Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 20:7

Ο Αθ. είπε: Είναι γραμμένο στον νόμο του Θεού: «Δεν θα προφέρεις το όνομα Κυρίου του Θεού σου επί ματαίω· διότι ο Κύριος δεν πρόκειται να αθωώσει εκείνον που προφέρει το όνομά του επί ματαίω.» Και για το Πνεύμα βρίσκουμε να έχει γραφτεί από τον Σωτήρα.

Επομένως, για τον λόγο αυτόν μας συμβουλεύει λέγοντας: «Να μην ψεύδεσθε ο ένας στον άλλον»· και πάλι: «Κανένα ψέμα ας μην εκπορεύεται από το στόμα σας». Διότι θέλει να γίνουμε μιμητές του, γράφοντας: «Λέω την αλήθεια, δεν ψεύδομαι». Επειδή είναι και ευαγγελικό ρητό του Κυρίου να είναι το δικό μας «Ναι» ναι, και το «Όχι» όχι. Μέχρι αυτού του σημείου οι εν Χριστώ ας βεβαιώνουν τους λόγους τους, και ας μην προχωρούμε περαιτέρω, καταφεύγοντας σε όρκους· ώστε ακόμη και για χάρη φθαρτών χρημάτων να ορκιζόμαστε στον Θεό, και μάλιστα ενώ ο Μωυσής νομοθετεί: «Δεν θα προφέρεις το όνομα του Κυρίου του Θεού σου επί ματαίω». Διότι, εάν κάποιος είναι πράγματι άξιος να προφέρει το όνομα του Θεού, είναι αξιόπιστος ώστε να γίνει πιστευτός και χωρίς όρκο· διότι εκείνος που κατέστη ικανός για το μείζον, θα είναι πολύ περισσότερο ικανός για το έλασσον. Εάν όμως δεν είναι αξιόπιστος ώστε να γίνει πιστευτός χωρίς όρκο, άρα δεν είναι άξιος ούτε να προφέρει το όνομα του Κυρίου, ούτε είναι πιστός στον λόγο του.

Αυτοί είναι χειρότεροι και από τα θηρία και από τα κτήνη· διότι τα κτήνη και τα θηρία γνωρίζουν τον Θεό που τα εποίησε, και τον ευλογούν· οι δε άνθρωποι, οι οποίοι πλάστηκαν από τα χέρια του και φέρουν την εικόνα του, δεν γνωρίζουν αυτόν που τους εποίησε· αλλά με το μεν στόμα τους τον ομολογούν, με τα έργα τους όμως τον αρνούνται: «Εσύ πιστεύεις ότι υπάρχει Θεός; Καλά κάνεις· και τα δαιμόνια πιστεύουν και φρίττουν· η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή». Διότι τι ωφελείται ο άνθρωπος ομολογώντας ότι υπάρχει Θεός, όταν με τα πονηρά του έργα τον αρνείται; Πώς ομολογεί ότι έχει Δεσπότη, όταν δεν τον υπηρετεί; Διότι για αυτόν τον λόγο υπακούει στον κύριό του, και οι δούλοι γνωρίζουν αυτούς που τους αγόρασαν και τους τιμούν, έτσι και εμείς οφείλουμε να τον τιμούμε, όχι μόνο με λόγια αλλά και με έργα· διότι ο ίδιος ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός μαρτύρησε στο Ευαγγέλιο λέγοντας: «Δεν θα εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών καθένας που μου λέει, Κύριε, Κύριε». Και πάλι: «Δεν θα προφέρεις το όνομα του Κυρίου του Θεού σου επί ματαίω». Και πάλι μας πρόσταξε λέγοντας: «Ας απομακρυνθεί από την αδικία καθένας που επικαλείται το όνομα του Κυρίου». Θέλεις, λοιπόν, να μάθεις ότι τα θηρία και τα κτήνη γνωρίζουν τον Θεό και τον ευλογούν;

Αφού λοιπόν φανέρωσε τον εαυτό Του και τρόπον τινά Τον κατέστησε ήδη προφανή, λέγοντας «Εγώ είμαι Κύριος ο Θεός σου», και αφού καλλιέργησε εκ των προτέρων σε αυτούς την πίστη μέσω της γνώσης, απαγορεύοντας εντελώς την κατασκευή ειδώλων και την προσκύνηση των ψευδώνυμων θεών, δείχνοντας ότι η παράβασή τους δεν μένει ατιμώρητη, φέρνει ενώπιόν τους την τιμωρία της αποστασίας, αναφωνώντας: «Δεν θα πάρεις το όνομα Κυρίου του Θεού σου επί ματαίω», δηλαδή, δεν θα αποδώσεις σε μάταιο είδωλο το θείο και φρικωδέστατο όνομα, «διότι», λέει, «δεν θα αθωώσει ο Κύριος εκείνον που λαμβάνει το όνομά Του επί ματαίω». Αφού λοιπόν δήλωσε ότι θα είναι ένοχος για διόλου μικρό παράπτωμα εκείνος που θα ήθελε να προσκυνά άλλον και να ονομάζει θεό έναν ψευδώνυμο, και αφού απείλησε με μέτρο, επειδή ακριβώς οδηγούνταν στην πίστη στην αρχή και είχαν πιο ευαίσθητη διάνοια, θέτει στη συνέχεια, και διατυπώνει ως δεύτερο νόμο: «Να θυμάσαι», λέγοντας, «την ημέρα των Σαββάτων για να την αγιάζεις· έξι ημέρες θα εργάζεσαι και θα κάνεις όλα τα έργα σου, αλλά η έβδομη ημέρα είναι Σάββατο στον Κύριο τον Θεό σου· δεν θα κάνεις σε αυτήν κανένα έργο». Έπειτα, δείχνοντας ωφέλιμα και ποιον θα μιμούνται πράττοντας αυτό: «Διότι σε έξι ημέρες», λέει, «έκανε ο Κύριος τον ουρανό και τη γη και τη θάλασσα και όλα όσα υπάρχουν σε αυτά, και αναπαύθηκε την έβδομη ημέρα· γι' αυτό ευλόγησε ο Κύριος την έβδομη ημέρα και την αγίασε».

Τους παρακινούσε, λοιπόν, στο να έχουν τον πρέποντα φόβο, ονομάζοντας τον εαυτό Του Θεό ζηλωτή· τους επιβεβαίωνε βέβαια και με άλλον τρόπο την πίστη, υποσχόμενος ότι θα δείξει έλεος σε χιλιάδες γενεές σε όσους Τον αγαπούν. Πρόσθετε δε σε αυτά μια συγγενική και αδελφή εντολή: «Διότι δεν θα λάβεις, λέει, το όνομα Κυρίου του Θεού σου επί ματαίω· επειδή ο Κύριος δεν πρόκειται να αθωώσει αυτόν που λαμβάνει το όνομά Του επί ματαίω.» Αυτό ακριβώς έπρατταν μερικοί, αποδίδοντας την ονομασία του Θεού σε ξύλα και σε λίθους, και υποβιβάζοντας από αμάθεια το όνομα που είναι υπεράνω κάθε ονόματος σε ένα φιλοτέχνημα και κόπο ανθρώπινου χεριού. Είπε δε κάπου γι' αυτούς ο Θεός διά της φωνής του Ησαΐα: «Αφού διάλεξε ο ξυλουργός ένα ξύλο, το στήριξε με μέτρο, το τακτοποίησε με κόλλα, και του έδωσε ανδρική μορφή και ανθρώπινη ωραιότητα, για να το στήσει μέσα σε οίκο· έκοψε ξύλο από το δάσος, το οποίο φύτεψε ο Κύριος και μεγάλωσε με τη βροχή, προκειμένου να χρησιμεύει στους ανθρώπους για καύση, και αφού πήρε από αυτό, ζεστάθηκε, και ανάβοντάς το έψησαν ψωμιά πάνω σε αυτό· το υπόλοιπο όμως το μετέτρεψαν σε θεούς, και τους προσκυνούν.» Και παρακάτω: «Μάθετε, ότι η καρδιά τους είναι στάχτη, και πλανώνται.» Αυτοί είναι που λαμβάνουν το όνομα του Κυρίου επί ματαίω.

Αφού, λοιπόν, απαγόρευσε το να προσκυνούν άλλους θεούς, και την κατασκευή κάθε είδους ειδώλου, ομοιώματος και απεικόνισης, και το να αποτολμούν να αποδίδουν το όνομα της θεότητας στις τέχνες των αγαλματοποιών, απειλώντας με τις έσχατες τιμωρίες («Διότι δεν θα προφέρεις», λέει, «το όνομα του Κυρίου του Θεού σου επί ματαίω, επειδή ο Κύριος δεν θα αφήσει ατιμώρητο εκείνον που προφέρει το όνομά του επί ματαίω»), ρυθμίζει πλέον τα ανθρώπινα ζητήματα και καθορίζει τον νόμο σαν έναν κανόνα ευθύτητας για τον βίο όλων. Μας απομακρύνει από κάθε αμαρτία, προσημαίνοντας τον καιρό της εν Χριστώ δικαιοσύνης και, προπάντων, τον καιρό κατά τον οποίο θα επέλθει η τελειότατη λύτρωση και η εξάλειψη της φαυλότητας, καθώς και η αναμόρφωση στην αρχική κατάσταση και η ανακαίνιση της ζωής μέσα σε αγιότητα και φιλοθεΐα. Γι' αυτό ακριβώς λέει: «Να θυμάσαι την ημέρα των Σαββάτων για να την αγιάζεις· έξι ημέρες θα εργάζεσαι και θα κάνεις όλα τα έργα σου, την δε έβδομη ημέρα είναι Σάββατο, ανάπαυση αφιερωμένη στον Κύριο τον Θεό σου· δεν θα κάνεις σε αυτήν κανένα έργο, ούτε εσύ, ούτε ο γιος σου, ούτε η κόρη σου, ούτε ο δούλος σου, ούτε η δούλη σου, ούτε το βόδι σου, ούτε το υποζύγιό σου, ούτε κανένα από τα ζώα σου, ούτε ο ξένος που κατοικεί μαζί σου».

Αν, λοιπόν, επιστήσουμε την προσοχή μας με καλή προαίρεση, θα διαπιστώσουμε ότι αυτός άλλοτε μεν αναφέρει τα παραγγέλματα στο δικό του πρόσωπο, όπως όταν λέει: «δεν θα εμφανισθείς ενώπιόν μου με κενά χέρια»· και «θα μου κατασκευάσετε θυσιαστήριο από χώμα»· και «θα έλθω προς εσένα και θα σε ευλογήσω»· άλλοτε πάλι να ομιλεί σαν να πρόκειται για κάποιον άλλον Κύριο, δηλαδή για τον Θεό και Πατέρα του, όπως στον Δεκάλογο, όταν αναφέρει: «Δεν θα προφέρεις το όνομα του Κυρίου του Θεού σου επί ματαίω»· και «η έβδομη ημέρα είναι Σάββατο αφιερωμένο στον Κύριο τον Θεό σου»· «διότι σε έξι ημέρες δημιούργησε ο Κύριος τον ουρανό και τη γη· και ευλόγησε ο Κύριος την έβδομη ημέρα»· και πάλι: «τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου, για να ευτυχήσεις, και να μακροημερεύσεις επί της γης που σου δίνει ο Κύριος ο Θεός σου». Διότι, εφόσον είναι παραδεκτό ότι αυτά τα έχει πει στον Δεκάλογο όχι μέσω κάποιου αγγέλου, αλλά ο ίδιος ο Κύριος αυτοπροσώπως, πώς δεν θα καθίστατο ολοφάνερο ότι διδάσκει τον λαό τα σχετικά με την ευσέβεια προς τον ύψιστο Πατέρα του και Θεό των συμπάντων;

Το ότι αυτά τα λόγια δεν θα μπορούσαν να προέρχονται μόνο από άγγελο, αλλά από τον Θεό, είναι στον καθένα προφανές. Και ποιου Θεού, αν όχι εκείνου που εμφανίστηκε στους προπάτορες, τον οποίο ο Ιακώβ ονόμασε σαφώς άγγελο του Θεού; Αυτός δε ήταν για εμάς ο Λόγος του Θεού, εφόσον έχει ονομαστεί και Υιός του Θεού και ο ίδιος Θεός και Κύριος. [Της ιδίας]. «Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, που σε εξήγαγα από τη γη της Αιγύπτου, από τον οίκο της δουλείας. Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί πλην εμού», και στη συνέχεια: «διότι εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, Θεός ζηλωτής», και προσθέτει: «Δεν θα προφέρεις το όνομα του Κυρίου του Θεού σου επί ματαίω· διότι ο Κύριος δεν θα θεωρήσει αθώο εκείνον που προφέρει το όνομά του επί ματαίω».

Και εδώ ο ίδιος ο Κύριος διδάσκει τα προκείμενα περί άλλου Κυρίου· λέγοντας λοιπόν «εγώ είμαι Κύριος ο Θεός σου», προσθέτει: «δεν θα λάβεις το όνομα του Κυρίου του Θεού σου», μυσταγωγώντας δηλαδή τον θεράποντα ο δεύτερος Κύριος για τον Πατέρα και Θεό των όλων. Θα μπορούσες δε να βρεις και αναρίθμητα άλλα σε όλη την Αγία Γραφή διατυπωμένα παρόμοια με αυτά, μέσω των οποίων ο Θεός, σαν να επρόκειτο για άλλον Θεό, και ο ίδιος ο Κύριος, σαν να επρόκειτο για άλλον Κύριο, εξέφερε τους χρησμούς. <Της ιδίας>. «Και είπε ο Κύριος προς τον Μωυσή: Και αυτόν τον λόγο που είπες, θα τον κάνω. Διότι βρήκες χάρη ενώπιόν μου, και σε γνωρίζω περισσότερο από όλους. Και είπε ο Μωυσής: Δείξε μου τη δόξα σου. Και είπε: Εγώ θα προπορευθώ μπροστά σου με τη δόξα μου, και θα καλέσω στο όνομά μου τον Κύριο ενώπιόν σου, και θα ελεήσω όποιον ελεώ, και θα σπλαχνιστώ όποιον σπλαχνίζομαι.» Και μετά από άλλα, προσθέτει λέγοντας: «Και κατέβηκε ο Κύριος μέσα σε νεφέλη και στάθηκε δίπλα του εκεί, και κάλεσε στο όνομα του Κυρίου. Και πέρασε ο Κύριος στο όνομά του, και κάλεσε: Κύριε, Κύριε, ο Θεός ο οικτίρμων και ελεήμων, ο μακρόθυμος και πολυέλεος, και αληθινός και αυτός που διατηρεί τη δικαιοσύνη, που δείχνει έλεος σε χιλιάδες, που συγχωρεί ανομίες και αδικίες και αμαρτίες, και δεν θα αθωώσει τελείως τον ένοχο, επιφέροντας τις αμαρτίες των πατέρων στα τέκνα και στα τέκνα των τέκνων, έως την τρίτη και τέταρτη γενεά. Και ο Μωυσής έσπευσε, έσκυψε στη γη και προσκύνησε.»

Ποτέ να μην επικαλείσαι ματαίως τον μεγάλο Θεό. Να τηρείς όλα τα Σάββατα, τα υψηλά και τα σκιώδη. Μακάριος θα είσαι, εάν αποδίδεις στους γονείς σου την ευγνωμοσύνη που τους αρμόζει. Να αποφεύγεις το δολοφονικό μίασμα των χεριών, την ξένη κλίνη, την κακόβουλη κλοπή, την ψευδή μαρτυρία, καθώς και την επιθυμία για τα ξένα αγαθά, η οποία αποτελεί σπινθήρα του ολέθρου.

γ'. Δεν θα προφέρεις το όνομα του Κυρίου του Θεού σου επί ματαίω για κάτι από τα γήινα ή από ανθρώπινο φόβο ή από ντροπή ή για προσωπικό κέρδος, ορκιζόμενος με ψέμα· διότι η επιορκία είναι άρνηση του Θεού. Γι' αυτό δεν θα ορκιστείς καθόλου, αλλά θα αποφύγεις τον όρκο εντελώς, επειδή μέσω του όρκου έρχεται η επιορκία, η οποία αποξενώνει από τον Θεό και συγκαταλέγει με τους ανόμους αυτόν που μεταχειρίζεται την επιορκία. Λέγοντας δε την αλήθεια σε όλα σου τα λόγια, θα παρέχεις βεβαιότητα όρκου. Εάν όμως κάποτε συμβεί να υποβάλεις τον εαυτό σου σε όρκο, πράγμα απευκταίο, εάν μεν αφορά κάτι σύμφωνο με τον θείο νόμο, θα το πράξεις ως νόμιμο, αλλά θα ζητήσεις ευθύνες από τον εαυτό σου επειδή ορκίστηκες γενικώς, εξιλεώνοντας με ελεημοσύνη, ικεσία, πένθος και σωματική κακουχία τον Χριστό, ο οποίος είπε «μην ορκιστείς»· εάν όμως αφορά κάτι παράνομο, πρόσεξε να μην εκτελέσεις το παράνομο εξαιτίας του όρκου, για να μη συγκαταλεχθείς με τον προφητοκτόνο Ηρώδη· αφού δε αθετήσεις εκείνον τον παράνομο όρκο, θέσε ως κανόνα στον εαυτό σου να μην ορκιστείς ποτέ πια, και εξιλέωσε τον Θεό, χρησιμοποιώντας πιο κοπιαστικά με δάκρυα τα προαναφερθέντα φάρμακα.

ε'. Επειδή με τον όρκο βεβαιώνονται τα περισσότερα πράγματα, το σταθερό και αμετάθετο που διέθετε ο προφήτης ως προς τις εντολές του Θεού, το ονόμασε όρκο. Διότι αυτό είναι συνηθισμένο στη θεία Γραφή· όπως το: «Ορκίστηκε ο Κύριος ο Θεός στον Αβραάμ»· και, «Ορκίστηκε ο Κύριος στον Δαβίδ την αλήθεια και δεν θα την αθετήσει», λόγω της βεβαιότητας της θείας επαγγελίας. Επειδή ο όρκος αποδοκιμάζεται από όλη τη θεία Γραφή, και από την Παλαιά Διαθήκη: «Δεν θα προφέρεις το όνομα του Κυρίου του Θεού σου επί ματαίω»· και, «Δεν θα ορκίζεστε στο όνομά μου άδικα»· και, «Δεν θα συνηθίσεις το στόμα σου στον όρκο», δηλαδή για τα κοσμικά πράγματα· διότι είπε ο Εκκλησιαστής: «Απέκτησα χρυσάφι, ασήμι, ενδύματα· έφτιαξα για τον εαυτό μου κήπους, αμπελώνες, υδραγωγεία· και ιδού, τα πάντα είναι ματαιότητα και προαίρεση του πνεύματος».

Ούτε ο έπαινος καθιστά κάτι αγαθό, ούτε ο ψόγος κακό. ΤΙΤΛΟΣ Ι΄. — Περί των ολιγόβιων και των ολιγόχρονων. «Ευλογημένος ο γεννημένος από γυναίκα, ολιγόβιος.» «Αρπάχθηκε, για να μην αλλάξει η κακία τη σύνεσή του, ή δούλος απατήσει την ψυχή του. Αφού τελειώθηκε σε λίγο χρόνο, εκπλήρωσε χρόνους μακρούς· διότι η ψυχή του ήταν αρεστή στον Κύριο· γι' αυτό και έσπευσε από το μέσο της πονηρίας.» ΤΙΤΛΟΣ ΙΑ΄. — Περί αυτών που σέβονται τους όρκους· και ότι δεν πρέπει να ορκιζόμαστε. «Δεν θα λάβεις το όνομα του Θεού σου επί ματαίω.}

Διότι δεν πρόκειται να αθωώσει ο Κύριος εκείνον που προφέρει το όνομά του μάταια.» «Δεν θα ορκιστείτε στο όνομά μου ψευδώς.» «Μην ορκίζεστε στον ζώντα Κύριο.» «Μη συνηθίζεις το στόμα σου στον όρκο και μη συνηθίσεις να προφέρεις το όνομα του Αγίου. Διότι, όπως ακριβώς ένας δούλος που ανακρίνεται συνεχώς δεν θα γλιτώσει από τους μώλωπες, έτσι και εκείνος που ορκίζεται και προφέρει το όνομα του Κυρίου δεν θα απαλλαγεί από την αμαρτία.» «Εγώ σας λέω να μην ορκίζεστε καθόλου, ούτε στον ουρανό, διότι είναι θρόνος του Θεού, ούτε στη γη, διότι είναι υποπόδιο των ποδιών του· ούτε στα Ιεροσόλυμα, διότι είναι η πόλη του μεγάλου Βασιλέως, ούτε στο κεφάλι σου να ορκιστείς, διότι δεν μπορείς να κάνεις ούτε μία τρίχα λευκή ή μαύρη. Ας είναι όμως ο λόγος σας, Ναι, ναι· Όχι, όχι. Οτιδήποτε παραπάνω από αυτά προέρχεται από τον πονηρό.» «Εκείνος που ορκίζεται στο θυσιαστήριο, ορκίζεται σε αυτό και σε όλα όσα βρίσκονται πάνω του. Και εκείνος που ορκίζεται στον ναό, ορκίζεται σε αυτόν και σε Εκείνον που κατοικεί μέσα σε αυτόν.»

Γι' αυτό και ο Θεός, παραδίδοντας τη νομοθεσία του Δεκαλόγου, έλεγε: «Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα. —Δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου είδωλο. —Δεν θα προφέρεις το όνομα Κυρίου του Θεού σου μάταια. —Να θυμάσαι την ημέρα των Σαββάτων», δηλαδή της καταπαύσεως. —«Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου. —Δεν θα φονεύσεις. —Δεν θα μοιχεύσεις. —Δεν θα κλέψεις. —Δεν θα καταθέσεις ψευδή μαρτυρία εναντίον του πλησίον σου. —Δεν θα επιθυμήσεις την οικία του πλησίον σου, ούτε τον αγρό του, ούτε τη γυναίκα του, ούτε τον δούλο του, ούτε όσα ανήκουν στον πλησίον σου». Και αυτή μεν είναι η θεία νομοθεσία των δέκα εντολών.

Περί της Γ' Εντολής. «Γ'. Δεν θα προφέρεις το όνομα Κυρίου του Θεού σου μάταια, διότι ο Κύριος δεν θα αθωώσει εκείνον που προφέρει το όνομά του μάταια». Σε αυτήν σφάλλουν οι βλάσφημοι. Όσοι δίνουν όρκους, ή παραβαίνουν τους όρκους, ή βάζουν άλλους να δίνουν όρκους.

Προς τον Θεόδοτο σπαθαροκανδιδάτο κατά τους Λαλάκωνες. Λαμβάνουν το όνομα του Κυρίου του Θεού τους επί ματαίω, από τη μία οι της Παλαιάς που το αποδίδουν και το περιάπτουν σε είδωλα και όσοι το υβρίζουν με επιορκία, καθώς και εκείνοι που το εμπλέκουν σε αστειότητες ή κάποιες άλλες φλυαρίες (διότι ο καθένας από αυτούς χρησιμοποιεί την προσηγορία του Θεού μάταια)· από την άλλη, οι της Νέας, όταν, παρά τον τεθέντα νόμο, υποβάλλουν την επίκλησή του σε όρκο (αφού όσοι βρίσκονται υπό τη χάρη πρέπει να έχουν κάτι τελειότερο από όσους υπήρξαν πριν από αυτήν), έπειτα και εκείνοι που αποξενώνουν τον Υιό από την πατρική ουσία και τον κατατάσσουν μαζί με τα κτίσματα, και ύστερα πάλι, σαν από μεταμέλεια, τον εντάσσουν στην ονομασία της θεότητας (διότι αυτοί, περιάπτοντας το θείο όνομα σε κτίσμα, παραλόγως το καθιστούν μάταιο), και βεβαίως και εκείνοι που στις εριστικές διαμάχες, σαν να είναι κάτι τυχαίο, το περιφέρουν και το διακωδωνίζουν από εδώ και από εκεί σαν να παίζουν ζάρια, πράγμα που κάνουν κυρίως όσοι ματαιοπονούν στις αιρετικές συζητήσεις. Επιπλέον, λαμβάνουν και τώρα το όνομα του Κυρίου του Θεού μας επί ματαίω όσοι τολμούν να λένε ότι δεν υπάρχει διαφορά μεταξύ της εικόνας του Χριστού και εκείνης του Αντιχρίστου, δηλαδή των ειδώλων των ελληνικών σεβασμάτων.

Διότι όλοι αυτοί καθιστούν μάταιη και ανωφελή τη δεσποτική ονομασία, τουλάχιστον όσον αφορά τη δική τους θρασύτητα. Επειδή πρέπει με κάθε τρόπο να θεωρούμε τη θεία επίκληση φρικτή και σεβάσμια, και ούτε να τη μολύνουμε καθόλου με όρκους, ούτε να την καθυβρίζουμε με επιορκία, αλλά ούτε να την αποδίδουμε σε είδωλα, ούτε σύμφωνα με τη νόσο του Αρείου να θεοποιούμε την κτίση εις βάρος του Κτίστη, ούτε βέβαια να θεωρούμε αδιάφορο αυτό που έχει αξιωθεί αυτής της ονομασίας με αυτό που έχει λάβει την αντίθετη, ούτε να την εμπλέκουμε σε αιρετικές λογομαχίες, αλλά ούτε να την αναμειγνύουμε και να τη συμφύρουμε με κάποιες περιττές ματαιολογίες, παρά μόνο στις ιερές μας προσευχές και τελετές και στις κατάλληλες διδασκαλίες να χρησιμοποιούμε εκείνο το σωτήριο και θαυμαστό όνομα για την κοινή ωφέλεια. Τηρώντας τα αυτά, και θα εφαρμόσεις αλλά και θα κατανοήσεις ορθά εκείνη τη θεία νομοθεσία που λέει: «δεν θα λάβεις το όνομα του Κυρίου του Θεού σου επί ματαίω».

Πρόσεξε με ακρίβεια, όπως και ο νόμος μαρτυρεί και διακηρύσσει για την καθαρότητα του εσωτερικού ανθρώπου: «Δεν θα προφέρεις, λέει, το όνομα του Κυρίου του Θεού σου επί ματαίω· διότι ο Κύριος δεν θα καθαρίσει την καρδιά εκείνου που προφέρει το όνομά του επί ματαίω». Γι' αυτό και ο απόστολος προτρέπει λέγοντας: «Ας καθαρίσουμε τους εαυτούς μας από κάθε μολυσμό», όχι μόνο της σάρκας, αλλά και του πνεύματος, και αλλού λέει: «Έχοντας ραντιστεί στην καρδιά από πονηρή συνείδηση», και πάλι: «Ολόκληρο το πνεύμα σας και η ψυχή και το σώμα ας διαφυλαχθεί άμεμπτα», και: «Για να γίνετε τέκνα Θεού αμώμητα». Όσοι λοιπόν θέλουν να αξιωθούν την υιοθεσία, δεν φυλάσσουν αγνό μόνο το σώμα, αλλά και την ψυχή σύμφωνα με αυτόν που λέει: «Ας γίνει η καρδιά μου άμωμη στα δικαιώματά σου, για να μην ντροπιαστώ». Διότι εκείνοι που βρίσκονται υπό τον νόμο και εκτελούν τα δικαιώματα της σάρκας, φυλάσσουν μόνο την εξωτερική καθαρότητα, ενώ όσοι βρίσκονται υπό τη χάρη επιθυμούν και την εσωτερική ειρήνη εν αγιασμώ, έχοντας πειστεί σε εκείνον που είπε: «Εάν η δικαιοσύνη σας δεν περισσεύσει περισσότερο από των γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών».

Έγινε στα μέρη μας σύνοδος, ω μακαριώτατε, πάνδημη, με τη συμμετοχή και των αρχόντων που βρίσκονται στην εξουσία. Και η σύνοδος αυτή έγινε για την αθέτηση του Ευαγγελίου του Χριστού, του οποίου εσύ έλαβες τα κλειδιά από Αυτόν, μέσω του προστάτη των αποστόλων και των διαδόχων του με τη σειρά μέχρι εκείνον που προηγήθηκε της ιερότατης κορυφής σου. Και για να ανεχθεί να μας ακούσει η θεομίμητη επιείκειά σου, ας αρχίσουμε από τον Νόμο και τους προφήτες. Λέει λοιπόν: δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα ψευδομαρτυρήσεις, δεν θα προφέρεις το όνομα Κυρίου του Θεού σου επί ματαίω. Και ο Ιερεμίας λέει: άφρων και ασεβής είναι εκείνος που συζεί με μοιχαλίδα. Ο Μαλαχίας δε: τα χείλη του ιερέα πρέπει να διαφυλάξουν τη γνώση, και τον νόμο θα τον αναζητήσουν από το στόμα του, διότι είναι άγγελος του Κυρίου Παντοκράτορα. Ας περάσουμε στο Ευαγγέλιο: Εκείνος που χωρίζει, λέει, τη γυναίκα του και παντρεύεται άλλη, μοιχεύει. Και πάλι: εκείνους που ο Θεός συνέζευξε, άνθρωπος ας μην τους χωρίζει. Το πόση δε είναι η διαφορά μεταξύ νόμου και χάριτος, θα το μάθουμε από τα ίδια τα λόγια του Κυρίου που λέει: «και ιδού κάτι ανώτερο από τον ναό είναι εδώ». Έπειτα και από τα λόγια του αποστόλου που δηλώνει: «Όποιος αθέτησε τον νόμο του Μωυσή πεθαίνει χωρίς οίκτο με τη μαρτυρία δύο ή τριών μαρτύρων. Πόσο χειρότερη νομίζετε τιμωρία θα αξίζει εκείνος που καταπάτησε τον Υιό του Θεού, και θεώρησε κοινό το αίμα της διαθήκης, και εξύβρισε τη χάρη του Πνεύματος;»

Προς τον Ευπρεπιανό και αυτούς που είναι μαζί του. Είμαι αισιόδοξος, αγαπημένα τέκνα, για την ειρηνική και θεότακτη διαγωγή σας. Γι' αυτό θα στρέψω τον λόγο στο κατεπείγον. Ποιο είναι όμως αυτό; Όταν αποκαλύψουμε τα πονηρά τους δόγματα και υποδείξουμε τις αιτίες για τις οποίες αναθεμάτισαν εμάς μαζί με τους άλλους, αποδεικνύεται απολύτως ότι δεν είναι απλώς αιρετικοί, αλλά αποστάτες του ευαγγελίου του Θεού, αναθεματιστές των αγίων και καταλυτές των κανόνων. Πρώτον, επειδή εναντιώνονται στην Παλαιά και την Καινή Διαθήκη. «Να μην μοιχεύσεις», λέει ο νόμος· «να μην προφέρεις το όνομα του Θεού μάταια»· «ένας νόμος ας υπάρχει για τον Ιουδαίο και για τον προσήλυτο». Πάλι το ευαγγέλιο, δηλαδή ο Χριστός, λέει: «Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους 'δεν θα μοιχεύσεις'; Εγώ όμως σας λέω ούτε καν να κοιτάξετε γυναίκα με σκοπό να την επιθυμήσετε»· και «εκείνος που θα καταλύσει μία από αυτές τις ελάχιστες εντολές, θα ονομαστεί ελάχιστος στη βασιλεία των ουρανών», δηλαδή, όπως ερμηνεύουν οι πατέρες, θα ριχτεί στο πυρ.

Αυτοί όμως (ω, τι φοβερό άκουσμα!), τη μοιχεία η οποία έχει αποκηρυχθεί από τον Νόμο και τη Χάρη ακόμη και ως βλεμματική επιθυμία, καθώς και την κατάλυση της όχι ελάχιστης, αλλά της πρώτης, θα λέγαμε, στο πρακτικό πεδίο και μέγιστης εντολής, και επιπλέον αυτών την επίκληση του ονόματος του Θεού, όχι επί ματαίω, αλλά για μια τόσο αθέμιτη και πονηρή πράξη, δηλαδή τη σύζευξη μοιχών, και συνεπώς τη λήψη του ονόματος του Θεού και τη μετάληψη των μυστηρίων του Χριστού, καθώς και τη θεομαχία του διαβόλου που γεννά τη μοιχεία και του υπηρέτη του μέσω της στέψης, τα ονόμασαν οικονομία Θεού, αγαθή και σωτήρια για την Εκκλησία.