Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 23:4

Επομένως, κάθε αρετή θα μπορούσε να νοηθεί ως μητέρα, και σαν μια αρχή των αγαθών που ενυπάρχουν σε αυτήν και προέρχονται από αυτήν. Φωλιές δε των αρετών είναι, τρόπον τινά, οι ψυχές που τις γεννούν με ωδίνες και τις εγκολπώνονται μέσα τους. Πρέπει λοιπόν, λέει ο νόμος, εκείνοι που συναναστρέφονται με ανθρώπους στους οποίους υπάρχουν αρετές σαν να έχουν συγκεντρωθεί σε φωλιά, να αποκομίζουν μεν κέρδη από αυτές, αλλά να μην συνηθίζουν να βλάπτουν πλέον την αρετή, τη μητέρα των άριστων κατορθωμάτων. Και αδικείται η αρετή, όταν κλονίζεται από κάποιον, σύμφωνα βέβαια με τους τρόπους που ήδη προαναφέρθηκαν. ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Πόσο βαθύ είναι το αίνιγμα! ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Ναι, σωστά μιλάς. Αλλά, για να πούμε κάτι που συμφωνεί με τα λόγια του μακαρίου Παύλου, «Μήπως ενδιαφέρεται ο Θεός για τα σπουργίτια; Ή τα λέει εξάπαντος για εμάς;» Διότι ο λόγος της εντολής που δόθηκε μέσω του Μωυσή μας εξηγεί τους τύπους των πραγμάτων, και όχι σαφώς τα ίδια τα πράγματα. Και θα μπορούσες να δεις πώς μας ανυψώνει σιγά σιγά προς τους τρόπους της ύψιστης φιλαλληλίας. Διότι προσπαθεί να μας πείσει να αγαπάμε ακόμη και αυτούς που μας έχουν φταίξει, και να φαινόμαστε ανώτεροι από τη μνησικακία απέναντι στους εχθρούς, ώστε να μη νικιόμαστε από το κακό, αλλά μάλλον να νικάμε το κακό με το αγαθό. Διότι είπε πάλι στο βιβλίο της Εξόδου: «Εάν συναντήσεις το βόδι του εχθρού σου, ή το υποζύγιό του, να πλανιούνται στον δρόμο, να του το επιστρέψεις και να του το παραδώσεις. Και εάν δεις το υποζύγιο του εχθρού σου να έχει πέσει κάτω από το φορτίο του, δεν θα το προσπεράσεις, αλλά θα το σηκώσεις μαζί του.»

Διότι, εάν βρεις, λέει, ένα πλανώμενο ζώο ή ένα χαμένο ένδυμα, να τα διασώσεις για τον αδελφό σου. Και αν τύχει κάποιο από τα υποζύγια να γλιστρήσει στο έδαφος και να συνθλίβεται από το φορτίο του, να βοηθήσεις και να το σηκώσεις μαζί με τον αδελφό σου. Αυτό δεν είναι τίποτε άλλο παρά το να ωφελείς τον ιδιοκτήτη, και αποτελεί άσκηση στην ευσπλαχνία, και παιδαγωγία στη φιλική διάθεση, και επιδίωξη του να απομακρύνεται κάθε λύπη, και να παραμερίζονται οι διαφορές, έτσι ώστε να μη φαίνεται ότι έρχεται κανείς σε σύγκρουση με την αγάπη και τον νόμο της φιλαδελφίας. Είναι βέβαια πιθανό ο θείος λόγος να υπαινίσσεται και κάτι άλλο: διότι, εάν ο νομοθέτης έδειξε τόση μέριμνα ώστε, ακόμη και αν αυτό που πάσχει είναι κάποιο από τα άλογα ζώα, εμείς να του προσφέρουμε βοήθεια, πώς δεν θα ήταν πολύ πιο ευάρεστη σε αυτόν η φροντίδα για τους ανθρώπους και η φιλαλληλία που οφείλεται στους συνανθρώπους μας; Επομένως, ακόμη και αν τυχόν κάποιος εχθρός πλανάται, ας διδάσκεται την ευθεία οδό και ας κατευθύνεται μέσω ημών προς το συμφέρον του.

Αν δεις το μοσχάρι του αδελφού σου ή το πρόβατό του να περιπλανιέται στον δρόμο, μην τα παραβλέψεις, αλλά να τα επιστρέψεις στον αδελφό σου. Παραγγέλλει να μην παραβλέπουμε τους υποτακτικούς του κατά πίστην αδελφού, όταν περιπλανώνται στον δρόμο του τρόπου ζωής και των δογμάτων, αλλά να τους αποτρέπουμε από την πλάνη και να τους διασώζουμε επιστρέφοντάς τους στον αδελφό, και να αναπληρώνουμε το υστέρημα εκείνου χάριν της αδελφοσύνης. «Εάν δε», λέει, «συναντήσεις το βόδι του εχθρού σου ή το υποζύγιό του να περιπλανώνται στον δρόμο, να τα γυρίσεις πίσω και να του τα παραδώσεις». Διότι και εδώ ισχύει ο ίδιος λόγος περί των υποτακτικών. «Αγαπάτε δε», λέει, «τους εχθρούς σας, ευεργετείτε αυτούς που σας μισούν». Εάν δε δεις, λέει, το υποζύγιο του εχθρού σου πεσμένο κάτω από το φορτίο του, δεν θα το προσπεράσεις, αλλά θα τον βοηθήσεις να το σηκώσει. Διότι πέφτει εκείνος που καταβαρύνεται από το άχθος των πειρασμών και των θλίψεων, τον οποίο πρέπει να συνδράμουμε να σηκωθεί, με την παρηγοριά και την πνευματική ενίσχυση. Εάν λοιπόν πρέπει να αξιώνουμε φροντίδας το βόδι του εχθρού και το υποζύγιό του, πολύ περισσότερο βεβαίως τον ίδιο τον εχθρό, ο οποίος έχει μερίδιο στην ίδια με εμάς φύση.

Και ποια συγχώρηση θα έχεις από τον Θεό; Ποια απολογία; Δεν άκουσες τι πρόσταξε ο Θεός στους Ιουδαίους; Να μην αδιαφορούν για τα υποζύγια των εχθρών τους όταν πλανώνται, ούτε να τα προσπερνούν όταν έχουν πέσει. Έπειτα, ενώ οι Ιουδαίοι λαμβάνουν την εντολή να μην αδιαφορούν για τα άλογα ζώα των εχθρών τους, εμείς θα αδιαφορήσουμε για τις ψυχές των αδελφών μας, οι οποίες κάθε μέρα υποσκελίζονται; Και πώς δεν αποτελεί αυτό δείγμα εσχάτης ωμότητας και θηριωδίας, το να μην αποδίδουμε στους ανθρώπους ούτε καν τόση πρόνοια, όση δείχνουν εκείνοι στα άλογα ζώα; Αυτό τα ανέτρεψε όλα, αυτό προκάλεσε σύγχυση στη ζωή μας, το γεγονός ότι ούτε όταν δεχόμαστε έλεγχο τον υπομένουμε με γενναιότητα, ούτε επιθυμούμε να ελέγχουμε τους άλλους. Διότι γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο γινόμαστε δυσάρεστοι όταν ελέγχουμε, επειδή εξαγριωνόμαστε όταν ελεγχόμαστε. Εάν δηλαδή ο αδελφός γνώριζε ότι, ασκώντας σου έλεγχο, θα λάμβανε τον έπαινό σου, τότε και ο ίδιος, όταν θα δεχόταν έλεγχο, θα σου προσέφερε την ίδια ανταμοιβή.

Ομιλήσαμε περί των Σεραφείμ, καταδείξαμε πόσο μεγάλο αξίωμα είναι να στέκεται κανείς πλησίον του βασιλικού θρόνου και ότι είναι δυνατόν και οι άνθρωποι να αποκτήσουν αυτό το αξίωμα. Μιλήσαμε για τις πτέρυγες και την απρόσιτη δόξα του Θεού, καθώς και για τη φιλανθρωπία που επιδεικνύει προς εμάς· προσθέσαμε την αιτία της κραυγής και του διηνεκούς θαύματος, και πώς, μέσω της ακατάπαυστης θεωρίας, είναι ακατάπαυστη και η δοξολογία των Σεραφείμ· σας υπενθυμίσαμε σε ποιον χορό ενταχθήκαμε και μαζί με ποιους ανυμνήσαμε τον κοινό Δεσπότη· προσθέσαμε τους λόγους περί μετανοίας· και τέλος, καταδείξαμε πόσο μεγάλο κακό είναι να προσέρχεται κανείς στα μυστήρια με πονηρή συνείδηση και πώς δεν είναι δυνατόν να διαφύγει αυτός που τόλμησε κάτι τέτοιο. Αυτά ας τα μαθαίνει η γυναίκα από τον άνδρα, τα παιδιά από τον πατέρα, ο υπηρέτης από τον κύριο, ο γείτονας από τον γείτονα και ο φίλος από τον φίλο· μάλλον δε, ας τα συζητούμε αυτά και με τους εχθρούς μας, διότι είμαστε υπεύθυνοι και για τη δική τους σωτηρία. Εάν δηλαδή έχουμε λάβει εντολή να ανασηκώνουμε τα υποζύγιά τους όταν έχουν πέσει και να τα διασώζουμε και να τα επιστρέφουμε όταν έχουν πλανηθεί, πολύ περισσότερο οφείλουμε να επαναφέρουμε την ψυχή τους όταν πλανάται και να την ανασηκώνουμε όταν έχει πέσει.

Τι κάνεις, άνθρωπε; Βλέπεις, πες μου, τον αδελφό να φέρεται προς τον κρημνό, να διάγει αμελημένο βίο, να μην αντιλαμβάνεται το πρέπον, και δεν του απλώνεις το χέρι, δεν τον επιπλήττεις και δεν τον ελέγχεις; Αλλά προτιμάς να μην έλθεις σε ρήξη μαζί του και φανείς φορτικός, παρά τη δική του σωτηρία; Και ποια συγγνώμη θα έχεις ενώπιον του Θεού, και ποια απολογία; Δεν άκουσες τι διέταξε ο Θεός στους Ιουδαίους; Να μην παραβλέπουν τα υποζύγια των εχθρών τους όταν περιπλανώνται, ούτε να τα προσπερνούν όταν έχουν πέσει. Και έπειτα, οι μεν Ιουδαίοι προστάζονται να μην παραβλέπουν τα άλογα ζώα των εχθρών τους, και εμείς θα παραβλέψουμε τις ψυχές των αδελφών που καθημερινά υποσκελίζονται; Και πώς αυτό δεν αποτελεί έσχατη ωμότητα και θηριωδία, το να μην απονέμουμε στους ανθρώπους ούτε τόση πρόνοια, όση επιδεικνύουν εκείνοι για τα άλογα ζώα;

γʹ. Ας αναλογιστούμε, λοιπόν, το μέγεθος της αμαρτίας μας, και ανεβαίνοντας βαθμιαία, ας αποδείξουμε ότι η αδιαφορία για τα παιδιά βρίσκεται υπεράνω όλων των αμαρτημάτων και ότι αυτή φτάνει στην ίδια την κορυφή της πονηρίας. Αποτελεί, λοιπόν, πρώτο βαθμό κακίας, πονηρίας και σκληρότητας το να παραβλέπει κανείς τους φίλους του. Μάλλον, όμως, ας φέρουμε τον συλλογισμό ακόμη πιο κάτω· διότι αυτό, δεν γνωρίζω πώς, παρ' ολίγον να μου διαφύγει, ότι δηλαδή ο παλαιός νόμος, ο οποίος δόθηκε στους Ιουδαίους, δεν επιτρέπει να παραβλέπει κανείς ούτε τα υποζύγια των εχθρών, ούτε όταν έχουν πέσει κάτω ούτε όταν περιπλανώνται, αλλά προστάζει άλλα μεν να τα οδηγήσει στον δρόμο τους, και στα άλλα να βοηθήσει να σηκωθούν. Είναι, λοιπόν, πρώτος βαθμός κακίας και σκληρότητας, ανεβαίνοντας από κάτω, το να προσπερνά κανείς τα κτήνη και τα ζώα των εχθρών όταν υποφέρουν· δεύτερος βαθμός, ανώτερος από εκείνον, είναι το να αδιαφορεί για τους εχθρούς· διότι, όσο πολυτιμότερος είναι ο άνθρωπος από το άλογο ζώο, τόσο μεγαλύτερη από εκείνην είναι τούτη η αμαρτία· τρίτος μετά από αυτόν, είναι το να περιφρονεί κανείς τους αδελφούς του, έστω κι αν τυχαίνει να του είναι άγνωστοι· τέταρτος, το να παραμελεί τους οικείους του· πέμπτος, όταν αδιαφορούμε όχι μόνο για το σώμα τους, αλλά και για την ψυχή τους που χάνεται· έκτος, όταν δεν αδιαφορούμε απλώς για τους οικείους μας, αλλά για τα ίδια μας τα παιδιά που διαφθείρονται· έβδομος, όταν δεν αναζητούμε ούτε άλλους που θα τα φροντίσουν· όγδοος, όταν εμποδίζουμε και αποτρέπουμε ακόμη κι αυτούς που από μόνοι τους θέλουν να το πράξουν· ένατος, όταν όχι μόνο τους εμποδίζουμε, αλλά και τους πολεμούμε.

ΤΙΤΛΟΣ ΙΑʹ. — Περί αγαθοεργίας· και ότι πρέπει να πράττουμε το καλό προς όλους· και ότι πρέπει να σηκώνουμε τα βάρη του πλησίον, και να μη μνησικακούμε, αλλά να τον συντρέχουμε, και να ελέγχουμε τα κακά που τυχόν διαπράττει, και να μην ανταποδίδουμε κακό αντί κακού. «Αν δεις το μοσχάρι του αδελφού σου, ή το πρόβατο, να περιπλανώνται στον δρόμο, μην τα παραβλέψεις· οπωσδήποτε θα τα επιστρέψεις στον αδελφό σου. Εάν όμως ο αδελφός σου δεν βρίσκεται κοντά σου, ή δεν τον γνωρίζεις, θα τα πάρεις μαζί σου, έως ότου τα αναζητήσει ο αδελφός σου, και τότε θα του τα αποδώσεις.» «Εάν συναντήσεις το βόδι του εχθρού σου ή το υποζύγιό του να περιπλανώνται, θα του τα επιστρέψεις. Εάν δεις το υποζύγιο του εχθρού σου πεσμένο κάτω από το φορτίο, δεν θα το προσπεράσεις, αλλά θα τον βοηθήσεις να το σηκώσει μαζί του.» «Να αγαπήσεις τον πλησίον σου, και δεν θα επωμισθείς αμαρτία εξαιτίας του.» «Εάν ο αδελφός σου φτωχύνει και αδυνατεί να συντηρηθεί κοντά σου, θα τον βοηθήσεις όπως τον προσήλυτο και τον πάροικο· και θα ζήσει ο αδελφός σου μαζί σου.»

Ερμηνεία. Σε ακολουθία με τον ανωτέρω Κανόνα, λέγει τα εξής στον παρόντα Κανόνα ο Άγιος. Ας μην εξαπατά τον εαυτό του κανένας από αυτούς, προφασιζόμενος ότι δήθεν βρήκε το πράγμα του αδελφού του παραπεταμένο και παραμελημένο, και για αυτό το πήρε, διότι, ακόμη και αν το βρει παραμελημένο, δεν είναι επιτρεπτό να το οικειοποιηθεί και να το κατακρατήσει, επειδή οφείλει να το πάρει και να το φυλάξει έως ότου ο ιδιοκτήτης του το αναζητήσει. Φέρνει δε για αυτό και δύο μαρτυρίες, μία από το Δευτερονόμιο, η οποία λέγει ότι, αν τυχόν βρει κάποιος το χαμένο μοσχάρι, ή το πρόβατο, ή τον γάιδαρο του αδελφού του, ή το ρούχο, ή κάθε άλλο χαμένο του πράγμα, πρέπει να τα δώσει πίσω στον αδελφό του. Εάν όμως δεν γνωρίζει τίνος ανθρώπου είναι, πρέπει να τα φυλάττει, μέχρι να τα αναζητήσει ο αδελφός του, και να τα δώσει σε αυτόν. Και άλλη μαρτυρία φέρνει από την Έξοδο, η οποία λέγει ότι όχι μόνο του αδελφού του, αλλά και του εχθρού του τα πράγματα αν βρει κάποιος παραπεταμένα, πρέπει να τα επιστρέφει σε αυτόν.

Τι καθιστούσε τον θεοπάτορα Δαβίδ θεοφιλή; Το γεγονός ότι, όντας αγαθός, ήταν αγαθός και απέναντι στους εχθρούς του· «Βρήκα», λέει ο υπεράγαθος και φιλάγαθος, «άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου». Άλλωστε, είχε παραχωρηθεί ως αγαθός νόμος το να προνοεί κανείς ακόμη και για τα υποζύγια του εχθρού του. Και ο Ιώβ δικαιωνόταν επειδή διατηρούσε την ακακία του, και ο Ιωσήφ δεν εκδικήθηκε τους αδελφούς του που τον επιβουλεύτηκαν, και ο Άβελ συμπορευόταν με τον αδελφοκτόνο με απλότητα και χωρίς υποψίες. Και η θεολογία ανακηρύσσει όλους τους αγαθοειδείς, εκείνους δηλαδή που ούτε προμελετούν τα κακά, ούτε τα διαπράττουν πρώτοι, αλλά ούτε και απομακρύνονται από το αγαθό εξαιτίας της κακίας των άλλων· τουναντίον, ενεργώντας με θεοειδή τρόπο, καθιστούν αγαθούς και τους κακούς, απλώνοντας και σε αυτούς την πλούσια αγαθότητά τους και προσκαλώντας τους με επιείκεια να γίνουν όμοιοι με αυτούς.