Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 20:6

Ο άνθρωπος έγινε οικείος αντί για αλλότριος, υιός αντί για ξένος, μύστης από βέβηλος, άγιος από ασεβής. Αυτός, λοιπόν, που πλούτισε με τόσο μεγαλοπρεπείς και ανυπέρβλητες δωρεές, όταν αμάρτησε απέναντι στον γενναιόδωρο και αγαθό ευεργέτη του, από εσάς μεν τους δύσκολους και αμείλικτους δικαστές, αμέσως, χωρίς καν να του δοθεί ο λόγος να απολογηθεί, οπωσδήποτε θα οδηγούνταν στον όλεθρο, αφού θα αποκοπτόταν από την παρούσα ζωή και θα τιμωρούνταν στην άλλη. Επειδή όμως άλλος είναι ο Κύριος της απόφασης, αυτός που δείχνει έλεος σε χιλιάδες και μυριάδες και που δεν θέλει τον θάνατο του αμαρτωλού, αλλά περιμένει την επιστροφή του, ούτε έτσι τιμωρήθηκαν αυτοί που ύβρισαν την προηγούμενη χάρη, αλλά πάλι ένα δεύτερο έλεος ακολουθεί το πρώτο, και η αμνηστία συνδυάζεται με τη συγχώρεση, και το δάκρυ που στάζει ισοδυναμεί με το λουτρό, και ο επίπονος στεναγμός επαναφέρει τη χάρη που είχε αποχωρήσει για λίγο. Αν δυσπιστείς σε αυτόν τον λόγο, ρώτησε τον Πέτρο που καθόταν στην οικία του αρχιερέα, και θα σου πει πώς, αφού θρήνησε πικρά το παράπτωμα της άρνησης, καθαρίστηκε και δεν υποβιβάστηκε ξανά στον Σίμωνα, αλλά παρέμεινε ο απόστολος Πέτρος.

Πώς φανερώνεται η αγαθότητα του Θεού. Λέει στον Μωυσή: «Εγώ είμαι ο Θεός, ο οποίος ανταποδίδει τις αμαρτίες των πατέρων στα τέκνα». Και μέχρι πού; «Μέχρι την τρίτη και την τέταρτη γενιά». Πρόσεξε πώς εξέτεινε την τιμωρία σε τέσσερις γενιές. Τη φιλανθρωπία όμως μέχρι πού; «Και παρέχω έλεος σε χιλιάδες, σε αυτούς που με αγαπούν».

Ευχή της κεφαλοκλισίας. Δέσποτα Κύριε, ο Θεός, ο Πατέρας ο παντοκράτορας, που δείχνεις έλεος σε χιλιάδες, σε όσους σε επικαλούνται εν αληθεία, επίβλεψε από τον ουρανό με ευμενές πρόσωπο και γαλήνιο βλέμμα τους δούλους σου. Διότι σε εσένα έκλιναν τους αυχένες των καρδιών τους, προσδοκώντας το δικό σου μέγα και πλούσιο έλεος, για να λάβουν από εσένα έλεος και ευλογία. Ευλόγησέ τους με κάθε πνευματική ευλογία· αγίασέ τους με το Άγιο Πνεύμα σου. Τοποθέτησε δίπλα στη ζωή του καθενός μας έναν ειρηνικό άγγελο, να μας φρουρεί, να μας διατηρεί, να μας διαφυλάσσει, να μας φωτίζει και να μας οδηγεί σε κάθε αγαθό έργο. Αλλά ελεώντας ελέησέ μας, και οικτείροντας σώσε μας, σπλαχνίσου μας· και αιώνιο είναι το έλεός σου.

Διότι βασίλευαν αυτοί από τη φυλή του Ιούδα στην Ιερουσαλήμ, ενώ υπήρχε ακόμη ολόκληρος ο Ισραήλ. <Διότι νήπιο ήταν ο Ισραήλ και εγώ τον αγάπησα, και από την Αίγυπτο προσκάλεσα τα τέκνα του. Όπως τους προσκάλεσα, έτσι αυτοί απομακρύνθηκαν από το πρόσωπό μου.> Φαίνεται σε εμάς ότι σε αυτά ο λόγος αντιμετωπίζει μια πιθανή αντίρρηση από την πλευρά κάποιων. Ας σκεφτεί δηλαδή κανείς κάποιον να συλλογίζεται εκείνο ή και να λέγει φανερά: Αν επρόκειτο να εκπέσουν και να βρεθούν μακριά από το πρόσωπο του Θεού κατά καιρούς αυτοί που προέρχονται από το αίμα του Ισραήλ, και να γίνουν βδελυροί και μισητοί, γιατί τελικά κλήθηκαν εξ αρχής; Προς αυτά ο Θεός, και πολύ εύλογα, δίνει τρόπον τινά εξήγηση, λέγοντας: Νήπιο ήταν ο Ισραήλ και εγώ τον αγάπησα, και από την Αίγυπτο προσκάλεσα τα τέκνα του. Λέγει δηλαδή ότι ο Ιακώβ υπήρξε άνθρωπος άκακος, ο οποίος μετονομάστηκε σε Ισραήλ. Γι' αυτόν τον λόγο και τον αγάπησα· διότι ενώ βρίσκονταν ακόμη στη μήτρα, «τον Ιακώβ τον αγάπησα, λέγει, ενώ τον Ησαύ τον μίσησα». Επειδή λοιπόν τον αγάπησα, γι' αυτό και απάλλαξα από την πλεονεξία των Αιγυπτίων τα τέκνα του. «Διότι κάνω έλεος σε χιλιάδες για εκείνους που με αγαπούν». Τι έπραξαν λοιπόν οι τιμημένοι και εκλεκτοί εξαιτίας των πατέρων τους, αυτοί που τιμήθηκαν με τη χάρη της ελευθερίας και απαλλάχθηκαν από τη δουλεία και τους πόνους; Άραγε ανταπέδωσαν την τιμή; Άραγε φρόντισαν να ευφράνουν με την ευγνωμοσύνη τους τον Θεό που τους υπερασπίστηκε; Σε καμία περίπτωση, λέγει. Διότι απέδρασαν από τον Δεσπότη, απομακρύνθηκαν από αυτόν που τους τίμησε, προσέβαλαν αυτόν που τους κάλεσε. Με ποιον τρόπο όμως απομακρύνθηκαν;

Τους παρακινούσε, λοιπόν, στο να έχουν τον πρέποντα φόβο, ονομάζοντας τον εαυτό Του Θεό ζηλωτή· τους επιβεβαίωνε βέβαια και με άλλον τρόπο την πίστη, υποσχόμενος ότι θα δείξει έλεος σε χιλιάδες γενεές σε όσους Τον αγαπούν. Πρόσθετε δε σε αυτά μια συγγενική και αδελφή εντολή: «Διότι δεν θα λάβεις, λέει, το όνομα Κυρίου του Θεού σου επί ματαίω· επειδή ο Κύριος δεν πρόκειται να αθωώσει αυτόν που λαμβάνει το όνομά Του επί ματαίω.» Αυτό ακριβώς έπρατταν μερικοί, αποδίδοντας την ονομασία του Θεού σε ξύλα και σε λίθους, και υποβιβάζοντας από αμάθεια το όνομα που είναι υπεράνω κάθε ονόματος σε ένα φιλοτέχνημα και κόπο ανθρώπινου χεριού. Είπε δε κάπου γι' αυτούς ο Θεός διά της φωνής του Ησαΐα: «Αφού διάλεξε ο ξυλουργός ένα ξύλο, το στήριξε με μέτρο, το τακτοποίησε με κόλλα, και του έδωσε ανδρική μορφή και ανθρώπινη ωραιότητα, για να το στήσει μέσα σε οίκο· έκοψε ξύλο από το δάσος, το οποίο φύτεψε ο Κύριος και μεγάλωσε με τη βροχή, προκειμένου να χρησιμεύει στους ανθρώπους για καύση, και αφού πήρε από αυτό, ζεστάθηκε, και ανάβοντάς το έψησαν ψωμιά πάνω σε αυτό· το υπόλοιπο όμως το μετέτρεψαν σε θεούς, και τους προσκυνούν.» Και παρακάτω: «Μάθετε, ότι η καρδιά τους είναι στάχτη, και πλανώνται.» Αυτοί είναι που λαμβάνουν το όνομα του Κυρίου επί ματαίω.

Παρόμοιο είναι και το: «Αυτός που δείχνει έλεος σε εκείνους που με αγαπούν». Διότι το έλεος του Κυρίου, και η συνυφασμένη με αυτό δικαιοσύνη, παρατείνεται σε κάθε γενεά προς αυτούς που τον φοβούνται και προς τους υιούς τους, δηλαδή προς εκείνους που είναι ζηλωτές των έργων του, οι οποίοι δεν θυμούνται απλώς τις εντολές του, αλλά προσθέτουν στα λόγια και τα έργα, και σύμφωνα με αυτά ρυθμίζουν τον βίο τους. Διότι αυτές (οι εντολές) δεν δίνονται για να έχουμε εμείς απλώς την ψιλή μνήμη και γνώση τους, αλλά μνήμη με σκοπό την πράξη. Αυτό φανερώνει και ο Σωτήρας λέγοντας: «Εκείνος που έχει τις εντολές μου και τις τηρεί, εκείνος είναι που με αγαπά»· διότι ο μισθός δίνεται για την εφαρμογή τους και όχι μόνο για τη μνήμη τους· και δεν θα δικαιωθούν οι ακροατές, αλλά οι τηρητές του νόμου.

Διότι το καθένα από όσα συνέβησαν αποτελούσε μέγιστο θαύμα και ήταν εξαιρετικά παράδοξο: το να απαλλαγούν με χαρά από εκείνους που τους καταπίεζαν, και μάλιστα με κάθε αφθονία και με απόλυτη υγεία. Και τους έδωσε χώρες εθνών, και κληρονόμησαν τους κόπους άλλων λαών. Διότι δεν τους απάλλαξε απλώς από τα προηγούμενα δεινά, αλλά τους έδωσε και τα αγαθά των άλλων, χωρίς να επιτρέψει να κοπιάσουν πουθενά, ώστε να τηρήσουν τα προστάγματά του και να εκζητήσουν τον νόμο του. Αυτά τα υποσχέθηκε, επειδή εκείνοι τήρησαν τα προστάγματά του. Διότι τέτοιος είναι ο Θεός, ο οποίος δείχνει έλεος σε χιλιάδες γενιές σε εκείνους που τον αγαπούν. Σε αυτούς δε, τους απογόνους εκείνων, προσέφερε και χάρισε τόσα πολλά, προτρέποντας και παρακινώντας τους στο να τηρούν τα προστάγματά του και να εκζητούν τον νόμο του. Επειδή όμως, αν και αξιώθηκαν τόσων μεγάλων δωρεών, δεν τήρησαν τα προαναφερθέντα, τότε αφαιρέθηκε από αυτούς η χάρη, και όχι μόνο έχασαν τη γη, αλλά και εξέπεσαν από τον Θεό, και έγιναν δούλοι των εθνών και των εχθρών.

Εξομολογείσθε στον Κύριο, διότι είναι χρηστός, διότι το έλεός Του παραμένει εις τον αιώνα. Πάλι ο προφητικός λόγος προτρέπει να υμνούμε τον ευεργέτη Θεό· και αναφέρει ότι η αιτία της υμνωδίας είναι η φιλανθρωπία. Αυτά δε θα ήταν ικανοί να τα πουν όσοι διέφυγαν από κινδύνους, μόνο με το έλεος του Θεού, χωρίς καμία δική μας συνεισφορά. Ένα τέτοιο όμως έλεος είναι βραχύ για όσους επιτυγχάνουν κάτι το πρόσκαιρο· ενώ για όσους αξιώνονται τα αιώνια είναι αιώνιο. Έχει ειπωθεί άλλωστε, «Με έλεος αιώνιο σε ελέησα», από Εκείνον που δείχνει έλεος σε χιλιάδες προς εκείνους που Τον αγαπούν, ο Οποίος ετοιμάζει για αυτούς «Όσα μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε»· το δε αγαθό είναι συνώνυμο με το χρηστό. Ας τα πουν αυτά οι λυτρωμένοι από τον Κύριο, τους οποίους ελύτρωσε από το χέρι του εχθρού. Αφού δήλωσε την αποβολή του ιουδαϊκού έθνους διά του προηγούμενου ψαλμού, στον οποίο υπήρχε και το «Αποστράφηκε με βδελυγμία την κληρονομία Του»· τώρα δηλώνει την κλήση των εθνών που συγκεντρώνονται από κάθε μέρος της οικουμένης διά του Σωτήρος και αρπάζονται από τα χέρια του διαβόλου, ώστε να ενταχθούν στην αγία Του Εκκλησία. Διότι μάταια οι Ιουδαίοι προσδοκούν ότι, αφού συγκεντρωθούν από τα έθνη, θα κατοικήσουν μόνοι τους την Ιουδαία. Επειδή, μέσα σε χίλια χρόνια από την αιχμαλωσία της Βαβυλώνας, αυτό δεν συνέβη, ενώ η κλήση των εθνών έχει πραγματοποιηθεί εμπράκτως.

Γι' αυτό και ο Θεός, παραδίδοντας τη νομοθεσία του Δεκαλόγου, έλεγε: «Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα. —Δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου είδωλο. —Δεν θα προφέρεις το όνομα Κυρίου του Θεού σου μάταια. —Να θυμάσαι την ημέρα των Σαββάτων», δηλαδή της καταπαύσεως. —«Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου. —Δεν θα φονεύσεις. —Δεν θα μοιχεύσεις. —Δεν θα κλέψεις. —Δεν θα καταθέσεις ψευδή μαρτυρία εναντίον του πλησίον σου. —Δεν θα επιθυμήσεις την οικία του πλησίον σου, ούτε τον αγρό του, ούτε τη γυναίκα του, ούτε τον δούλο του, ούτε όσα ανήκουν στον πλησίον σου». Και αυτή μεν είναι η θεία νομοθεσία των δέκα εντολών.

Εγώ όμως νομίζω ότι η απειλή αυτή μάλλον φανερώνει τη θεία φιλανθρωπία. Διότι προστίθεται το «σε εκείνους που με μισούν», δηλαδή: δείχνω μακροθυμία στους πατέρες που έχουν αμαρτήσει, δείχνω μακροθυμία και στα παιδιά. Αν όμως τα εγγόνια και οι απόγονοι μιμηθούν την πονηρία των πατέρων και των προγόνων τους, τότε θα επιφέρω την τιμωρία. Διότι λέει: «δείχνοντας έλεος σε χιλιάδες και μυριάδες από εκείνους που με αγαπούν». Και θα μπορούσε να βρει κανείς και την ιστορία να συμφωνεί με αυτό: διότι κατά την πέμπτη γενιά ανέβηκαν οι υιοί του Ισραήλ από την Αίγυπτο, αλλά παρόλο που είχαν δουλωθεί στους θεούς των Αιγυπτίων μέσα στην Αίγυπτο, δεν τιμωρήθηκαν ούτε οι πατέρες τους ούτε οι προπάτορές τους, ενώ οι ίδιοι, επειδή μιμήθηκαν τη δική τους ασέβεια, τιμωρήθηκαν, καθώς μετά από τόση ευεργεσία και τα αμέτρητα θαύματα δεν απέβαλαν την ασέβεια. Τα παιδιά αυτών, όμως, επειδή αγάπησαν τον σωτήρα Θεό, απόλαυσαν την προγονική υπόσχεση. Και βλέπουμε το αψευδές της υπόσχεσης που δόθηκε στους πατέρες: διότι τα έθνη έχουν επιτύχει την ευλογία μέσω του σπέρματος του Αβραάμ. Επειδή, λοιπόν, επρόκειτο να προσκυνήσουν το μοσχάρι, προαναγγέλλει απειλητικά την τιμωρία.