Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 23:3

Ερώτηση: Τι σημαίνει αυτό που λέει: «Να μην ελεήσεις τον φτωχό κατά την κρίση;» Απόκριση: Αυτό σημαίνει ότι εκείνος που δικάζει σε μια υπόθεση πρέπει να κρίνει ορθά και να μην παραβλάπτει το δίκαιο με την πρόφαση ότι ελεεί τον φτωχό. Το να παρακαλέσει όμως τον αντίδικό του να δείξει έλεος σε αυτόν, δεν είναι άδικο.

Θα κρίνει με δικαιοσύνη τον ταπεινό, δηλαδή δεν θα παραβλέψει κανέναν από τους ταπεινούς, αλλά θα εκφέρει ορθή και άμεμπτη κρίση για αυτόν. Θα ελέγξει δε παρομοίως τους ταπεινούς της γης· διότι, όπως ακριβώς δεν θα ντραπεί μπροστά στο πρόσωπο του πλουσίου που επιθυμεί να αδικεί, αλλά θα εκδώσει δίκαιη κρίση υπέρ του ταπεινού, έτσι και αν κάποιος, λέει, από όσους βρίσκονται σε χαμηλή θέση και ασημότητα στον βίο, φέρεται εκτός των θείων νόμων και συλλαμβάνεται να παραδίδεται στα εγκλήματα της αδικίας, θα ελεγχθεί και αυτός. Διότι έχει γραφτεί: «Δεν θα μεροληπτήσεις υπέρ του πένητα στην κρίση». Όπως ακριβώς εκείνον που ζει με πλούτο, υπεροχή και εξουσία δεν θα τον απαλλάξει από τις κατηγορίες η κοινωνική του επιφάνεια, εάν καταδικαστεί για άτοπες πράξεις, έτσι ούτε η χαμηλή και ασήμαντη κατάσταση θα τον απαλλάξει από το να είναι πονηρός, ούτε βέβαια θα γλιτώσει από την πρέπουσα τιμωρία εκείνον που είναι βεβαρημένος με την πενία και διάγει βίο απευκταίο και τρισάθλιο. Προσθέτει δε σε αυτά και κάποια άλλα από τα κατεξοχήν θεοπρεπέστατα αξιώματα, τα οποία λέει ότι ανήκουν στον Σωτήρα των πάντων Χριστό, διότι δεν ήταν ένας απλός άνθρωπος σαν εμάς, αλλά ήταν, όπως είπα, ο μονογενής Λόγος του Θεού, ο οποίος σαρκώθηκε και ενανθρώπησε. Τι λοιπόν θα πράξει; λέει. Θα πατάξει τη γη με τον λόγο του στόματός του. Και ποια γη άραγε; Προπάντων βέβαια εκείνη την οποία θα καταραστεί. Αλλά αυτό που ειπώθηκε θα ήταν αληθές και για κάθε γη.

Και ας παραμείνουν λοιπόν αυτά ως εδώ για εμάς, και ας είναι επαρκής ο λόγος. Όμως, προς εκείνους που έχουν κληθεί στο να κρίνουν άλλους και στο αξίωμα που αρμόζει στους δικαστές, ο νόμος πάλι διακήρυσσε: «Δεν θα δεχθείς μάταιη φήμη», δηλαδή λόγο ψευδή και γεμάτο συκοφαντία. «Δεν θα συνταχθείς με το πλήθος για να παρεκκλίνεις μαζί με τους πολλούς, ώστε να διαστρέψεις την κρίση». Και πάλι, μετά από άλλα: «Δεν θα διαστρέψεις το δίκαιο του φτωχού κατά την κρίση του, από κάθε άδικο λόγο θα απέχεις». Διότι θα ταίριαζε πάρα πολύ το να είναι κανείς ακατηγόρητος στους λόγους του, για εκείνους που έχουν την εξουσία να δικάζουν, και είναι ανάγκη να εκφέρει ορθή κρίση αυτός που οφείλει να αποφασίζει για τον καθένα από τους κατηγορουμένους σύμφωνα με τη βούληση του νομοθέτη. Έχει δε προστεθεί ωφέλιμα και το εξής: «Δεν θα ελεήσεις τον φτωχό κατά την κρίση». Διότι είναι εύκολο και ευεπίφορο στους δικαστές το να μεροληπτούν, όταν ο κρινόμενος δεν είναι πλούσιος, καθώς ο άνθρωπος που βαρύνεται από τη φτώχεια είναι εντελώς ευάλωτος στην εκμετάλλευση· είναι όμως αρκετά ικανός ορισμένες φορές στο να μπορεί να εκβιάσει τον λόγο της δικαιοσύνης, προκαλώντας τον οίκτο των πιο ευαίσθητων δικαστών. Αποκλείει λοιπόν ο νόμος και το να αδικούνται και το να δέχονται αδικαιολόγητο οίκτο όσοι βρίσκονται σε ένδεια και αθλιότητα, διατηρώντας το κάλλος της δίκαιης κρίσης αδιάφθορο, και καθιστώντας τον δικαστή παντού εγγυητή της ισότητας· «Διότι δίκαια θα επιδιώξεις το δίκαιο», λέει.

Το έλεος λοιπόν και η μακροθυμία προηγούνται της θείας κρίσης. Διότι ο Θεός, κατέχοντας και εμπεριέχοντας στον εαυτό Του κάθε αρετή, και όντας ταυτόχρονα δίκαιος και ελεήμων, επειδή το έλεος δεν συμβαδίζει με την κρίση, σύμφωνα με το γεγραμμένο «φτωχό στην κρίση μην τον ελεήσεις», εύλογα μοίρασε το καθένα από τα δύο σε διαφορετικούς καιρούς: ορίζοντας τον μεν παρόντα ως καιρό μακροθυμίας, τον δε μέλλοντα ως καιρό ανταπόδοσης. Και για τον λόγο αυτόν, η χάρη του Πνεύματος διευθέτησε έτσι τα όσα τελούνται στην ιερή Εκκλησία, ώστε εμείς, μαθαίνοντας αυτό, ότι δηλαδή λαμβάνουμε ήδη από την παρούσα ζωή τη συγχώρεση για τα αμαρτήματά μας, να σπεύσουμε, όσο βρισκόμαστε ακόμη σε αυτόν τον βίο, να επιτύχουμε το αιώνιο έλεος και να καταστήσουμε τους εαυτούς μας άξιους της θείας φιλανθρωπίας. Διότι εκείνη η κρίση θα είναι ανελέητη για εκείνον που δεν έδειξε έλεος.

ΣΤΟΝ ΙΔΙΟ 1376. Θέλοντας ο νομοθέτης να τιμωρήσει τόσο την απληστία της εξουσίας όσο και την τάση της φτώχειας προς την επιβουλή, θέσπισε: «Μη δείξεις εύνοια σε φτωχό κατά την κρίση», όχι για να διδάξει την απανθρωπιά, αλλά για να αναχαιτίσει την κακοβουλία, ώστε να μην καταχρώνται τη φτώχεια τους για να επιδίδονται σε επιβουλές. Αν, λοιπόν, απαγόρευσε να ευνοείται ο φτωχός, ο οποίος αγωνίζεται εναντίον της φτώχειας, αυτού του δυσκολοχαλιναγώγητου θηρίου, πολύ περισσότερο τιμώρησε την απληστία των πλουσίων.

ΣΞΘ΄. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΠΙΣΚΟΠΟ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟ. Σχετικά με το γεγραμμένο στον νόμο: «Δεν θα ελεήσεις τον πένητα στην κρίση». Η φτώχεια, όταν περιφρονώντας την ικεσία τραπεί σε κατηγορία, και καταχραστεί τη συμφορά για φιλοδικία, και αναλάβει τον ρόλο του διαδίκου κατηγόρου αντί του ικέτη και του πρόσφυγα, δεν θα ήταν δίκαιο να ελεηθεί. Γι' αυτό και η πηγή της δικαιοσύνης είπε: «Δεν θα ελεήσεις τον φτωχό στην κρίση». Διότι πρέπει κανείς να τον ελεεί όταν παρακαλεί και ικετεύει, όχι όμως όταν εγκαλεί και κατηγορεί. Επειδή τότε δεν ζητάει χάρη, αλλά διαβεβαιώνει ότι αδικείται.

ΣΟΑ΄. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΝΥΣΙΟ. Αυτό που ειπώθηκε από τον νομοθέτη, «Δεν θα ελεήσεις φτωχό κατά την κρίση», δεν είναι γεμάτο από απανθρωπιά, όπως νομίζεις, αλλά από φιλανθρωπία και απόλυτη δικαιοσύνη. Διότι επιτυγχάνει δύο πολύ σπουδαία πράγματα: αφενός μεν να μην ωθήσει τους φτωχούς στη φιλοδικία, αφετέρου δε να εκφοβίσει τα μέγιστα εκείνους που δικάζουν άδικα και προσφέρουν τη νικητήρια ψήφο στους πλουσίους. Διότι, εάν δεν πρέπει να δείχνεται εύνοια σε εκείνους που παλεύουν με το ατίθασο και απειθές θηρίο της φτώχειας, όταν αντί να παρακαλούν προβάλλουν κατηγορίες, πολύ περισσότερο δεν πρέπει να δείχνεται εύνοια σε εκείνους που εξαιτίας της μεγάλης χλιδής υβρίζουν τους φτωχούς.

ΣΝʹ. ΣΤΟΝ ΙΔΙΟ. Σχετικά με το γραμμένο στον νόμο: «Δεν θα ελεήσεις τον φτωχό σε κρίση». Επειδή αυτός που έχει ανάγκη ζητά από αυτόν που θα δώσει, ενώ αυτός που αντιδικεί έχει ανάγκη από αυτόν που θα δικάσει, η φτώχεια δεν πρέπει να εγείρει νομικές αξιώσεις, αλλά να παρακαλεί. Εάν όμως, αφήνοντας την παράκληση, στραφεί στη συκοφαντία, δεν θα ήταν δίκαιο να ελεηθεί κατά την κρίση. Γι' αυτόν τον λόγο είπε: «Δεν θα ελεήσεις φτωχό σε κρίση». Διότι πρέπει μεν να ελεείται, όχι όμως όταν δικάζεται, αλλά όταν ικετεύει. Εάν όμως μετατρέψει την παράκληση σε κατηγορία, το δίκαιο πρέπει να τεθεί πάνω από το έλεος· διότι δεν είναι δίκαιο να καταστρέφεται το δίκαιο.

ΣϟΗ΄. Στον ίδιο. Σχετικά με αυτό που είναι γραμμένο στον νόμο: «Δεν θα ελεήσεις τον φτωχό κατά την κρίση». Εκείνος που καταχράται την πενία του για φιλοδικία, όχι μόνο δεν δικαιούται να τύχει ελέους, αλλά είναι άξιος και μίσους. Διότι, ενώ οφείλει να παραμένει ήσυχος και να παρακαλεί, αυτός κατασκευάζει κατηγορίες. Γι' αυτό ακριβώς και η πηγή της δικαιοσύνης θέσπισε να μην ελεείται ο φτωχός στο δικαστήριο, επιθυμώντας μεν να ελεείται αυτός, απαγορεύοντάς του όμως να συκοφαντεί. Εάν δηλαδή αυτός, εγκαταλείποντας τη στάση του ικέτη, τολμήσει να αναλάβει τον ρόλο του διαδίκου, τότε ας επικρατεί το δίκαιο σε εκείνον που εκδίδει την απόφαση.

Με το να πει, λοιπόν, «Ολόκληρο άνθρωπο», δείχνει ότι και η περιτομή αποτελεί μια μερική θεραπεία. Και ποια είναι η θεραπεία της περιτομής; «Κάθε ψυχή», λέει, «η οποία δεν θα περιτμηθεί, θα εξολοθρευθεί». Εγώ, όμως, δεν ανόρθωσα κάποιον που έπασχε κατά ένα μέρος, αλλά κάποιον που ήταν ολόκληρος φθαρμένος. Μην κρίνετε, λοιπόν, σύμφωνα με την εξωτερική εμφάνιση. Ας πεισθούμε ότι αυτό δεν ειπώθηκε μόνο για εκείνους τότε, αλλά και για εμάς, ώστε σε κανένα ζήτημα να μη διαφθείρουμε το δίκαιο, αλλά να κάνουμε τα πάντα υπέρ αυτού· είτε είναι κάποιος φτωχός είτε πλούσιος, να μην προσέχουμε τα πρόσωπα, αλλά να εξετάζουμε τα πράγματα. Δεν θα σπλαχνισθείς, λέει, τον φτωχό κατά την κρίση. Τι σημαίνει άραγε αυτό που λέγεται; Να μη λυγίσεις, λέει, ούτε να καμφθείς, εάν αυτός που αδικεί τυχαίνει να είναι φτωχός. Εάν, όμως, δεν πρέπει να χαριζόμαστε στον φτωχό, πολύ περισσότερο δεν πρέπει στον πλούσιο. Και αυτά τα λέω, όχι μόνο προς εκείνους που δικάζουν, αλλά και προς όλους τους ανθρώπους, ώστε πουθενά να μη διαφθείρουν το δίκαιο, αλλά παντού να το διαφυλάττουν ακέραιο. Ο Κύριος, λέει, αγαπά τη δικαιοσύνη. Εκείνος όμως που αγαπά την αδικία, μισεί τη δική του ψυχή. Ας μη μισήσουμε, λοιπόν, τις ίδιες μας τις ψυχές και ας μην αγαπήσουμε την αδικία. Διότι, οπωσδήποτε, το κέρδος από αυτήν τώρα είναι μικρό και μηδαμινό, αλλά στο μέλλον προξενεί μεγάλη ζημία· μάλλον δε, ούτε και εδώ δεν θα την απολαύσουμε. Διότι, όταν καλοπερνάμε έχοντας πονηρή συνείδηση, άραγε αυτό δεν αποτελεί κόλαση και τιμωρία;

«Δεν θα δεχθείς δώρα. Διότι τα δώρα τυφλώνουν τα μάτια εκείνων που βλέπουν, και διαφθείρουν τα δίκαια λόγια.» «Δεν θα χαριστείς σε φτωχό κατά την κρίση. Δεν θα διαστρέψεις το δίκιο του φτωχού στη δίκη του.» «Δεν θα πράξετε αδικία κατά την κρίση. Δεν θα μεροληπτήσεις υπέρ του φτωχού, ούτε θα δείξεις εύνοια στο πρόσωπο του ισχυρού.»

Πώς θα διακρίνει; Θα διακρίνει τη διαφορά μεταξύ των θεών. Επειδή οι θεοί διαφέρουν μεταξύ τους, θα διακρίνει διαφορετικά τη διαφορά τους. Διότι ονομάζονται «θεοί» και όσοι εξουσιάζουν τον λαό λόγω του αρχικού τους αξιώματος· εφόσον κυβερνούν, βασιλεύουν και κρίνουν τον λαό, ονομάζονται και αυτοί «θεοί» πάνω στη γη ως αντιπρόσωποι του Θεού, προς τους οποίους τα μάτια όλων των υπηκόων είναι στραμμένα με ελπίδα, σχεδόν όπως στον ίδιο τον κατά φύση και αληθινό Θεό. Ονομάζονται όμως «θεοί» και οι ενάρετοι που έχουν θεωθεί μέσω της μετοχής στο Πνεύμα, επειδή και αυτοί κυριάρχησαν και βασίλευσαν επί των παθών τους. Και θα διακρίνει ο Θεός τους «θεούς» και θα τους διαχωρίσει, δηλαδή τους πνευματικούς θεούς από τους άρχοντες θεούς, από τους οποίους επικρίνοντας μερικούς επειδή δεν κρίνουν δίκαια τον λαό που εξουσιάζουν, λέγει: «Έως πότε θα κρίνετε άδικα και θα μεροληπτείτε υπέρ των αμαρτωλών;» Γιατί, λέγει, προσωποληπτείτε υπέρ των ισχυρών, κρίνοντας και δικαιώνοντας τον άδικο, και στερείτε από τον φτωχό το δίκαιό του; Έως πότε θα εκφέρετε μια τέτοια άδικη κρίση; Έως πότε θα δικαιώνετε τον ασεβή για χάρη δώρων και θα αφαιρείτε από τον δίκαιο το δίκαιό του; Διότι αλίμονο σε εκείνους που δικαιώνουν τον ασεβή για χάρη δώρων. Από την άλλη, δεν πρέπει να χαριστείς στον φτωχό κατά την κρίση· εάν αποδειχθεί ότι έχει άδικο και αντιδικεί άδικα με τον αντίδικό του, δεν θα τον σπλαχνιστείς επειδή είναι φτωχός, αλλά θα κρίνεις δίκαια. Εφόσον λοιπόν είστε αντιπρόσωποι και κριτές του Θεού και ονομάζεστε «θεοί» πάνω στη γη, «έως πότε θα κρίνετε άδικα και θα μεροληπτείτε υπέρ των αμαρτωλών;» «