Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 3:13

Διότι αυτό είναι ίδιον των κτισμάτων, προκειμένου όμως περί του Λόγου είναι απρεπές να το σκεπτόμαστε ή να το λέμε. Επειδή ο Λόγος του Θεού είναι δημιουργός και πλαστουργός, και αυτός ο ίδιος είναι η βουλή του Πατρός. Γι' αυτόν τον λόγο, λοιπόν, δεν είπε η θεία Γραφή ότι εκείνος που άκουγε, άκουσε και αποκρίθηκε για το πώς ή ποια θέλει να γίνουν τα δημιουργήματα, αλλά είπε μόνο ο Θεός: «Γενηθήτω», και πρόσθεσε: «Και έγινε έτσι». Διότι αυτό που κρίθηκε καλό και αποφασίστηκε, αμέσως πραγματοποιούνταν δια του Λόγου και ολοκληρωνόταν. Όταν βέβαια ο Θεός δίνει εντολές σε άλλους ή σε αγγέλους, ή ομιλεί στον Μωυσή, ή δίνει υποσχέσεις στον Αβραάμ, τότε εκείνος που ακούει αποκρίνεται. Και ο μεν λέει: «Πώς θα το γνωρίσω;», ο δε: «Διάλεξε κάποιον άλλον», και πάλι: «Εάν με ρωτήσουν: Ποιο είναι το όνομά του; Τι θα τους πω;».

Διότι αυτό είναι ίδιον των κτισμάτων, ενώ προκειμένου περί του Λόγου είναι απρεπές να το σκεφτόμαστε ή να το λέμε. Επειδή ο Λόγος του Θεού είναι δημιουργός και ποιητής, και ο ίδιος αποτελεί τη βουλή του Πατρός. Γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, η Θεία Γραφή δεν είπε ότι ο ακούων άκουσε και αποκρίθηκε πώς ή ποια θέλει να γίνουν τα όσα δημιουργούνται, αλλά ανέφερε μόνο: «είπε ο Θεός· ας γίνει», και πρόσθεσε: «και έγινε έτσι». Διότι ό,τι αποφασιζόταν και αποτελούσε θέλημα, αμέσως πραγματοποιούνταν και ολοκληρωνόταν μέσω του Λόγου. Διότι, όταν ο Θεός δίνει εντολή σε άλλους ή σε αγγέλους, ή όταν συνομιλεί με τον Μωυσή ή δίνει υπόσχεση στον Αβραάμ, τότε ο ακούων αποκρίνεται. Και ο ένας λέει: «Από πού θα το γνωρίσω;», ενώ ο άλλος: «Επίλεξε άλλον», και πάλι: «Εάν με ρωτήσουν: "ποιο είναι το όνομά του;", τι θα τους πω;» Αλλά και ο άγγελος, από τη μια έλεγε στον Ζαχαρία: «Αυτά λέει ο Κύριος», και από την άλλη ρωτούσε τον Κύριο: «Κύριε Παντοκράτορ, μέχρι πότε δεν θα ελεήσεις την Ιερουσαλήμ;», και ανέμενε να ακούσει «λόγια καλά και παρηγορητικά». Διότι καθένας από αυτούς έχει ως μεσίτη τον Λόγο και τη Σοφία του Θεού, που φανερώνει το βούλημα του Πατρός.

«Αλλά γιατί να μην μαθαίνω τη φύση Αυτού που προσκυνώ;» Άφησε κατά μέρος την άκαιρη αναζήτηση για τα πράγματα που υπερβαίνουν τον νου και τον λόγο. Διότι τι είναι άραγε η ανθρώπινη διάνοια μπροστά σε εκείνη την άρρητη και ανέκφραστη φύση; Ή ποιος θα μπορούσε να αποκτήσει τόση φρόνηση, ώστε να είναι σε θέση να μετρήσει εκείνο το κάλλος; Άκου τι λέει ο θεσπέσιος προφήτης Ησαΐας, υποδηλώνοντάς σου αυτό ακριβώς αινιγματικά: «Ποιος μέτρησε με τη χούφτα του το νερό, και τον ουρανό με τη σπιθαμή; Ποιος ζύγισε τα βουνά στη ζυγαριά, και τις κοιλάδες στον ζυγό;» Επομένως, χωρίς να περιεργάζεσαι καθόλου τα υπέρ φύσιν, πλησίασε μέσω της πίστης, αποδεχόμενος και συμφωνώντας ότι Εκείνος είναι και υπάρχει και κυβερνά τα πάντα, μην επιτρέποντας με σωφροσύνη στον νου να προχωρά πέρα από τα μέτρα της ανθρώπινης φύσης. Έτσι δέχθηκε την πίστη και ο θεσπέσιος Μωυσής. Διότι όταν ο Θεός του έλεγε: «Μίλησε στους υιούς Ισραήλ, και πες τους: Ο Κύριος, ο Θεός των πατέρων σας, με απέστειλε σε εσάς», εκείνος ρωτούσε λέγοντας: «Ιδού εγώ πορεύομαι προς τους υιούς Ισραήλ, και θα τους πω ότι σας έχει καλέσει ο Κύριος. Αλλά θα με ρωτήσουν: Ποιο είναι το όνομά του; Τι θα τους πω;» Και τι απάντησε σε αυτά ο Θεός; «Αυτά θα πεις στους υιούς Ισραήλ: Ο Ων με απέστειλε σε εσάς. Αυτό είναι το όνομά μου, και αιώνιο μνημόσυνο από γενεά σε γενεά.» Διότι ίδιον του κατά φύσιν Θεού είναι το να είναι και να υπάρχει πάντοτε.

Μια παρόμοια παρατήρηση, από την οποία μαθαίνουμε ότι αποτελεί συνήθεια και για τους αγγέλους και για τους αγίους προφήτες, όταν λαμβάνουν εντολές από τον Θεό, να θέτουν ερωτήματα, επειδή ορισμένες φορές αγνοούν αυτό που τους προστάζεται. Ο Λόγος όμως του Θεού δεν φάνηκε να ενεργεί κατ' αυτόν τον τρόπο. Στον Αβραάμ υποσχέθηκε ο Θεός υιό, και εκείνος έλεγε: «Από πού θα το γνωρίσω αυτό;». Ο Μωυσής αποστελλόταν και λέει: «Εάν με ρωτήσουν, "Ποιο είναι το όνομά Του;", τι να τους πω;». Και ο άγγελος στο βιβλίο του Ζαχαρία ρωτούσε τον Θεό, λέγοντας: «Κύριε παντοκράτορα, έως πότε δεν θα ελεήσεις την Ιερουσαλήμ;». Και πάλι αναμένει μέχρι να ακούσει λόγια καλά και παρηγορητικά. Και ο Αββακούμ επίσης λέει: «Στη σκοπιά μου θα σταθώ, και θα ανέβω στον βράχο, και θα παρατηρήσω για να δω τι θα μου πει ο Θεός». Διότι αυτοί, ως δούλοι και δημιουργήματα, και έχοντας ανάγκη τη μεσιτεία του Λόγου, ζητούσαν να διδαχθούν από Αυτόν τη βουλή του Πατέρα. Ο Υιός, όμως, δεν επιζητεί να μαθαίνει, εφόσον είναι Λόγος του Πατέρα και ενούσια βούλησή Του. Επομένως, το ότι είναι δημιουργός δεν το έχει εκ μαθήσεως, αλλά ουσιωδώς και φυσικώς.

Γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, είπε: «Εάν σας αναγγείλω όσα γίνονται καθημερινά», και μέσα από αυτά «θα υπενθυμίσω και τα προαιώνια»· όπως και στον Μωυσή ο Θεός φανέρωσε πρώτα τη φωτιά που έκαιγε, και η οπτασία μέσα στη φλεγόμενη βάτο υπήρξε το πιο πρόσφατο· και αμέσως του μίλησε άγγελος, και έπειτα ο Κύριος μέσα από τη βάτο. Εκείνος όμως αμέσως δεν ζητά από Αυτόν τα ορώμενα, αλλά ερωτά για τα απ' αρχής: «Έλα λοιπόν», λέει, «να σε αποστείλω προς τους υιούς Ισραήλ και θα τους πεις ότι ο Θεός των πατέρων μας με έχει αποστείλει· ο Θεός του Αβραάμ και ο Θεός του Ισαάκ και ο Θεός του Ιακώβ», ονομάζοντας αυτούς που σχετίζονται με τον Αβραάμ πέντε ή έξι γενεές πριν από τον Μωυσή. Και επειδή είπε «ο Θεός των πατέρων», διακήρυξε το αρχαίο. Ο Μωυσής, όμως, χαριτωμένος από τον Θεό με σύνεση, δεν ρωτούσε για αυτά, αλλά και για το ακόμη ανώτερο, λέγοντας: «Εάν πάω προς αυτούς και μου πουν: "Ποιο είναι το όνομά του;" τι θα τους πω;». Τότε πλέον Εκείνος του αποκαλύπτει: «Εγώ είμαι ο Ων». Και έτσι ξεκίνησε πρώτα από τα πιο κοντινά, αλλά στο τέλος φανέρωσε το ανώτατο. Αλλά και ο Λουκάς αρχίζει από τα κατώτερα και πιο κοντινά, λέγοντας ότι «ο ίδιος ο Ιησούς ήταν περίπου τριάντα ετών όταν άρχιζε το έργο του, όντας υιός, όπως νομιζόταν, του Ιωσήφ, του Ηλί, του Ματθάν, του Νάθαν, του Δαυίδ, του Ιούδα, του Ιακώβ, του Αβραάμ, του Ναχώρ, του Νώε, του Λάμεχ, του Ενώχ, του Σηθ, του Αδάμ, του Θεού». Και βλέπεις πώς έδειξε πρώτα την ένσαρκη παρουσία, και έπειτα το έσχατο.

Και για τον λόγο αυτόν, όσα έχουν δημιουργηθεί από τον Ποιητή όλης της κτίσεως είναι ανώτερα από τη δική μας φύση. Τότε αποδείχθηκε και υψηλός πάνω από όλους τους λαούς, έχοντας δώσει στους αποστόλους τη δωρεά του Αγίου Πνεύματος, οι οποίοι κήρυξαν το ύψος Του όχι σε έναν λαό, αλλά σε όλους και παντού. Ας δοξολογήσουν το μεγάλο σου όνομα, διότι είναι φοβερό και άγιο. Επομένως, κάθε όνομα του Θεού είναι μεγάλο· διότι τα ονόματα πρέπει να κατανοούνται αναλόγως προς τη δόξα Του. Επειδή, και αν ονομάζεται Δεσπότης, δεν εννοείται όπως για εμάς· και αν ονομάζεται Βασιλεύς, το αξίωμα της βασιλείας νοείται γι' αυτόν με διαφορετικό τρόπο. Ωστόσο, μεγάλο είναι εκείνο το όνομα του Θεού, με το οποίο ο ίδιος ονόμασε τον εαυτό Του, όταν, αφού ο Μωυσής είπε: Ιδού, εγώ θα υπάγω προς τους υιούς Ισραήλ και θα πω προς αυτούς·

Ο Κύριος, ο Θεός των Εβραίων, με απέστειλε προς εσάς· και εάν με ρωτήσουν, ποιο είναι το όνομά του, τι θα τους πω; Εκείνος του αποκρίθηκε: θα πεις στους υιούς του Ισραήλ, «Ο Ων με απέστειλε προς εσάς». Σε αυτόν, τον φοβερό και άγιο, πρόσταξε ο προφήτης να αποδίδουν δοξολογία.

Έγινε· και δεν είπε το «ήταν» αλλά το «έγινε»· τα πάντα δι' αυτού έγιναν και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα. Πάλι το «έγινε»· όπου γίνεται λόγος για τον Θεό τίθεται το «ήταν», όπου για τα κτίσματα το «έγινε». Εν αρχή ήταν ο Λόγος· από εκεί γνωριζόταν και ο Πατέρας κατά την Παλαιά Διαθήκη. Διότι, όταν του είπε ο Μωυσής: «Εάν μου πουν οι γιοι του Ισραήλ, ποιος σε απέστειλε σε εμάς, τι θα τους πω;», ο Θεός απάντησε: «Εγώ είμαι ο Ων»· «ο Ων» με απέστειλε σε εσάς. Ο Πατέρας είναι «ο Ων», ο Υιός «εν αρχή ήταν». Εάν όμως κάποιος φιλονικεί λέγοντας ότι δεν ισχύει το ίδιο για τον Πατέρα και για τον Χριστό, διότι για τον Πατέρα λέγεται το «εγώ είμαι ο Ων» ενώ για τον Υιό το «εν αρχή ήταν», και ότι δεν είναι το ίδιο το «ο Ων» με το «ήταν», αποδεικνύω ότι υπάρχει η ίδια προσωνυμία και για τον Μονογενή. Άκουσε τον ευαγγελιστή που λέει: «Ο μονογενής Υιός, ο ων εις τον κόλπον του Πατρός». Ιδού, υπάρχει μια ρήση του ευαγγελίου για το «ο Ων». Και πάλι ο απόστολος αναφέρει: «Των οποίων είναι οι πατέρες και από τους οποίους προήλθε ο Χριστός κατά σάρκα, ο ων επί πάντων Θεός ευλογητός». Είδες πώς σε κατοχυρώνει ο Ιωάννης, έχοντας τοποθετήσει το «ήταν» για τον Θεό, ενώ το «έγινε» για τα κτίσματα; Διότι ούτε στον Θεό αρμόζει το «έγινε», ούτε στην κτίση το «ήταν».

Αλλά αυτοί οι λόγοι έχουν διατυπωθεί προς απόδειξη ότι ο Ιησούς Χριστός είναι Υιός του Θεού και απόστολος, ο οποίος ήταν προηγουμένως Λόγος, και εμφανίστηκε άλλοτε με μορφή πυρός και άλλοτε με ασώματη εικόνα, τώρα δε, έχοντας γίνει άνθρωπος κατά το θέλημα του Θεού υπέρ του ανθρώπινου γένους, υπέμεινε να πάθει όσα ενέργησαν οι δαίμονες ώστε να υποστεί από τους ανόητους Ιουδαίους. Οι οποίοι, μολονότι υπάρχει ρητή αναφορά στα συγγράμματα του Μωυσή: «Και μίλησε άγγελος του Θεού στον Μωυσή μέσα σε φλόγα πυρός στη βάτο και είπε, Εγώ είμαι ο Ων», «ο Θεός του Αβραάμ και ο Θεός του Ισαάκ και ο Θεός του Ιακώβ», ισχυρίζονται ότι αυτός που τα είπε αυτά είναι ο Πατέρας και δημιουργός των πάντων. Γι' αυτό και το προφητικό Πνεύμα, ελέγχοντάς τους, είπε: «Ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε, και ο λαός δεν με κατανόησε». Και πάλι ο Ιησούς, όπως προείπαμε, ενώ βρισκόταν ανάμεσά τους, είπε: «Κανείς δεν γνώρισε τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός, ούτε τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας και σε όποιον ο Υιός τον αποκαλύψει». Οι Ιουδαίοι, λοιπόν, επειδή θεωρούσαν πάντοτε ότι ο Πατέρας των πάντων είχε μιλήσει στον Μωυσή, ενώ εκείνος που του μίλησε ήταν ο Υιός του Θεού, ο οποίος καλείται και άγγελος και απόστολος, δικαίως ελέγχονται και από το προφητικό Πνεύμα και από τον ίδιο τον Χριστό ότι δεν γνώρισαν ούτε τον Πατέρα ούτε τον Υιό.