει, «έφαγαν την αγουρίδα, και μούδιασαν τα δόντια των παιδιών». Και πάλι: «Εγώ», λέει ο Κύριος, «ανταποδίδω τις αμαρτίες των πατέρων στα τέκνα έως την τρίτη και την τέταρτη γενεά». 25. Επειδή όμως η θεία μάχαιρα της παντοκρατορικής δεξιάς του Υψίστου τον εξολόθρευσε και τον έριξε σαν μεγάλο θηρίο στην παγίδα Του, καθώς λέει και ο προφήτης: «Ιδού, επιφέρω εναντίον σου αλλοτρίους, σκληρούς από τα έθνη, και θα γυμνώσουν τις μάχαιρές τους εναντίον σου και εναντίον του κάλλους της γνώσης σου· και θα παραδώσουν το κάλλος σου στην απώλεια και θα σε καταβιβάσουν· και θα πεθάνεις με τον θάνατο των τραυματιών στην καρδιά της θάλασσας· μήπως τάχα θα πεις "Θεός είμαι εγώ" ενώπιον εκείνων που σε θανατώνουν;»

«Δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου γλυπτό ούτε κανένα απολύτως ομοίωμα, δεν θα τα προσκυνήσεις ούτε θα τα λατρεύσεις, διότι εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σας», και πάλι: «τους βωμούς τους θα γκρεμίσετε και τις στήλες τους θα συντρίψετε και τα ιερά τους δάση θα κόψετε και τα γλυπτά των θεών τους θα κατακάψετε με φωτιά· διότι σε καμία περίπτωση δεν θα προσκυνήσετε άλλον θεό», και λίγο μετά: «και χωνευτούς θεούς δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου». Και πάλι: «και χωνευτούς θεούς δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου.» «Δεν θα τα προσκυνήσεις ούτε θα τα λατρεύσεις, διότι εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σας», και πάλι: «τους βωμούς τους θα γκρεμίσετε και τις στήλες τους θα συντρίψετε και τα γλυπτά των θεών τους θα κατακάψετε με φωτιά· διότι σε καμία περίπτωση δεν θα προσκυνήσετε άλλον θεό», και λίγο μετά: «και χωνευτούς θεούς δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου.» Βλέπεις, πώς εξαιτίας της ειδωλολατρίας απαγορεύει την εικονογραφία και ότι είναι αδύνατον να εικονίζεται ο Θεός, ο άποσος, απερίγραπτος και αόρατος. «Διότι», λέει, «δεν είδατε καμία μορφή του», όπως ακριβώς και ο Παύλος, στεκόμενος στο μέσο του Αρείου Πάγου, λέει: «Εφόσον λοιπόν είμαστε γένος του Θεού, δεν πρέπει να νομίζουμε ότι το θείο είναι όμοιο με χρυσό ή άργυρο ή λίθο, δημιούργημα ανθρώπινης τέχνης και επινόησης».

Τι σημαίνει το «αυτός που ανταποδίδει τις αμαρτίες των γονέων στα τέκνα έως τρίτης και τετάρτης γενεάς σε όσους με μισούν»; Ως πρώτη γενεά εκλαμβάνουμε τη σπορά του κακού, δηλαδή την προσβολή, ως δεύτερη την επιθυμία, ως τρίτη την έξη του κακού, δηλαδή τη συγκατάθεση, και ως τέταρτη την ενέργεια, δηλαδή την πράξη. Η ανταπόδοση, λοιπόν, γίνεται έως την τρίτη και τέταρτη γενεά, δηλαδή για τη συγκατάθεση και την πράξη· διότι η προσβολή και η επιθυμία είναι απαλλαγμένες ευθύνης, εφόσον το κακό δεν έχει προχωρήσει μέχρι την ολοκλήρωσή του.

Γι' αυτό και ο Θεός, παραδίδοντας τη νομοθεσία του Δεκαλόγου, έλεγε: «Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα. —Δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου είδωλο. —Δεν θα προφέρεις το όνομα Κυρίου του Θεού σου μάταια. —Να θυμάσαι την ημέρα των Σαββάτων», δηλαδή της καταπαύσεως. —«Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου. —Δεν θα φονεύσεις. —Δεν θα μοιχεύσεις. —Δεν θα κλέψεις. —Δεν θα καταθέσεις ψευδή μαρτυρία εναντίον του πλησίον σου. —Δεν θα επιθυμήσεις την οικία του πλησίον σου, ούτε τον αγρό του, ούτε τη γυναίκα του, ούτε τον δούλο του, ούτε όσα ανήκουν στον πλησίον σου». Και αυτή μεν είναι η θεία νομοθεσία των δέκα εντολών.

Έπειτα, το γεγονός ότι τόσο τα προηγούμενα από αυτόν τον νόμο, όσο και τα επόμενα στο ίδιο κεφάλαιο, τα οποία προβάλλουν μπροστά τους σαν εμπόδια και σκάνδαλα, θεσπίζονται προς απαγόρευση των ειδώλων, προσπαθούν να το αποκρύψουν, είτε ακούσια από άγνοια και αμάθεια, είτε εκούσια από μοχθηρία και πανουργία. Διότι έχει προσταχθεί ως εξής: «Εγώ είμαι Κύριος ο Θεός σου, που σε έβγαλα από τη γη της Αιγύπτου, από οίκο δουλείας. Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα. Δεν θα φτιάξεις για τον εαυτό σου είδωλο». Στα οποία αμέσως μετά προστίθεται: «Ούτε ομοίωμα κανενός πράγματος, από όσα υπάρχουν στον ουρανό, και από όσα υπάρχουν κάτω στη γη, και από όσα υπάρχουν στα νερά κάτω από τη γη. Δεν θα τα προσκυνήσεις, ούτε θα τα λατρεύσεις». Ποια είναι όμως αυτά των οποίων η κατασκευή έχει αποκλειστεί και η λατρεία έχει απαγορευθεί;

Είναι αναγκαίο όμως να παρατηρήσουμε για ποιους ακριβώς έχουν θεσπιστεί και οριστεί αυτά· προφανώς για τον λαό των Ιουδαίων, και μάλιστα πολύ ορθά και την κατάλληλη στιγμή. Για ποιον λόγο όμως προστίθενται τα ομοιώματα των ζώων, με την εντολή ότι δεν θα τα προσκυνήσεις ούτε θα τα λατρεύσεις, ούτε θα προσφέρεις στα κτίσματα τον σεβασμό που αρμόζει μόνο στον Θεό, όπως ακριβώς πράττουν τα έθνη;

Όσο για τα προηγούμενα και τα επόμενα αυτών των ρητών: το «δεν θα υπάρχουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα», και «δεν θα φτιάξεις για τον εαυτό σου είδωλο», και το «δεν θα τα προσκυνήσεις ούτε θα τα λατρεύσεις», δεν ξέρω πώς τα παρακρατούν και, εκούσια ή ακούσια, τα αποκρύπτουν, ίσως για να αποφύγουν τους ελέγχους της βλασφημίας. Όμως, παρ' όλα αυτά, το ίδιο συλλαμβάνονται για ίση βλασφημία. Διότι, επειδή έχει αφαιρεθεί ο φόβος του Θεού από τα μάτια τους, καθώς και ο σεβασμός και η ευλάβεια προς την ευαγή και αμώμητη θρησκεία μας, δεν φοβούνται να συγκαταριθμούν και να εξετάζουν το ομοίωμα του Χριστού μαζί με τα ομοιώματα όσων βρίσκονται στον ουρανό, στη γη και στα ύδατα, μη δίνοντας με κανέναν τρόπο καμία διάκριση ανάμεσα στο ομοίωμα του Δεσπότη και Κτίστη και στο ομοίωμα των κτισμάτων και των δούλων. Αλλά για εκείνους βέβαια είναι προτιμότερη και πρόχειρη η φιλονικία. Εμείς όμως, απέναντι σε όσα προτείνονται με τόση δυσσέβεια, ας αντιτάξουμε ότι αυτά είχαν ήδη από παλιά νομοθετηθεί προς τους αρχαίους Ιουδαίους. Διότι έτσι είναι εύλογο να απευθύνουμε τον λόγο προς τους νεοφανείς Ιουδαίους: επειδή εκείνη την εποχή, οι Ισραηλίτες διέφευγαν την αιγυπτιακή μοχθηρία με θεϊκά νεύματα και παράδοξα θαύματα, και η πλάνη των Αιγυπτίων ξεπερνούσε την κακοδαιμονία όλων των εθνών. Αναθρεμμένοι στα δικά τους έθιμα, διήνυσαν εκείνον τον μακρύ χρόνο της δουλείας.

Διότι ήταν ακόμη αστήρικτοι στη θεοσέβεια, καθώς στρέφονταν γύρω από τα γήινα και ανατρέφονταν με ξένα έθιμα. Προκειμένου, λοιπόν, να μη μεταμεληθούν και, φέρνοντας στο νου τους όσα είχαν συνηθίσει στην ξένη χώρα, επιστρέψουν στη βδελυρότητα των ειδώλων ζώντας ως Αιγύπτιοι (επειδή από όλα τα έθνη οι Αιγύπτιοι ήταν οι πιο δεισιδαίμονες), τους προστάζει, θέτοντας τα στοιχειώδη θεμέλια, να μην κατασκευάσουν ομοίωμα κανενός από όσα υπάρχουν στον ουρανό, δηλαδή του ήλιου, της σελήνης και των άλλων αστέρων του ουρανού, ούτε από τα ζώα που ζουν στη γη, ούτε βέβαια από εκείνα που κολυμπούν στα ύδατα, ούτε να τα προσκυνούν, ούτε να λατρεύουν την κτίση αντί για τον Κτίστη, ούτε και να υποτάσσονται στους ολέθριους δαίμονες. Αντιθέτως, μόνο σε Αυτόν, ως Θεό, Δεσπότη και Κτίστη των όλων, να αποδίδουν την πρέπουσα λατρεία και τον σεβασμό. Η αιτία, επομένως, και το σε ποιους δόθηκε ο νόμος είναι σαφής.

Αλλά, εάν είχε λεχθεί απλώς το «δεν θα κατασκευάσεις ομοίωμα κανενός πράγματος», ίσως ο λόγος του να είχε κάποια βάση. Επειδή όμως προστίθεται για ποια πράγματα δεν πρέπει να κατασκευάζονται ομοιώματα, δηλαδή για τα κτίσματα και τους ομοδούλους, και για ποιον λόγο: «ώστε να μην τα προσκυνήσεις, ούτε να τα λατρεύσεις», πόσης ηλιθιότητας και παράνοιας δεν θα ήταν γεμάτο, το να εφαρμόζουμε στους αληθινούς προσκυνητές του Λόγου, οι οποίοι από παλιά τα έχουν βδελυχθεί και τα έχουν αποστραφεί, αυτά που νομοθετήθηκαν για τους παλαιούς και για όσους πρόσφατα καθοδηγούνταν στην ευσέβεια; Διότι, τι ανάγκη θα είχαμε εμείς από αυτούς τους νόμους, από τη στιγμή που ούτε τα υπόλοιπα μέρη του παλαιού νόμου αρμόζουν σε εκείνους που έχουν αληθινά ασπαστεί την ευαγγελική νομοθεσία; Ας δούμε λοιπόν πόσο μεγάλη είναι η διαφορά μεταξύ των νόμων.

Δεν θα υπάρχουν για εσένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα. Δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου είδωλο, ούτε ομοίωμα κανενός από όσα υπάρχουν ψηλά στον ουρανό, και από όσα υπάρχουν κάτω στη γη, και από όσα υπάρχουν στα νερά κάτω από τη γη. Δεν θα τα προσκυνήσεις, ούτε θα τα λατρεύσεις. Και βέβαια και αλλού αναφέρει: Να φυλάξετε πάρα πολύ καλά τις ψυχές σας, διότι δεν είδατε κανένα ομοίωμα την ημέρα που σας μίλησε ο Κύριος στο όρος Χωρήβ, μέσα από τη φωτιά, μήπως και παρανομήσετε και κατασκευάσετε για τους εαυτούς σας γλυπτό ομοίωμα και οποιαδήποτε εικόνα. Και μήπως, υψώνοντας το βλέμμα σου στον ουρανό, και βλέποντας τον ήλιο και τη σελήνη και τα αστέρια, και όλο τον στολισμό του ουρανού, παρασυρθείς και τα προσκυνήσεις και τα λατρεύσεις. Ο λόγος για τον οποίο λέγονται αυτά είναι φανερός. Διότι απαγορεύει να προσφέρεται στην κτίση η λατρεία και η προσκύνηση που αρμόζει μόνο στον Θεό, ενώ παράλληλα τους έχει προσταχθεί να καταστρέψουν τα σεβάσματα των εθνών. Επειδή το ότι δεν έχει απαγορεύσει εντελώς την προσκύνηση χειροποίητων αντικειμένων, αποδεικνύεται από όσα αφορούσαν την παλαιά Σκηνή του Μαρτυρίου. Διότι προς αυτήν ατένιζε και προσκυνούσε όλος ο λαός. Και αυτή έφερε την εικόνα των επουρανίων και της κτίσεως, της οποίας ο τύπος υποδείχθηκε από τον Θεό στον ιεροφάντη, και περιείχε τα σύμβολα των αληθινών σεβασμάτων.

Πώς διασώζεται η δικαιοσύνη, όταν τα παιδιά τιμωρούνται για τους πατέρες τους; Οι απειλές του Θεού είναι μεγαλύτερες από τις τιμωρίες Του. Διότι λέει: «κάθε απερίτμητο αρσενικό, το οποίο δεν θα περιτμηθεί την όγδοη ημέρα, θα εξολοθρευθεί», αλλά μπορεί να δει κανείς τους μεν περιτμημένους στην έρημο να έχουν θανατωθεί με διάφορους τρόπους, τους δε απερίτμητους να έχουν λάβει την υπόσχεση των προγόνων αντί της τιμωρίας· διότι αυτούς τους περιέτεμε ο Ιησούς του Ναυή στα Γάλγαλα. Πάλι, στα σπίτια που είχαν προζύμι απείλησε πανωλεθρία, αλλά δεν την επέφερε. Έτσι και εδώ, λοιπόν, επειδή οι άνθρωποι αγαπούν τα παιδιά τους, τους εκφοβίζει με τις απειλές, λέγοντας: «εγώ που ανταποδίδω αμαρτίες πατέρων στα τέκνα έως τρίτης και τετάρτης γενεάς σε αυτούς που με μισούν». Το ότι είναι ασεβές να προσέχει κανείς το γυμνό γράμμα, γίνεται φανερό από εκείνα με τα οποία ο ίδιος ο Θεός διδάσκει τα αντίθετα. Διότι λέει: «δεν θα πεθάνουν παιδιά εξαιτίας των πατέρων τους, ούτε πατέρες εξαιτίας των παιδιών τους, αλλά ο καθένας θα πεθάνει για τη δική του αμαρτία». Και μέσω του Ιεζεκιήλ λέει: «Προς τι αυτή η παροιμία που λέτε: Οι πατέρες έφαγαν αγουρίδα και τα δόντια των παιδιών μούδιασαν; Ζω εγώ, λέει ο Κύριος ο Θεός, δεν θα ειπωθεί ξανά αυτή η παροιμία, αλλά θα μουδιάσουν τα δόντια εκείνων που έφαγαν την αγουρίδα· διότι όλες οι ψυχές είναι δικές μου». Και τα όσα ακολουθούν έχουν το ίδιο νόημα.

Εγώ όμως νομίζω ότι η απειλή αυτή μάλλον φανερώνει τη θεία φιλανθρωπία. Διότι προστίθεται το «σε εκείνους που με μισούν», δηλαδή: δείχνω μακροθυμία στους πατέρες που έχουν αμαρτήσει, δείχνω μακροθυμία και στα παιδιά. Αν όμως τα εγγόνια και οι απόγονοι μιμηθούν την πονηρία των πατέρων και των προγόνων τους, τότε θα επιφέρω την τιμωρία. Διότι λέει: «δείχνοντας έλεος σε χιλιάδες και μυριάδες από εκείνους που με αγαπούν». Και θα μπορούσε να βρει κανείς και την ιστορία να συμφωνεί με αυτό: διότι κατά την πέμπτη γενιά ανέβηκαν οι υιοί του Ισραήλ από την Αίγυπτο, αλλά παρόλο που είχαν δουλωθεί στους θεούς των Αιγυπτίων μέσα στην Αίγυπτο, δεν τιμωρήθηκαν ούτε οι πατέρες τους ούτε οι προπάτορές τους, ενώ οι ίδιοι, επειδή μιμήθηκαν τη δική τους ασέβεια, τιμωρήθηκαν, καθώς μετά από τόση ευεργεσία και τα αμέτρητα θαύματα δεν απέβαλαν την ασέβεια. Τα παιδιά αυτών, όμως, επειδή αγάπησαν τον σωτήρα Θεό, απόλαυσαν την προγονική υπόσχεση. Και βλέπουμε το αψευδές της υπόσχεσης που δόθηκε στους πατέρες: διότι τα έθνη έχουν επιτύχει την ευλογία μέσω του σπέρματος του Αβραάμ. Επειδή, λοιπόν, επρόκειτο να προσκυνήσουν το μοσχάρι, προαναγγέλλει απειλητικά την τιμωρία.

Και αυτό ο Θεός το διδάσκει μέσω του Ιεζεκιήλ, λέγοντας τα εξής: «Δεν θα λέγεται πλέον αυτή η παροιμία: Οι πατέρες έφαγαν άγουρα σταφύλια και τα δόντια των παιδιών μούδιασαν»· το νομοθετεί δε και μέσω του Μωυσή: «Δεν θα πεθάνει ο πατέρας για το παιδί.» Αλλά, «Πώς λοιπόν», λέει, «έχει γραφτεί: "Ανταποδίδοντας τις αμαρτίες των γονέων στα παιδιά έως την τρίτη και τέταρτη γενεά;"» Μπορούμε λοιπόν να πούμε ότι, πρώτον, αυτή η απόφαση δεν είναι καθολική, ούτε έχει ειπωθεί για όλους, αλλά μόνο για εκείνους που εξήλθαν από την Αίγυπτο. Έπειτα, εξέτασε μαζί μου και το νόημα της αποφάσεως. Διότι δεν λέει το εξής, ότι τα παιδιά τιμωρούνται για εκείνα που αμάρτησαν οι πατέρες, αλλά ότι οι αμαρτίες των πατέρων, δηλαδή οι τιμωρίες για τα αμαρτήματα, θα αποδοθούν και στα παιδιά τους, επειδή διέπραξαν τα ίδια παραπτώματα. Διότι, για να μη νομίζουν όσοι εξήλθαν από την Αίγυπτο ότι, ακόμη και αν αμαρτήσουν χειρότερα από τους πατέρες τους, δεν θα τιμωρηθούν με τις ίδιες τιμωρίες, λέει ότι δεν θα γίνει έτσι, αλλά οι αμαρτίες των πατέρων, δηλαδή οι ποινές, θα έρθουν και σε εσάς, επειδή δεν γίνατε καλύτεροι, αλλά διαπράξατε τα ίδια ή και χειρότερα. Και αν βλέπεις πολλές φορές να αρπάζονται πρόωρα από τη ζωή ακόμη και νήπια, δήθεν προς τιμωρία των γονέων τους, μάθε καλά ότι ο Θεός από φιλανθρωπία τα παίρνει νωρίς από αυτήν τη ζωή, ώστε, αν ζούσαν, να μη γίνουν χειρότερα από τους γονείς τους και να μη ζήσουν προς βλάβη της δικής τους ψυχής ή και πολλών άλλων.