Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 21:24

Διότι κάποτε ο Κύριος πήγε για να καταλύσει σε κάποιο από τα συνοριακά χωριά της Ιουδαίας· αυτό όμως ανήκε στους Σαμαρείτες, και αυτοί τον απέτρεπαν σκληρά καθώς πλησίαζε. Έτσι λοιπόν, πειραγμένοι από αυτό, οι μαθητές τον πλησίασαν και έλεγαν: «Κύριε, θέλεις να πούμε να κατεβεί φωτιά από τον ουρανό και να τους καταναλώσει;». Προς αυτούς όμως πάλι ο Σωτήρας είπε: «Αφήστε τους· ή δεν γνωρίζετε ότι μπορώ να παρακαλέσω τον Πατέρα μου, και θα μου παραστήσει αμέσως δώδεκα λεγεώνες αγγέλων;». Διότι δεν ήρθε ως Θεός για να χρησιμοποιήσει την ιδιαίτερη και έμφυτη δύναμή του εναντίον εκείνων που τον εξύβριζαν, αλλά μάλλον για να γίνει σε εμάς δάσκαλος της άκρας ανεξικακίας, και να καταστεί πρότυπο της ανώτατης όλων αοργησίας. Γι' αυτό και έλεγε: «Μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά». Ο σκοπός λοιπόν του Πέτρου, ο οποίος ύψωσε το μαχαίρι εναντίον των αντιπάλων, δεν βρίσκεται έξω από τη νομική εντολή. Διότι ο Νόμος διέταζε να ανταποδίδουν ανεγκλήτως στους αδικούντες πόδι αντί ποδιού και χέρι αντί χεριού και τραύμα αντί τραύματος και μώλωπα αντί μωλώπων. Τι άλλο όμως ήρθαν να πράξουν εκείνοι που ήταν οπλισμένοι με μαχαίρια και ξύλα, και εξοπλισμένοι με όπλα, και συγκεντρωμένοι σε πλήθος, αν όχι οπωσδήποτε εκείνα εξαιτίας των οποίων ήταν φυσικό να διατρέξουν τον έσχατο κίνδυνο οι μαθητές;

Ο νόμος που δόθηκε μέσω του Μωυσή, έχοντας νομοθετηθεί για τους αρχαιοτέρους, πρόσταζε να εφαρμόζεται ίση ανταπόδοση· εμπόδιζε δηλαδή την αδικία, αλλά δεν απαιτούσε να δείχνουν ανεξικακία όσοι είχαν προηγουμένως αδικηθεί, πράγμα που επιδιώκει ο νόμος του Ευαγγελίου. Διότι λέει: «Δεν θα φονεύσεις, δεν θα κλέψεις, δεν θα επιορκήσεις». Και επιπλέον αυτών: «Οφθαλμό αντί οφθαλμού, χέρι αντί χεριού, πόδι αντί ποδιού, τραύμα αντί τραύματος, μώλωπα αντί μώλωπος». Με αυτά έδινε εντολή να μην αδικούν τους άλλους· ή τουλάχιστον, εάν είχαν αδικηθεί πρώτοι, να μην επεκτείνουν την οργή τους ενάντια σε αυτόν που τους αδίκησε πέρα από το μέτρο της ίσης ανταπόδοσης.

Εφόσον βέβαια ο μεν νόμος πρόσταξε να ανταποδίδεται στους αδικοπραγούντες οφθαλμός αντί οφθαλμού, και δόντι αντί δοντιού, και τραύμα αντί τραύματος. Σε εμάς όμως ο Χριστός λέει: «Σε εκείνον που σε χτυπά στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη». Ο Νώε, λοιπόν, ήταν ο ενδέκατος από τον Αδάμ μέσω του Σηθ και του Ενώς, «ο οποίος ήλπισε να επικαλείται το όνομα του Κυρίου του Θεού του», εξαιτίας της μέγιστης οσιότητας και της θεοφιλούς πολιτείας του. Γενεαλογείται δε και ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός από τους αγίους ευαγγελιστές από τον Αδάμ, και μέχρι τον ίδιο τον Ιωσήφ, περνώντας σχεδόν από κάθε άγιο πρόσωπο, καθώς προχωρά η αφήγηση της γενεαλογίας.

Ο άλλος όμως είναι συνυφασμένος με την αδικία, αυτός που έχει τεθεί για την άμυνα και την ανταπόδοση απέναντι σε εκείνους που αδίκησαν πρώτοι, ο οποίος προστάζει να βγάζουν μάτι αντί για μάτι και δόντι αντί για δόντι, και να εκδικούνται τον φόνο με φόνο. Διότι εξίσου αδικεί και εκείνος που αδικεί δεύτερος, διαφέροντας μόνο ως προς τη χρονική σειρά, ενώ πράττει το ίδιο ακριβώς έργο. Αυτό το πρόσταγμα βεβαίως ήταν και είναι δίκαιο με διαφορετικό τρόπο, έχοντας τεθεί εξαιτίας της αδυναμίας εκείνων για τους οποίους νομοθετήθηκε ως παρέκκλιση από τον καθαρό νόμο, είναι όμως ανοίκειο προς τη φύση και την αγαθότητα του Πατέρα των όλων. Ίσως βέβαια αυτό να ήταν κατάλληλο, ή μάλλον αναγκαίο. Διότι Εκείνος που δεν ήθελε να γίνει ούτε ένας φόνος όταν έλεγε «ου φονεύσεις», αφού στη συνέχεια πρόσταξε να θανατώνεται σε αντίποινα ο φονιάς, θεσπίζοντας δεύτερο νόμο και επικυρώνοντας δύο φόνους ενώ είχε απαγορεύσει τον έναν, παρασύρθηκε από την ανάγκη χωρίς να το αντιληφθεί. Γι' αυτό ακριβώς, ο Υιός που προήλθε από Εκείνον κατήργησε αυτό το μέρος του νόμου, μολονότι ομολόγησε ότι και αυτό προέρχεται από τον Θεό, όπως και στα άλλα συγκαταλέγεται στην παλαιά παράδοση και σε εκείνα όπου ανέφερε: «Ο Θεός είπε: όποιος κακολογεί τον πατέρα του ή τη μητέρα του, να θανατώνεται». Υπάρχει δε και το τυπικό μέρος του νόμου, το οποίο έχει τεθεί ως εικόνα των πνευματικών και ανώτερων πραγμάτων, εννοώ αυτά που έχουν νομοθετηθεί σχετικά με τις προσφορές, την περιτομή, το Σάββατο, τη νηστεία, το Πάσχα, τα άζυμα και τα παρόμοια.

Την περιπλοκή όμως του νόμου που ανέφερες, δεν μπορείς να την αποδείξεις. Διότι συνελήφθης να συκοφαντείς τον νόμο, προσάπτοντάς του κάποια περιπλοκή, επειδή ο νόμος είπε «οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος» και επειδή ο νόμος θανατώνει τον φονέα. Αλλά από την ίδια τη διδασκαλία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού θα αποδειχθεί ότι δεν υπήρχε κάποια περιπλοκή, αλλά ότι επρόκειτο για την ίδια νομοθεσία και ότι ενεργεί με τον ίδιο τρόπο με την εντολή που ειπώθηκε από τον Σωτήρα, ότι «εάν κάποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε σε αυτόν και την άλλη». Διότι και ο νόμος παλαιότερα αυτό προετοίμαζε, λέγοντας «οφθαλμόν αντί οφθαλμού», δηλαδή «στρέψε σε αυτόν την σιαγόνα». Διότι, προκειμένου να αποφύγει κάποιος αυτά που θα πάθαινε αν τον χτυπούσε ανταποδίδοντας, προσέφερε τη σιαγόνα σε εκείνον που τον χτυπούσε, γνωρίζοντας ότι, αν του αφαιρέσει το μάτι, θα υποστεί τα ίδια εξαιτίας του νόμου. 11. Διότι, όπως ο πατέρας θέλει να παιδαγωγεί τα τέκνα του και προβαίνει στην παιδαγωγία προσαρμοζόμενος σε κάθε ηλικία, και δεν παιδαγωγεί με τον ίδιο τρόπο το μικρό βρέφος με το παιδί, ούτε το παιδί ομοίως με τον έφηβο, ούτε τον έφηβο με τον τέλειο άνδρα, αλλά στο μεν βρέφος που θηλάζει η παιδαγωγία γίνεται με το δάκτυλο, στο δε μεγαλύτερο παιδί με ράπισμα του χεριού, στο παιδί με ιμάντα, στον έφηβο με ράβδο, ενώ στον άνδρα η τιμωρία των μεγαλύτερων παραπτωμάτων γίνεται με το ξίφος μέσω του νόμου, έτσι και ο Κύριος νομοθετούσε διαδοχικά σε κάθε γενεά τα όσα της ταίριαζαν.

Διότι εκείνους μεν τους συνέτιζε διά του φόβου, σαν να μιλούσε σε μικρά παιδιά που αγνοούν τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος, ενώ τους τέλειους τους αξίωνε για τέλεια μυστήρια. Γι' αυτό και στο Ευαγγέλιο κάπως έτσι λέει στους μαθητές σε πολλά σημεία: «δεν ξέρετε τι κάνω, αργότερα όμως θα κατανοήσετε», δηλαδή όταν γίνετε τέλειοι. Και πάλι: «δεν γνώριζαν, έως ότου αναστήθηκε από τους νεκρούς». Ο δε Παύλος αναφέρει: «διότι δεν μπορούσατε ακόμη, αλλά ούτε και τώρα μπορείτε», δείχνοντας ότι με την πάροδο του χρόνου οι εντολές γίνονται τελειότερες, όντας μεν οι ίδιες, αλλά μεταβαλλόμενες σε άλλη κατάσταση, λαμβάνοντας δηλαδή άλλη μορφή για τους νέους και διαφορετική για τους πιο τέλειους. Διότι, όταν ο νόμος νομοθέτησε «οφθαλμόν αντί οφθαλμού», δεν τους είπε, βγάλτε μάτι αντί για μάτι, αλλά εάν κάποιος βγάλει μάτι, θα βγει το μάτι εκείνου που το έβγαλε. Έτσι ο καθένας, θέλοντας να προφυλάξει το δικό του σώμα, παρέδιδε τη σιαγόνα του να χτυπηθεί και δεν χτυπούσε. Και από τότε τηρούνταν όσα τώρα διατυπώνονται ξεκάθαρα στο Ευαγγέλιο, τότε μεν από ανάγκη, καθώς συνετίζονταν ως νέοι, τώρα δε με ελεύθερη προαίρεση, αφού υπακούουν ως τέλειοι.

Αν πάλι ισχυρίζεσαι ότι αυτό αποτελεί περιπλοκή, το να λέγεται δηλαδή «οφθαλμόν αντί οφθαλμού» και το να θανατώνεται ο φονιάς, ιδού, και για την ημέρα της κρίσεως βλέπουμε τον Σωτήρα να λέει «ότι θα έλθει ο κύριός του» (και αυτό το έλεγε για τον εαυτό του, επειδή ο ίδιος είναι δεσπότης των πάντων) και λέει «και θα τον διχοτομήσει τον δούλο και θα βάλει το μερίδιό του μαζί με τους απίστους». Επομένως, εξοπλίζεσαι και εναντίον του Σωτήρα, συκοφαντώντας πάλι τα λόγια του, και θα μπορούσες να πεις ότι αυτός δεν είναι αγαθός (παρότι έχει γεννηθεί από αγαθό Πατέρα και είναι ο ίδιος αγαθός), αλλά δίκαιος και διαφορετικός από τον Πατέρα. Μπορείς λοιπόν να αποξενώσεις και αυτόν από την ουσία του Πατέρα, εσύ, που εμφανίστηκες σε εμάς πάλι ως διαιρέτης και γεωμέτρης των νόμων, ο οποίος διαιρεί τα πάντα σε τρία μέρη. Και με το να πεις ότι ορισμένα πράγματα στον νόμο έχουν γραφτεί συμβολικά ως τύποι, άγγιξες ελάχιστα την αλήθεια, ώστε μέσω αυτών των λίγων να μπορέσεις να εξαπατήσεις και στα υπόλοιπα. Διότι, πράγματι, «σε εκείνους συνέβαιναν τυπικώς, και γράφτηκαν για τη δική μας νουθεσία, στους οποίους έφτασαν τα τέλη των αιώνων», όπως λέει ο αγιώτατος απόστολος, μιλώντας και για την περιτομή και για το Σάββατο και για τα υπόλοιπα. Είθε να έλεγες την αλήθεια σε όλα και να μην έφερνες πλέον σε εμάς —ή μάλλον στον εαυτό σου και σε όσους έχουν εξαπατηθεί από εσένα— έναν τρίτο, ενδιάμεσο θεό, ο οποίος δεν υπάρχει. 12.

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΠΑΥΛΟ 1570. Κινδυνεύεις να αγνοείς ότι ακόμη και όσα στον Νόμο φαίνονται απάνθρωπα αποτελούν εκδήλωση επιείκειας. Διότι το ότι νομοθετήθηκε να αφαιρείται «οφθαλμός αντί οφθαλμού» δεν είναι σκληρό και απάνθρωπο· αλλά, αν το λάβει κανείς κατά το προφανές νόημά του, είναι γεμάτο δικαιοσύνη, ενώ, αν το κατανοήσει βαθύτερα, είναι γεμάτο και φιλανθρωπία, όπως είπα. Διότι, για να συνετίσει με τον φόβο ότι θα πάθει τα ίδια εκείνον που πρόκειται να πράξει το κακό και για να αναχαιτίσει την κακία, εύλογα όρισε αυτή τη διάταξη.

Ο Θεός δείχνει συγκατάβαση σε εκείνους που ίσως παρασύρθηκαν από την κακοήθεια και όρμησαν να αμυνθούν· γι' αυτό λέει: «Οφθαλμόν αντί οφθαλμού»· και πάλι: «Οι οδοί των μνησικάκων οδηγούν σε θάνατο». Εάν όμως, εκεί όπου επιτρεπόταν να τυφλώσει κανείς οφθαλμό αντί οφθαλμού, επιβάλλεται τόσο μεγάλη τιμωρία στους μνησίκακους, πόσο μάλλον σε εκείνους που έχουν λάβει την εντολή να προσφέρουν τους εαυτούς τους στο να υποστούν το κακό;

Διότι, επειδή το πάθος χαρακτηρίζεται από αλογία, και είναι μεγάλη η αλογία, καθώς και μεγάλη η απουσία της λογικής σκέψης σε εκείνη την ηλικία, το παιδί τυραννιέται εύλογα από τον θυμό. Και είναι τόσο μεγάλη η τυραννία του θυμού, ώστε πολλές φορές, όταν σκοντάψει και σηκωθεί, είτε χτυπά το γόνατό του αγανακτώντας, είτε αναποδογυρίζει το υποπόδιο, και με αυτόν τον τρόπο ανακουφίζει τον πόνο του και σβήνει την οργή του. Κάτι παρόμοιο έπραξε και ο Θεός, όταν έδωσε τον νόμο να εξορύσσουν οφθαλμό αντί οφθαλμού και δόντι αντί δοντιού, και όταν θανατώνοντας εξολόθρευσε τους Αιγυπτίους και τους Αμαληκίτες που τους είχαν προκαλέσει δεινά. Και δίνει τέτοιες υποσχέσεις, όπως ακριβώς αν έλεγε ένα παιδί: «Πατέρα, ο τάδε με χτύπησε»· και έπειτα ο πατέρας του απαντούσε: «Κακός άνθρωπος είναι ο τάδε, ας τον μισήσουμε». Έτσι και ο Θεός λέει: «Θα εχθρευτώ αυτούς που σε εχθρεύονται, και θα μισήσω αυτούς που σε μισούν».

Εσείς, λοιπόν, ίσως τον θαυμάζετε επειδή δεν θυμήθηκε κανένα από τα περασμένα κακά· εγώ όμως εκπλήσσομαι με αυτόν για κάτι άλλο, πολύ σπουδαιότερο. Ποιο είναι δηλαδή αυτό; Ότι ούτε ο φόβος για τα μελλοντικά δεν τον ώθησε στο να θανατώσει τον εχθρό. Διότι γνώριζε σαφώς ότι, αν εκείνος ξέφευγε από τα χέρια του, θα στρεφόταν πάλι εναντίον του· αλλά προτίμησε μάλλον να κινδυνεύσει ο ίδιος αφήνοντας ελεύθερο αυτόν που τον αδίκησε, παρά να εξοντώσει τον πολέμιο προνοώντας για την προσωπική του ασφάλεια. Τι θα μπορούσε, λοιπόν, να σταθεί ισάξιο με εκείνη τη μεγάλη και γενναία ψυχή, ο οποίος, ενώ ο νόμος πρόσταζε οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος, και το να αμύνεται κανείς με τα ίδια μέσα, όχι μόνο δεν έπραξε αυτό, αλλά επέδειξε πολύ ανώτερη φιλοσοφία; Καίτοι, ακόμη και αν είχε θανατώσει τότε τον Σαούλ, πάλι το εγκώμιο της φιλοσοφίας του θα παρέμενε ακέραιο, όχι μόνο επειδή αμύνθηκε χωρίς να κάνει αυτός την αρχή της άδικης βιαιοπραγίας, αλλά και επειδή ξεπέρασε τον νόμο «οφθαλμόν αντί οφθαλμού» με πολλή επιείκεια.

Διότι δεν αποτελεί γνώρισμα ωμότητας μόνο αυτό, το να επιτρέπεται στους κακούς να πράττουν όσα θέλουν· αλλά υπάρχει και ένα άλλο, όχι μικρότερο από αυτό: το να αφήνει κανείς απροστάτευτο και αβοήθητο εκείνον που δεν αδίκησε σε τίποτα, αλλά υποφέρει άδικα και μάταια. Πες μου, λοιπόν, εάν κάποιος συγκέντρωνε από παντού μοχθηρούς ανθρώπους, τους όπλιζε με ξίφη και τους διέταζε να περιφέρονται σε όλη την πόλη και να κατασφάζουν όσους συναντούν, άραγε θα υπήρχε κάτι πιο θηριώδες από αυτό; Τι θα έλεγες, όμως, εάν κάποιος άλλος έδενε και φυλάκιζε με κάθε αυστηρότητα εκείνους που οπλίστηκαν από τον πρώτο, και διέσωζε από τα χέρια εκείνων των ανόμων όσους επρόκειτο να κατασφαγούν· άραγε θα υπήρχε κάτι πιο φιλάνθρωπο από αυτό; Αυτά τα παραδείγματα, λοιπόν, μετέφερέ τα και στην περίπτωση του νόμου. Διότι αυτός μεν που διατάζει να εξορύσσεται οφθαλμός αντί οφθαλμού, έθεσε τον φόβο σαν έναν ισχυρό δεσμό στις ψυχές των πονηρών, και μοιάζει με εκείνον που φυλακίζει τους οπλισμένους με τα ξίφη· αυτός δε που δεν ορίζει καμία απολύτως τιμωρία γι' αυτούς, σχεδόν τους οπλίζει μέσω της ατιμωρησίας, και μιμείται εκείνον που τους παρέδωσε τα ξίφη και τους εξαπέλυσε εναντίον ολόκληρης της πόλης.

Ποιον λοιπόν πρέπει να παρουσιάσουμε ως παράδειγμα, όταν συζητούμε περί επιεικείας; Ποιον άλλον παρά εκείνον που έλαβε την άνωθεν μαρτυρία και γι' αυτό ακριβώς θαυμάστηκε τα μέγιστα; Διότι λέει: «Βρήκα τον Δαβίδ, τον γιο του Ιεσσαί, άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου». Και όταν ο Θεός αποφαίνεται, καμία πρόφαση δεν απομένει σε όσους αντιλέγουν. Διότι εκείνη η κρίση είναι αδέκαστη, αφού ο Θεός δεν κρίνει ούτε χαριστικά ούτε από εμπάθεια, αλλά αποφασίζει με βάση τη γυμνή αρετή της ψυχής. Και δεν τον φέρνουμε στο μέσο μόνο γι' αυτό, επειδή δηλαδή έλαβε την επιδοκιμασία από τον Θεό, αλλά επειδή είναι και από εκείνους που ανατράφηκαν στην Παλαιά Διαθήκη. Διότι το να εμφανιστεί κάποιος καθαρός από οργή κατά την εποχή της Χάριτος, και να συγχωρεί τα αμαρτήματα των εχθρών του, και να φείδεται εκείνων που τον έχουν λυπήσει, δεν είναι καθόλου θαυμαστό μετά τον θάνατο του Χριστού, μετά από τόσο μεγάλη άφεση αμαρτιών, μετά από τα προστάγματα που είναι γεμάτα από υψηλή πνευματική φιλοσοφία. Το να εμφανιστεί όμως κάποιος την εποχή της Παλαιάς Διαθήκης —τότε που ο νόμος επέτρεπε να βγάζει κανείς μάτι αντί για μάτι, και δόντι αντί για δόντι, και να εκδικείται με τα ίδια μέσα αυτόν που τον αδίκησε— να υπερβαίνει τα μέτρα των προσταγμάτων και να φθάνει στην αποστολική φιλοσοφία, ποιον από αυτούς που ακούν δεν θα τον κατέπλησσε; Και ποιον από εκείνους που δεν τον μιμούνται δεν θα τον στερούσε από κάθε δικαίωμα για συγγνώμη και απολογία;

Τι λέει λοιπόν έπειτα από αυτά; «Θα ευχόμουν», λέει, «να είμαι ο ίδιος ανάθεμα για χάρη των αδελφών μου, των συγγενών μου κατά σάρκα». Θέλεις να δεις και κάποιον άλλον, όχι από την Καινή, αλλά από την Παλαιά Διαθήκη; Διότι αυτό ακριβώς είναι το πιο αξιοθαύμαστο, ότι δηλαδή, εκεί όπου δεν είχαν την εντολή να αγαπούν τους εχθρούς, αλλά να βγάζουν μάτι αντί για μάτι και δόντι αντί για δόντι, και να ανταποδίδουν ίσα κακά, έφτασαν στο ύψος της αποστολικής φιλοσοφίας.

Και για να μάθεις ότι με ιδιαίτερο ζήλο το πράττει αυτό, δεν προσευχήθηκε απλώς, ούτε τυπικά, ούτε στεκόμενος όρθιος, αλλά αφού γονάτισε, με κατάνυξη, με πολλή συμπόνια. Θέλεις να σου δείξω και άλλον σύνδουλο να αναπέμπει σπουδαιότερη προσευχή υπέρ των εχθρών του; Άκου τον μακάριο Παύλο να λέει: διότι αφού ανέφερε όσα έπαθε, ότι δηλαδή «από τους Ιουδαίους έλαβα πέντε φορές από σαράντα παρά μία μαστιγιές, τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, τρεις φορές ναυάγησα»· και αφού απαρίθμησε τη σωρεία των δεινών και τις επιβουλές, τις οποίες καθημερινά υπέμενε από αυτούς, λέει και ο ίδιος: «Θα ευχόμουν να είμαι εγώ ο ίδιος ανάθεμα από τον Χριστό υπέρ των αδελφών μου, των κατά σάρκα συγγενών μου, οι οποίοι είναι Ισραηλίτες». Θέλεις να δεις και άλλους, όχι από την Καινή, αλλά και από την Παλαιά Διαθήκη, να κάνουν ακριβώς το ίδιο; Διότι αυτό ακριβώς είναι το πιο θαυμαστό, όταν δηλαδή εκείνοι που δεν έλαβαν την εντολή να αγαπούν τους εχθρούς τους, αλλά να βγάζουν οφθαλμό αντί οφθαλμού και δόντι αντί δοντιού, και να ανταποδίδουν τα ίσα, αυτοί καταφέρνουν να φτάσουν στην αποστολική κορυφή. Άκου, λοιπόν, τι λέει ο Μωυσής, ο οποίος λιθοβολήθηκε πολλές φορές από τους Ιουδαίους: «Αν μεν τους συγχωρήσεις την αμαρτία, συγχώρησέ την· αν όμως όχι, εξάλειψε κι εμένα από το βιβλίο που έγραψας». Βλέπεις τον καθένα από τους δικαίους να θέτει την ασφάλεια των άλλων πάνω από τη δική του σωτηρία; Δεν αμάρτησες καθόλου· για ποιον λόγο θέλεις να γίνεις κοινωνός της τιμωρίας τους;

Αν και βέβαια ο νόμος το παρείχε αυτό, προστάζοντας «οφθαλμόν αντί οφθαλμού» και την εκκοπή «οδόντος αντί οδόντος»· και το να γίνεται αυτό δεν αποτελούσε παράβαση του νόμου· εντούτοις, τόσο φιλόσοφος ήταν αυτός, ώστε όχι μόνο δεν παρέβαινε τον νόμο, αλλά και εκ περισσού τον ξεπερνούσε, πηδώντας πάνω από τα εσκαμμένα. Διότι δεν θεωρούσε ότι τούτο αρκούσε για την αρετή, εάν δεν υπερηκόντιζε τα προστάγματα. Όπως ακριβώς έπραττε και ο Παύλος, ο οποίος, ενώ είχε λάβει την εντολή να ζει από το Ευαγγέλιο, δεν ζούσε από αυτό, αλλά προσέφερε το Ευαγγέλιο αδάπανα. Έτσι, λοιπόν, και ο μακάριος Δαβίδ, αν και ο νόμος του έδινε το δικαίωμα να αμυνθεί απέναντι σε εκείνον που τον αδικούσε, δεν παρέμεινε σε αυτό το μέτρο, αλλά το υπερηκόντισε. Από εμάς, όμως, δεν απαιτείται μόνο τούτο, το να μην ανταποδίδουμε δηλαδή το κακό, αλλά και το να ευεργετούμε.