Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 25:40

Διότι, σαν να έχουν ήδη φωτιστεί και ανανήψει, και αφού έχουν καταδικάσει την απάτη των δαιμόνων, και έχοντας αποκτήσει επίγνωση της επιβουλής τους, ώστε να θεωρούν πλέον ως εχθρούς αυτούς που παλαιότερα προσκυνούσαν, παρακαλούν να τύχουν της άνωθεν βοήθειας, και λένε ότι έχουν ταπεινωθεί, όχι από τη δική τους φύση (διότι ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο για την αφθαρσία και για καλά έργα), αλλά εξαιτίας της επιβουλής των εχθρών. Διότι με τον φθόνο του διαβόλου, ο θάνατος εισήλθε στον κόσμο. Αλλά, Δέσποτα, λέει, ελέησέ με· διότι εσύ είσαι αυτός που μπορεί να υψώσει από τις πύλες του θανάτου εκείνους που έχουν αιχμαλωτιστεί σε αυτές. Και πύλες του θανάτου είναι οι πονηρές δυνάμεις, οι οποίες καταβιβάζουν στον πυθμένα του θανάτου όσους έχουν υποταχθεί σε αυτές, καθώς και οι πολυειδείς αμαρτίες, από τις οποίες ο Θεός ελευθερώνει όσους έχουν παγιδευτεί. Ως θυγατέρα δε της Σιών ονομάζουν την επί γης Εκκλησία, σε σχέση με την επουράνια, δηλαδή την Εκκλησία των πρωτοτόκων· διότι έχει δημιουργηθεί σύμφωνα με εκείνη. «Διότι πρόσεξε», λέει η Γραφή, «να τα φτιάξεις όλα σύμφωνα με τον τύπο που σου υποδείχθηκε στο όρος»· διότι η σκηνή ήταν τύπος της Εκκλησίας. Ευρισκόμενος λοιπόν μέσα σε αυτή τη Σιών, λέει, θα σε υμνήσω, θα αναγγείλω τους αίνους και μάλιστα όλους ανεξαιρέτως, ώστε να μην παραλειφθεί κανένας τρόπος δοξολογίας. Φαίνεται δε ότι με αυτό δηλώνουν πως η δοξολογία δεν αρμόζει σε όσους βρίσκονται έξω από τις Εκκλησίες, αλλά σε εκείνους που εισέρχονται σε αυτές μέσω της πίστεως· «Διότι δεν είναι ωραίος ο αίνος στο στόμα του αμαρτωλού».

Το ότι, λοιπόν, ήταν αναγκαία για την ωφέλειά μας η αναβολή των ευαγγελικών θεσπισμάτων, θα μπορούσε να το υποδηλώσει, έστω και αμυδρά, το γεγονός ότι ο Θεός νομοθέτησε να τελείται το Πάσχα όχι ίσως στο πρώτο, αλλά στο δεύτερο έτος. Σε αυτόν τον συλλογισμό νομίζω πως θα συμβάλει και το εξής. Διότι ο Θεός των όλων πρόσταξε τον θεσπέσιο Μωυσή να κατασκευάσει και να αναδείξει εκείνη την αρχαία σκηνή, η οποία δεν θα διαρρυθμιζόταν με όποιον τρόπο θα ήθελε ο ίδιος, αλλά όπως θα προσταζόταν από τον Θεό: «Διότι πρόσεξε», λέει, «θα την κατασκευάσεις σύμφωνα με το πρότυπο που σου υποδείχθηκε στο όρος». Όταν δε το θείο θέσπισμα εκπληρώθηκε αμέσως, και το τεχνούργημα έλαβε την τελειότατη μορφή του, ο Θεός είπε πάλι: «Κατά την πρώτη ημέρα του πρώτου μήνα, την πρώτη του μήνα, θα στήσεις τη σκηνή». Σε αυτά δε η Ιερή Γραφή προσθέτει: «Και συνέβη κατά τον πρώτο μήνα, κατά το δεύτερο έτος, μετά την έξοδό τους από την Αίγυπτο, να στηθεί η σκηνή κατά την πρώτη του μήνα». Ακούς ότι κατά το δεύτερο έτος και κατά την πρώτη του πρώτου μήνα έστησε τη σκηνή; Διότι τότε ακριβώς σφαζόταν και ο αμνός, προσημαίνοντας στο πρόσωπό του το αληθινά ιερό και άμωμο θύμα, δηλαδή τον Χριστό, ο οποίος προσέφερε τον εαυτό του ως οσμή ευωδίας στον Θεό και Πατέρα, μεταρρυθμίζοντας την κατάστασή μας σε έναν νέο αιώνα. Η δε πρώτη ημέρα του μήνα (νουμηνία) θα μπορούσε να νοηθεί ως τύπος του νέου αιώνα, και μάλιστα πολύ σαφής. «Διότι τα εν Χριστώ αποτελούν καινή κτίση και τα αρχαία παρήλθαν», σύμφωνα με τις Γραφές.

Έτσι είχαν τα πράγματα εκείνον τον καιρό· διότι κάθε πράγμα δεν είχε τα πάντα από την αρχή, αλλά με την πάροδο του χρόνου καταρτίζονταν εκείνα που συνέβαλαν στην κάλυψη των αναγκών. 5. Για παράδειγμα, αμέσως ο Μωυσής στέλνεται στην Αίγυπτο, σύμφωνα με την Παλαιά Διαθήκη, απεσταλμένος από τον Θεό έχοντας μόνο το ραβδί. Κατά την είσοδό του, όμως, στην Αίγυπτο του προστίθεται για βοήθεια ο αδελφός του ο Ααρών. Έπειτα, αφού τον πίστεψε ο αδελφός του, συγκεντρώθηκαν γύρω του η γερουσία και οι αρχηγοί του λαού εκείνου του καιρού. Και ύστερα από αυτά, καθώς το έργο ενισχυόταν και το πλήθος που τον ακολουθούσε συγκεντρωνόταν, διέσχισε τη θάλασσα. Και δεν βρίσκονταν ακόμη υπό τον νόμο, μέχρι που ο Κύριος τον καλεί στο όρος. Εκεί του δίνει τις πλάκες του νόμου και του υποδεικνύει να κατασκευάσει σκηνή, και να ορίσει αρχηγούς: δεκάρχους, πεντηκοντάρχους, εκατοντάρχους, χιλιάρχους. Και βλέπεις πώς διευρύνονται τα πράγματα; «Πρόσεξε», λέει, «να κάνεις τα πάντα σύμφωνα με τον τύπο που σου υποδείχθηκε στο όρος Σινά».

Την ονομάζει δε θαυμαστή σκηνή του Θεού σε αντιδιαστολή προς κάποια άλλη που δεν ήταν θαυμαστή, όπως ήταν εκείνη που είχε κατασκευαστεί επί της γης την εποχή του Μωυσή. Και ως αληθινά θαυμαστή σκηνή θα νοήσεις αυτήν, στην οποία οι μακάριοι του Θεού απέθεταν τις ελπίδες τους. Αυτή λοιπόν ήταν η επουράνια, τους τύπους της οποίας κατασκεύαζε ο Μωυσής στην έρημο. Περί αυτής της θαυμαστής σκηνής και ο θείος Απόστολος διδάσκοντας έλεγε: «Τέτοιον αρχιερέα έχουμε, ο οποίος κάθισε στα δεξιά του θρόνου της μεγαλοσύνης στους ουρανούς, ως λειτουργός των αγίων και της αληθινής σκηνής, την οποία έστησε ο Κύριος, και όχι άνθρωπος»· στα οποία προσθέτει αμέσως μετά: «Οι οποίοι προσφέρουν λατρεία που αποτελεί υπόδειγμα και σκιά των επουρανίων, καθώς ακριβώς έλαβε θεία εντολή ο Μωυσής, όταν επρόκειτο να κατασκευάσει τη σκηνή. Διότι πρόσεξε, του λέει, να τα φτιάξεις όλα σύμφωνα με το πρότυπο που σου υποδείχθηκε στο όρος». Αλλά αυτά μεν ήταν εικόνες και σύμβολα των επουρανίων· «Ο Χριστός όμως, όταν παρουσιάστηκε ως αρχιερέας των μελλόντων αγαθών, διαμέσου της μεγαλύτερης και τελειότερης σκηνής, η οποία δεν είναι χειροποίητη, δηλαδή δεν ανήκει σε αυτήν την κτίση, ούτε με αίμα τράγων και μόσχων, αλλά με το δικό Του αίμα, εισήλθε μία για πάντα στα άγια, εξασφαλίζοντας αιώνια λύτρωση».

Μαρτύριο ονομαζόταν η Σκηνή του Μαρτυρίου, στην οποία βρισκόταν η κιβωτός της Διαθήκης, και ο νόμος μέσα στην κιβωτό, τα χερουβίμ και το ιλαστήριο, και η λυχνία, και η τράπεζα, και η πρόθεση των άρτων· τα οποία ο Μωυσής, όταν έλαβε την εντολή να τα φτιάξει, τα κατασκεύασε σύμφωνα με το πρότυπο που του φανερώθηκε στο όρος. Αλλά παλαιότερα εκείνος ο νόμος και εκείνο το μαρτύριο είχαν δοθεί στον Ιακώβ και στον Ισραήλ. Επειδή όμως αυτοί που τα παρέλαβαν τα παρέβησαν, εύλογα, αφού ετοίμασε για τον εαυτό του έναν άλλο λαό και ένα άλλο μαρτύριο, το σώμα του Χριστού, το οποίο είναι ναός του Θεού Λόγου που κατοικεί μέσα σε αυτό, όπως ο ίδιος δίδαξε λέγοντας: «Γκρεμίστε αυτόν τον ναό, και σε τρεις ημέρες θα τον εγείρω»· και επιπλέον αυτών παραδίδει στον δικό του λαό και έναν άλλο νόμο, τον ευαγγελικό.

Ήρθε πλέον ο καιρός να αποδείξουμε ότι και το ίδιο το όνομα του Ιησού, καθώς και εκείνο του Χριστού, τιμούνταν από τους ίδιους τους παλαιούς θεοφιλείς προφήτες. Ο ίδιος ο Μωυσής, έχοντας πρώτος γνωρίσει ότι το όνομα του Χριστού είναι κατεξοχήν σεπτό και ένδοξο, παραδίδοντας τύπους των επουρανίων πραγμάτων, σύμβολα και μυστηριώδεις εικόνες, σύμφωνα με τον χρησμό που του έλεγε: «Πρόσεξε, θα τα κατασκευάσεις όλα σύμφωνα με τον τύπο που σου υποδείχθηκε στο όρος», αναδεικνύοντας κάποιον άνθρωπο ως αρχιερέα του Θεού —όσο περισσότερο ήταν δυνατόν—, τον αναγορεύει Χριστό. Και σε αυτό το αξίωμα της αρχιεροσύνης, το οποίο ξεπερνούσε κατ' αυτόν κάθε ανθρώπινη πρωτοκαθεδρία, του προσδίδει προς τιμήν και δόξαν το όνομα του Χριστού· έτσι, λοιπόν, κατανοούσε ότι ο Χριστός είναι κάτι το θεϊκό. Ο ίδιος δε, έχοντας προΐδει πολύ καθαρά με το θείο Πνεύμα και την ονομασία του Ιησού, την καθιστά και αυτήν άξια κάποιου εξαιρετικού προνομίου. Ενώ, λοιπόν, ουδέποτε προηγουμένως είχε προφερθεί σε ανθρώπους η προσηγορία του Ιησού, προτού να γίνει γνωστή στον Μωυσή, ο Μωυσής την αποδίδει σε εκείνο το πρώτο και μοναδικό πρόσωπο, για το οποίο γνώριζε —πάλι μέσω τύπου και συμβόλου— ότι επρόκειτο να τον διαδεχθεί στην αρχηγία των πάντων μετά τον θάνατό του.

Αμέτρητοι, λοιπόν, από εκείνους που έχουν εκθηλύνει τα σώματά τους, οι οποίοι είναι εξάλλου εμπαθείς και ακόλαστοι και χρησιμοποιούν τις περιττές πολυτέλειες ποικίλων μύρων, φέρουν στις ψυχές τους κάθε αισχρή και ρυπαρή δυσωδία. Αντίθετα, οι θεοφιλείς, που αποπνέουν αρετή και φέρουν μαζί τους την ευωδία που αναδίδεται από τη σωφροσύνη, τη δικαιοσύνη και κάθε ευσέβεια, η οποία είναι πολύ ανώτερη από τα γήινα αρώματα, δεν υπολογίζουν καθόλου την οσμή των υλικών σωμάτων. Έχοντας, λοιπόν, κατανοήσει αυτά πάρα πολύ καλά ο προφήτης, δεν έδειχνε καμία πρωταρχική φροντίδα για τα μύρα ή τα θυμιάματα, αλλά, όσο ήταν δυνατόν, παρέδιδε μέσω υλικών (σωματικών) μέσων εικόνες πραγμάτων ανώτερων και θείων σε εκείνους που μόνο με αυτόν τον τρόπο και όχι διαφορετικά μπορούσαν να διδαχθούν τα θεία, διότι ακριβώς αυτό είναι γραμμένο ότι είπε και ο θείος χρησμός, αναφέροντας: «Πρόσεξε να τα κατασκευάσεις όλα σύμφωνα με τον τύπο που σου υποδείχθηκε στο όρος». Κατασκευάζοντας, λοιπόν, σύμβολα άλλων πραγμάτων, τα οποία συνηθίζει να ονομάζει τύπους, νομοθετούσε τη χρίση μέσω του μύρου. Βεβαίως, το υψηλό και μυστικό (απόρρητο) νόημά τους, όσο είναι δυνατόν να ειπωθεί, είχε την εξής έννοια: το μόνο αγαθό και μόνο αληθινά ευώδες και τίμιο και αίτιο κάθε ζωής, που έχει δωρίσει στα πάντα μαζί με την ύπαρξη (το είναι) και την καλή ύπαρξη (το ευ είναι), αυτό το ένα η διδασκαλία των Εβραίων γνώριζε ως το πρώτο αίτιο των πάντων, δηλαδή τον ίδιο τον Ύψιστο και παμβασιλέα Δημιουργό Θεό των πάντων.

Αυτόν, λοιπόν, αφού τον είδε με το θείο πνεύμα ο Μωυσής, καθιέρωσε εικόνες και σύμβολά του στα ανθρώπινα μέτρα, χρίοντας και αλείφοντας προσωρινά με παρασκευασμένο μύρο, αντί για το θείο Πνεύμα, τον ιερέα που προκρινόταν μεταξύ των ανθρώπων, και αποκαλώντας τον χριστό και χρισμένο σε αναφορά προς τον αληθινό. Και ότι αυτά έχουν έτσι, ποιος θα μπορούσε να γίνει πιο αξιόπιστος μάρτυρας από τον ίδιο τον Μωυσή; Διότι στο ίδιο του το σύγγραμμα διδάσκει ότι ο Θεός και Κύριος, που του αποκαλυπτόταν, τον πρόσταξε ρητά, σύμφωνα με τη νοητή και ουράνια θέαση που του υποδείχθηκε, να συστήσει στη γη μια πιο υλική λατρεία, η οποία θα περιείχε την εικόνα των νοητών και ασώματων πραγματικοτήτων. Λέγεται, λοιπόν, ότι σκιαγράφησε κατά κάποιον τύπο τη διάταξη των αγγέλων και των θείων δυνάμεων που βρίσκονται στον ουρανό, καθώς η θεία αποκάλυψη του είπε: «Θα κατασκευάσεις τα πάντα σύμφωνα με τον τύπο που σου υποδείχθηκε στο βουνό». Επομένως, όπως και τα υπόλοιπα, έτσι παρουσίασε και τον αρχιερέα, χρίοντάς τον με γήινο μύρο, και διαμορφώνοντας έναν σκιώδη και εικονικό, αλλά όχι τον αληθινό χριστό και αρχιερέα, ο οποίος ήταν αντίγραφο του επουράνιου Χριστού και αρχιερέα.

Επιπλέον όλων αυτών, πρέπει να παραθέσουμε και πάλι τα όσα αναφέρονται στον Μωυσή, ο οποίος, αφού κατέστησε αρχιερέα τον ίδιο του τον αδελφό, τον Ααρών, σύμφωνα με το πρότυπο που του υποδείχθηκε, ακολουθώντας τον χρησμό που του ειπώθηκε: «θα τα φτιάξεις όλα σύμφωνα με το πρότυπο που σου υποδείχθηκε στο όρος», είναι προφανές ότι, αφού είδε με τα μάτια της διανοίας και με το θείο Πνεύμα τον μέγα αρχιερέα των όλων, τον αληθινό Χριστό του Θεού, του οποίου την εικόνα διαγράφοντας μαζί με την υπόλοιπη σωματική και τυπική λατρεία, τίμησε τον προαναφερθέντα με την προσωνυμία του αληθινού Χριστού. Αυτό ακριβώς επιβεβαιώνει και ο θείος απόστολος, λέγοντας για τους νόμους του Μωυσή το «οι οποίοι προσφέρουν λατρεία που είναι υπόδειγμα και σκιά των επουρανίων», και πάλι «επειδή ο νόμος αποτελεί σκιά των μελλόντων αγαθών», και πάλι «ας μη σας κρίνει, λοιπόν, κανείς ούτε για φαγητό ούτε για ποτό ούτε για ζητήματα εορτής ή νουμηνίας ή σαββάτων, τα οποία είναι σκιά των μελλόντων». Διότι, αν τα όσα νομοθετήθηκαν για την αδιαφορία των τροφών και τα σχετικά με τις εορτές και τα σάββατα, όντας σκιώδη, διέσωζαν το περίγραμμα άλλων αληθινών και μυστικών πραγμάτων, εύλογα μπορείς να πεις ότι και ο αρχιερέας έχει ληφθεί ως σύμβολο ενός άλλου αρχιερέα, και ότι επονομάστηκε χριστός εις ...

Αφού δε η συνήθεια παρέλαβε την έκφραση, την κατέστησε ισχυρότερη, επειδή το πλήθος την υιοθέτησε πρόθυμα, θεωρώντας τον λόγο αυτό πιο ευσεβή. ΙΑ΄. Ότι λοιπόν όλος ο νόμος είναι σκιά των μελλόντων και των νοουμένων, το αποφάνθηκε πριν από εμάς ο θείος Απόστολος. Και ο Θεός, ο οποίος πριν από αυτόν έδωσε τις θείες οδηγίες στον Μωυσή, όταν νομοθετούσε περί αυτών, είπε: «Πρόσεξε», λέγει, «να τα κατασκευάσεις όλα σύμφωνα με τον τύπο που σου υποδείχθηκε στο όρος», παρουσιάζοντας τα ορατά ως κάποια σκιαγραφία και προσχέδιο των αοράτων.

Αλλά και αφού έπλυνε τα πόδια της, δεν δέχεται πάλι στο πέλμα τον μολυσμό της γης· διότι λέγει: «Έπλυνα τα πόδια μου· πώς να τα μολύνω;». Άλλωστε, ούτε ο Μωυσής, ο οποίος με θείο πρόσταγμα ελευθέρωσε τα πόδια του από το νεκρό περίβλημα των δερμάτων, όταν πατούσε την άγια και φωτισμένη γη, αναφέρεται ότι φόρεσε πάλι υποδήματα στα πόδια του. Αυτός, αν και φιλοτέχνησε την ιερατική στολή σύμφωνα με το πρότυπο που του υποδείχθηκε στο όρος, αναμειγνύοντας στο ύφασμα τις λάμψεις του χρυσού, της πορφύρας, του βύσσου, του υακίνθου και του κόκκου, ώστε να αστράφτει η σύμμικτη ομορφιά όλων αυτών, δεν κατασκεύασε κανένα στόλισμα για τα πόδια. Αντιθέτως, καλλωπισμός του ιερατικού ποδιού ήταν το να είναι γυμνό και ελεύθερο από κάθε περίβλημα· διότι ο ιερέας πρέπει οπωσδήποτε να βαδίζει επί της αγίας γης, την οποία δεν είναι θεμιτό να πατάει με νεκρά δέρματα. Γι' αυτόν τον λόγο και ο Κύριος απαγορεύει τα υποδήματα στους μαθητές, επειδή τους προστάζει να μην πορεύονται σε οδό εθνικών, αλλά να προχωρούν μέσω της αγίας οδού. Και βεβαίως δεν αγνοείς καθόλου την αγία οδό, μέσω της οποίας προστάζονται οι μαθητές να τρέχουν, έχοντας μάθει από Εκείνον που είπε «Εγώ είμαι η οδός», την οποία δεν μπορεί να εγγίσει εκείνος που δεν έχει απεκδυθεί το περίβλημα του νεκρού ανθρώπου.

Ποια είναι λοιπόν εκείνη η αχειροποίητη σκηνή, η οποία υποδείχθηκε στον Μωυσή επάνω στο όρος, προς την οποία προστάζεται να αποβλέπει ως προς αρχέτυπο, ώστε μέσω της χειροποίητης κατασκευής να υποδείξει το αχειροποίητο θαύμα; Διότι λέγει: «Πρόσεξε, θα κατασκευάσεις τα πάντα σύμφωνα με τον τύπο που σου υποδείχθηκε στο όρος». Στύλοι χρυσοί, στηριγμένοι σε αργυρές βάσεις και κοσμημένοι με κιονόκρανα ομοίως αργυρά. Και πάλι άλλοι στύλοι, των οποίων τα μεν κιονόκρανα και οι βάσεις ήταν κατασκευασμένα από χαλκό, ενώ το ενδιάμεσο τμήμα μεταξύ των άκρων ήταν από άργυρο. Σε όλους δε αυτούς υπήρχε ως στήριγμα ξύλο που δεν επιδεχόταν σήψη, ενώ ολόγυρα στην εξωτερική τους όψη περιχεόταν η λάμψη αυτών των υλικών.

Ο δε Ζαχαρίας, ο γιος του Βαραχίου, δίδαξε ότι και το ίδιο το πνεύμα που υπάρχει μέσα μας πλάθεται από τον Θεό, είτε υποδεικνύοντας ότι η προαγωγή του πνεύματός μας από το μη ον στην ύπαρξη προέρχεται από τον Θεό, είτε εννοώντας την ανάπλασή του προς το καλύτερο και τη μεταποίησή του προς το «ευ είναι»· διότι λέει: «Χρησμός του λόγου του Κυρίου προς τον Ισραήλ, λέγει ο Κύριος, που εκτείνει τον ουρανό, θεμελιώνει τη γη και πλάθει το πνεύμα του ανθρώπου μέσα του». Τι σημαίνει λοιπόν αυτό; Μήπως και το πνεύμα που είναι μέσα μας είναι σώμα, επειδή «πλάθεται», δηλαδή φέρεται στην ύπαρξη ή μετασκευάζεται; Εκείνος δε, που εύχεται να γίνει ο ίδιος αγαθός πλάστης για όσους το επιθυμούν, και ο οποίος λέει ότι ο φίλος και εταίρος του «διαπλάστηκε», ενώ ήταν ακόμη παιδί, από τον κοινό τους δάσκαλο στον Πόντο, με την άριστη και καθαρότατη πλάση, μήπως άραγε εγκωμιάζει, θεωρεί επιθυμητή και εύχεται την τέχνη της πλαστικής των σωμάτων; Και πώς επίσης, κατά τον θείο Δαβίδ, «κατανοεί ο Θεός όλα τα έργα μας» «επειδή έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές μας», εάν δεν θεωρήσουμε εδώ την καρδιά, που πλάστηκε από αυτόν, ως τον έσω άνθρωπο; Και ο Μωυσής επίσης, που περνούσε τις ημέρες και τις νύχτες του υπό τον γνόφο σε εκείνη την άυλη και ανείδεη ζωή, δεν είδε θείους τύπους; Διότι λέει: «Θα κατασκευάσεις τα πάντα σύμφωνα με τον τύπο που σου υποδείχθηκε στο όρος». Τι λοιπόν; Μήπως και εκείνος, ευρισκόμενος μέσα στον θείο γνόφο, περιέπεσε σε χειρότερη κατάσταση και έβλεπε μέσω της φαντασίας, επειδή έχει καταγραφεί ότι είδε «τύπο»;

Το ότι δε ο παράδεισος στην Εδέμ, ο οποίος φυτεύτηκε από τον Θεό, έγινε ως τύπος και εικόνα της εκκλησίας, είναι σαφέστατο να το κατανοήσουν οι φιλομαθείς. Διότι από τα επίγεια πρέπει να κατοπτρίζονται τα επουράνια και από τα τυπικά να αναγνωρίζονται τα πνευματικά και από τα πρόσκαιρα να προσδοκώνται τα αιώνια, όπως ακριβώς και στον Μωυσή έδωσε εντολή ο Θεός να κατασκευάσει σκηνή «σύμφωνα με τον τύπο που του υποδείχθηκε» στο όρος. Και ποια ήταν αυτά που είχε δει, παρά εικόνες των επουράνιων δοξών και ιδεών, σε μίμηση των οποίων κατασκεύασε την υλική σκηνή «από άσηπτα ξύλα», ώστε σε όσους έχουν σαρκικό φρόνημα να φανερωθούν τα επίγεια, ενώ στους πνευματικούς τα επουράνια που πρόκειται να συμβούν; Η Εδέμ λοιπόν ονομάζεται τόπος τρυφής, δηλαδή παράδεισος· φυτεύτηκε «προς ανατολάς», στολισμένος με ωραία δέντρα και κάθε λογής καρπούς, ώστε να μπορεί κανείς να κατανοήσει ότι το σύστημα των δικαίων είναι τόπος άγιος, στον οποίο φυτεύτηκε η εκκλησία. Διότι ούτε ένας απλός τόπος μπορεί να ονομάζεται εκκλησία, ούτε ένας οίκος οικοδομημένος με πέτρες και πηλό· ούτε ο άνθρωπος από μόνος του μπορεί να ονομάζεται εκκλησία· διότι ο οίκος γκρεμίζεται και ο άνθρωπος πεθαίνει. Τι είναι λοιπόν η εκκλησία; Σύστημα αγίων που πολιτεύονται με αλήθεια.

Οι οποίοι, λέει, προσφέρουν λατρεία που αποτελεί υπόδειγμα και σκιά των επουρανίων, καθώς ακριβώς έλαβε θεία εντολή ο Μωυσής, όταν επρόκειτο να κατασκευάσει τη σκηνή: «Διότι πρόσεξε», λέει, «να κατασκευάσεις τα πάντα σύμφωνα με τον τύπο που σου υποδείχθηκε στο όρος». Επειδή η ακοή μας είναι λιγότερο ικανή για μάθηση από την όραση (διότι δεν εναποθέτουμε στην ψυχή μας με τον ίδιο τρόπο όσα ακούμε, σε σύγκριση με εκείνα που βλέπουμε με τα ίδια μας τα μάτια), γι' αυτό του τα έδειξε όλα. Ή, λοιπόν, αυτό εννοεί με τη φράση «Υπόδειγμα και σκιά», ή υπαινίσσεται τον ναό· διότι πρόσθεσε: «Πρόσεξε, να κατασκευάσεις τα πάντα σύμφωνα με τον τύπο που σου υποδείχθηκε στο όρος».

Περί εικόνων Επειδή όμως κάποιοι μας κατακρίνουν επειδή προσκυνούμε και τιμούμε την εικόνα του Σωτήρος και της Δέσποινάς μας, καθώς και των υπολοίπων αγίων και θεραπόντων του Χριστού, ας ακούσουν ότι εξ αρχής ο Θεός δημιούργησε τον άνθρωπο σύμφωνα με τη δική Του εικόνα. Για ποιο λόγο λοιπόν προσκυνούμε ο ένας τον άλλον, αν όχι επειδή έχουμε πλαστεί κατ' εικόνα Θεού; Διότι, όπως λέει ο θεοφόρος και μέγας στα θεία Βασίλειος, «η τιμή της εικόνας διαβαίνει στο πρωτότυπο»· και πρωτότυπο είναι το εικονιζόμενο, από το οποίο προκύπτει το παράγωγο. Για ποιο λόγο ο μωσαϊκός λαός προσκυνούσε ολόγυρα τη σκηνή, η οποία αποτελούσε εικόνα και τύπο των επουρανίων, ή μάλλον ολόκληρης της κτίσης; Λέει, πράγματι, ο Θεός στον Μωυσή: «Πρόσεξε, θα κατασκευάσεις τα πάντα σύμφωνα με τον τύπο που σου υποδείχθηκε στο όρος». Και τα Χερουβίμ που επισκιάζουν το ιλαστήριο δεν είναι έργα ανθρώπινων χεριών; Τι να πούμε δε για τον περίφημο ναό στα Ιεροσόλυμα; Δεν ήταν χειροποίητος και κατασκευασμένος με ανθρώπινη τέχνη;

«Διότι πρόσεξε», λέει ο Θεός στον Μωυσή, «θα κατασκευάσεις τα πάντα σύμφωνα με το πρότυπο που σου υποδείχθηκε στο όρος». Και όμως, ολόγυρα προσκυνούνταν από ολόκληρο τον Ισραήλ. Τι συμβαίνει δε με τα χερουβείμ; Δεν βρίσκονταν ενώπιον του λαού; Και η κιβωτός, η λυχνία, η τράπεζα, η χρυσή στάμνα και η ράβδος, προς τα οποία ατένιζε ο λαός και τα προσκυνούσε; Δεν προσκυνώ την ύλη, αλλά προσκυνώ τον δημιουργό της ύλης, Αυτόν που έγινε ύλη για χάρη μου, που έθεσε την κατοικία Του μέσα στην ύλη και μέσω της ύλης κατεργάστηκε τη σωτηρία μου. «Διότι ο Λόγος έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας». Σε όλους δε είναι φανερό ότι η σάρκα είναι ύλη και κτίσμα. Σέβομαι, λοιπόν, την ύλη και την τιμώ, και προσκυνώ εκείνη μέσω της οποίας επιτελέστηκε η σωτηρία μου. Τη σέβομαι όμως όχι ως Θεό, αλλά ως γεμάτη από θεία ενέργεια και χάρη. Μήπως δεν είναι ύλη το ξύλο του Σταυρού, το τρισευτυχισμένο και τρισμακάριστο; Μήπως δεν είναι ύλη το σεπτό και άγιο όρος, ο Τόπος του Κρανίου; Μήπως δεν είναι ύλη η ζωοφόρος πέτρα, ο άγιος Τάφος, η πηγή της δικής μας ανάστασης;

Ότι, λοιπόν, η σκηνή και το καταπέτασμα και η κιβωτός και η τράπεζα και όλα όσα υπήρχαν μέσα στη σκηνή ήταν εικόνες και τύποι και έργα ανθρώπινων χεριών, τα οποία προσκυνούνταν από ολόκληρο τον Ισραήλ, καθώς επίσης και τα γλυπτά χερουβίμ που κατασκευάστηκαν κατόπιν προσταγής του Θεού, έχει αποδειχθεί επαρκώς. Διότι λέγει ο Θεός στον Μωυσή: «Πρόσεξε, θα τα κατασκευάσεις όλα σύμφωνα με τον τύπο που σου υποδείχθηκε στο όρος». Άκουγε και τον απόστολο Παύλο, ο οποίος μαρτυρεί ότι ο Ισραήλ προσκυνούσε χειροποίητα έργα και εικόνες, επειδή ο Θεός το πρόσταξε αυτό: «Εάν, βέβαια, βρισκόταν», λέγει, «πάνω στη γη, δεν θα ήταν καν ιερέας, εφόσον υπάρχουν οι ιερείς που προσφέρουν τα δώρα σύμφωνα με τον νόμο· αυτοί λατρεύουν ένα υπόδειγμα και μια σκιά των επουρανίων, όπως ακριβώς έλαβε θεία εντολή ο Μωυσής, όταν επρόκειτο να κατασκευάσει τη σκηνή».

Τέταρτος τρόπος, κατά τον οποίο προσκυνούνται οι εικόνες που φανερώθηκαν στους προφήτες (διότι σε εικονικό όραμα είδαν τον Θεό) και οι εικόνες των μελλοντικών πραγμάτων, όπως η ράβδος του Ααρών που εικονίζει το μυστήριο της Παρθένου, καθώς και η στάμνος και η τράπεζα· και ο Ιακώβ επίσης προσκύνησε στο άκρο της ράβδου, η οποία αποτελούσε τύπο του Σωτήρα. Ακόμη δε και οι εικόνες των γεγονότων που συνέβησαν, προς ανάμνηση· διότι η ίδια η σκηνή ήταν παγκόσμια εικόνα («πρόσεχε», λέει άλλωστε στον Μωυσή, «τον τύπο που σου υποδείχθηκε στο όρος»), όπως και τα χρυσά Χερουβίμ, έργο χωνευτό, και τα Χερουβίμ στο καταπέτασμα, έργο υφαντό.

Και ότι αυτά έχουν έτσι, άκου τι λέει ο Θεός αποκαλύπτοντας στον Μωυσή: «Πρόσεξε, να τα κατασκευάσεις όλα σύμφωνα με το πρότυπο που σου υποδείχθηκε στο όρος.» Και ότι εδώ δίνεται παραγγελία από τον Θεό να κατασκευαστούν ομοιώματα, κανείς από όσους έχουν σώας τας φρένας δεν θα μπορούσε να το αμφισβητήσει. Διότι υποδείχθηκαν ως αρχέτυπα ομοιωμάτων και απεικονίσεων, γι' αυτό και η Σκηνή του Μωυσή στολίστηκε με ωραία υφαντά, όλη διακοσμημένη με ομοιώματα Χερουβίμ· σύμφωνα με την οποία και τα σκαλισμένα σε χρυσό Χερουβίμ είχαν τοποθετηθεί πάνω από το ιλαστήριο, επειδή τα ακολουθούν ως αντίτυπα ή ισότυπα, σύμφωνα με τα οποία και η σχέση των ίδιων των πραγμάτων το μαρτυρεί, και η λογική της αναλογίας το επιβεβαιώνει· διότι το όμοιο είναι όμοιο με το όμοιο. Ήδη δε και από τον Παύλο, τον ιερουργό της Καινής Διαθήκης, αυτό έχει τιμηθεί και δοξαστεί· ή μήπως και οι δικοί μας θείοι ναοί, διατηρώντας την ομοιότητα με αυτά που έχουν υποδειχθεί, δεν μας σκιαγραφούν τα μηνύματα και τις απεικονίσεις των επουρανίων; Διότι ο νόμος αποτελούσε σκιά των μελλόντων· κυοφορούσε όμως τη διαμόρφωση της αλήθειας, με αφετηρία τα οποία οι χριστιανοί έχουν έτσι κατασκευάσει τους θείους ναούς ώστε να φέρουν ως ιερά απεικάσματα τα σύμβολα της αλήθειας, μέσα στους οποίους ο Θεός των όλων προσκυνείται και δοξάζεται από εμάς με καθαρή και αμώμητη λατρεία.

Τι έπρεπε λοιπόν να γίνει; Να πεισθούμε σε αυτούς, ή να διαγράψουμε τον Παύλο που διδάσκει αυτά; Είναι ίσως ευχάριστο και αρεστό σε αυτόν να απομακρύνεται από την αποστολική διδασκαλία, και συνεπώς ούτε καν Χριστιανός να ονομάζεται· αν όμως δεν ακολουθεί ούτε τον Μωυσή, ο οποίος έλαβε την εντολή να τα κατασκευάσει αυτά, τότε δεν μπορεί να είναι ούτε Εβραίος, και, αν πρέπει να πούμε το πιο αποκρουστικό από όλα, δεν αποδέχεται ούτε τον ίδιο τον Θεό που τα προσέταξε. Διότι τι λέει ο Θεός αποκαλυπτόμενος στον δικό Του θεράποντα; «Πρόσεξε, θα τα φτιάξεις όλα σύμφωνα με το πρότυπο που σου υποδείχθηκε· και από εκεί θα σου γίνω γνωστός», αναφερόμενος στα Χερουβίμ. Άραγε λοιπόν, δεν φαίνεται ότι είναι τίμια και σεβάσμια εκείνα μέσω των οποίων ο Θεός γίνεται γνωστός στους ανθρώπους; Ο καθένας που σέβεται τα θεία θα συμφωνούσε.

«Πρόσεξε», λέει, «να κατασκευάσεις τα πάντα σύμφωνα με το πρότυπο που σου υποδείχθηκε στο όρος». Προκειμένου λοιπόν να φανερωθεί ο Κύριος, ο Θεός των όλων, και ως Θεός των Χερουβίμ, και όπως ακριβώς εκείνα, δεχόμενα άμεσα και πρώτα την έλλαμψη, εκπληρώνουν ως υπηρέτες τις λειτουργίες στους υπερουράνιους χώρους και μεταδίδουν τις αγαθοεργές προόδους της θείας Πρόνοιας σε όσους έπονται, έτσι και για τους επί της γης, μέσα από τη μίμηση αυτών που αφομοιώνονται με εκείνα, οικονομήθηκε με θεία συγκατάβαση να συμβαίνει αυτό· γι' αυτόν τον λόγο διατάχθηκε ο νομοθέτης να κατασκευάσει αυτό το τεχνούργημα· διότι από εκεί δεχόταν τις θεοφάνειες αυτός που είχε αξιωθεί τη θεοπτία, επειδή του είχε ήδη ανατεθεί να υπηρετήσει τη μέριμνα του λαού, έχοντας επωμιστεί την ηγεσία και την προστασία του. Έχει γραφτεί λοιπόν στις διατάξεις που ακολουθούν εκείνες για την κιβωτό, στο ιερό βιβλίο που ονομάζεται Έξοδος των υιών Ισραήλ, καθώς ο Θεός νομοθετεί κάπως έτσι: «Και θα κατασκευάσεις ένα ιλαστήριο επίθεμα από καθαρό χρυσάφι· το μήκος του θα είναι δυόμισι πήχεις και το πλάτος του ενάμισι πήχης· και θα κατασκευάσεις δύο χρυσά σφυρήλατα Χερουβίμ, και θα τα τοποθετήσεις πάνω· θα κατασκευαστούν στα δύο άκρα του ιλαστηρίου».

Το τεχνητό, εξάλλου, δεν φαίνεται να είναι κάτι ενιαίο. Διότι άλλο μέρος του είναι εικόνα ενός άλλου τεχνητού, όπως ακριβώς εικόνα εικόνας και τύπος τύπου, και άλλο είναι εικόνα κάποιου φυσικού πράγματος, ως εικόνα που γίνεται άμεσα προς το πρωτότυπο. Με ποιον τρόπο, λοιπόν, είχαν κατασκευαστεί τα χερουβίμ που αναφέρθηκαν στον Μωυσή; Προφανώς σύμφωνα με τα αντιληπτά από τις αισθήσεις. Τι από αυτά, λοιπόν —το τεχνητό ή το μη τεχνητό αλλά συμβολικό— καθόρισε ο λόγος; Διότι ούτε αυτός ο λόγος είναι απλός και χωρίς ποικιλία. Βεβαίως, το να ισχυριστεί κανείς ότι έγινε σύμφωνα με το συμβολικό, κανείς δεν θα το επέλεγε. διότι δεν έχει γραφεί «το όραμα που είδε ο Μωυσής», αλλά «έφτιαξε ο Μωυσής σύμφωνα με τον τύπο». Εάν πάλι δεν έγινε σύμφωνα με αυτόν τον τρόπο, είναι φανερό πως έγινε σύμφωνα με τον κυρίως ονομαζόμενο τεχνητό. Εάν δε η θεία Γραφή δεν παρουσιάζει τον Μωυσή θεατή ούτε καν εκείνων των πραγμάτων που δημιουργήθηκαν πρώτα από τον Θεό —διότι δεν είπε: «κοίταξε τα χερουβίμ και κατασκεύασε», αλλά «σύμφωνα με τον τύπο που σου υποδείχθηκε»—, απομένει άρα ότι ο Μωυσής κατασκεύασε τα χερουβίμ σύμφωνα με τον τρόπο που λαμβάνει τη σχέση του τεχνητού προς το τεχνητό, ώστε αυτά που κατασκευάστηκαν από τον Μωυσή να είναι εικόνες εικόνων. διότι, καθώς ο άγγελος τα σκιαγραφούσε, ο χερουβικός τύπος του φανερωνόταν.