Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 3:14

«Αυτό μεν λοιπόν που συλλαμβάνεται με τη νόηση και τον ορθό λόγο, είναι αυτό που υπάρχει πάντοτε κατά τον ίδιο τρόπο· ενώ αυτό που γίνεται αντικείμενο γνώμης (δοξαστό) μέσω της άλογης αίσθησης, είναι αυτό που γεννιέται και φθείρεται, και ποτέ δεν υπάρχει πραγματικά (δεν είναι όντως ον).» Άραγε δεν κατέστη σαφές ότι ο θαυμάσιος αυτός άνδρας (ο Πλάτων) μετέπλασε τον λόγο που ειπώθηκε από τον Μωυσή, «εγώ ειμί ο ων» (εγώ είμαι αυτός που υπάρχει), με τη φράση «ποιο είναι αυτό που υπάρχει πάντοτε και δεν έχει γένεση;» Και τούτο μάλιστα το αποσαφήνισε ακόμη καθαρότερα με το να πει ότι το αληθινά υπάρχον (το ον) δεν είναι τίποτε άλλο παρά αυτό που δεν οράται με σαρκικούς οφθαλμούς, αλλά κατανοείται με τον νου. Αφού, λοιπόν, ρώτησε ποιο είναι το υπάρχον, ο ίδιος απαντά στον εαυτό του λέγοντας: «Αυτό μεν που συλλαμβάνεται με τη νόηση και τον λόγο». Όσο για το απόφθεγμα του Σολομώντα που λέει: «Τι είναι αυτό που έχει γίνει; Αυτό που πρόκειται να γίνει· και τι είναι αυτό που έχει κατασκευαστεί; Αυτό που πρόκειται να κατασκευαστεί», είναι προφανές ότι το ερμήνευσε σχεδόν με τις ίδιες λέξεις, λέγοντας: «ενώ αυτό που γίνεται αντικείμενο γνώμης μέσω της άλογης αίσθησης, είναι αυτό που γεννιέται και φθείρεται, και ποτέ δεν υπάρχει πραγματικά». Στα οποία προσθέτει και τα εξής: «Διότι όλα αυτά, το “ήταν” και το “θα είναι”, αποτελούν μέρη του χρόνου, τα οποία εμείς λανθασμένα και χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, τα αποδίδουμε στην αΐδια (αιώνια) ουσία. Διότι λέμε βεβαίως ότι “ήταν”, “είναι” και “θα είναι”. Σε αυτήν όμως (στην αιώνια ουσία) αρμόζει, σύμφωνα με τον αληθή λόγο, μόνο το “είναι”· ενώ το “ήταν” και το “θα είναι” πρέπει να λέγονται για τη γένεση που συντελείται μέσα στον χρόνο· διότι (αυτά τα δύο) αποτελούν κινήσεις».

Παρατήρησε επιπλέον αυτών μήπως και ο Πλούταρχος, αναπτύσσοντας περαιτέρω το παρόν νόημα, συμφωνεί τόσο με τις προαναφερθείσες ρήσεις των φιλοσόφων όσο και με τις ρήσεις των Εβραίων που καταγράφονται σε άλλες θεολογικές διδασκαλίες, μέσω των οποίων άλλοτε μεν παρουσιάζεται ο Θεός που αποκαλύπτεται να λέει: «Διότι εγώ είμαι Κύριος ο Θεός σας και δεν έχω αλλοιωθεί»· άλλοτε δε ο προφήτης, αποβλέποντας σε Αυτόν, απευθύνεται λέγοντας ότι όλα βέβαια τα ορατά είναι δυνατόν κάποτε να αλλοιωθούν και να μεταβληθούν, «εσύ όμως είσαι ο ίδιος, και τα έτη σου δεν θα εκλείψουν». Εξέτασε, λοιπόν, μήπως ο Πλούταρχος, στο έργο του «Περί του ΕΙ του εν Δελφοίς», δίνει την εντύπωση ότι ερμηνεύει βαθύτερα το νόημα, χρησιμοποιώντας κατά κάποιον τρόπο ως προκείμενη πρόταση τα λόγια εκείνου που είπε στον Μωυσή «εγώ ειμί ο ων», καθώς και το «εγώ είμαι Κύριος ο Θεός σας και δεν έχω αλλοιωθεί» και το «εσύ όμως είσαι ο ίδιος», λέγοντας επί λέξει τα εξής:

Και αφού τα είπε αυτά, προσθέτει ύστερα από άλλα: την εξουσία που του δόθηκε ο Αστέριος την ονομάζει «δόξα», και όχι μόνο «δόξα» αλλά και «προκόσμια δόξα», μην κατανοώντας ότι, εφόσον δεν είχε ακόμη δημιουργηθεί ο κόσμος, τίποτε άλλο δεν υπήρχε παρά μόνο ο Θεός. Αφού είπε αυτά ο Μάρκελλος, και μέσω αυτών αρνήθηκε απροκάλυπτα τον Υιό, για να μας πείσει απόλυτα για το τι είδους πίστευε ότι ήταν ο Λόγος του Θεού, φανερώνει πιο καθαρά τη σκέψη του παρομοιάζοντάς τον με τον δικό μας λόγο, γράφοντας τα εξής: Διότι, όπως ακριβώς όλα τα δημιουργήματα έγιναν από τον Πατέρα διά του Λόγου, έτσι και όσα λέγονται από τον Πατέρα σημαίνονται διά του Λόγου. Γι' αυτό άλλωστε και ο αγιώτατος Μωυσής ονομάζει εδώ τον Λόγο «άγγελο», επειδή δεν εμφανίστηκε για κανέναν άλλο λόγο, παρά για να αναγγείλει στον Μωυσή εκείνα τα οποία γνώριζε ότι θα ωφελούσαν τους υιούς του Ισραήλ· και γνώριζε ότι θα τους ωφελούσε το να πιστεύουν ότι υπάρχει ένας Θεός. Γι' αυτό και του είπε: «Εγώ ειμι ο Ων», ώστε να διδάξει ότι δεν υπάρχει κανένας άλλος Θεός εκτός από τον εαυτό Του. Αυτό δε είναι εύκολο, νομίζω, για όσους σκέπτονται ορθά, να το κατανοήσουν ακόμη και από ένα δικό μας μικρό και ταπεινό παράδειγμα. Διότι δεν είναι δυνατόν σε κανέναν να χωρίσει τον λόγο του ανθρώπου ως προς τη δύναμη και την υπόσταση· επειδή ο λόγος είναι ένα και το αυτό με τον άνθρωπο, και με τίποτε άλλο δεν χωρίζεται παρά μόνο με την ενέργεια της πράξης.

Και αναπτύσσει ακόμη περισσότερο τη σκέψη του, φανερώνοντάς την με όσα αναφέρει στη συνέχεια ως εξής: «Διότι βέβαια ο Θεός δεν είχε ανάγκη από άλλη προετοιμασία, όπως από ύλη ή κάτι άλλο ανθρώπινο, για τη δημιουργία, παρά μόνο από αυτήν την προετοιμασία που υπήρχε στη διάνοιά του. Επειδή λοιπόν ήταν αδύνατον να σκεφθεί ο Θεός περί της δημιουργίας του ουρανού χωρίς τον Λόγο και τη σοφία που ενυπάρχει στον Λόγο, ευλόγως ειπώθηκε: "όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν παρούσα μαζί του"». Και προσθέτει πάλι, εξομοιώνοντας τον Λόγο του Θεού με τον ανθρώπινο λόγο, ώστε να τον παρουσιάσει ως ανυπόστατο, και γράφει ως εξής: «Εδώ το "εγώ ειμι ο ων" το λέει μεν στον Μωυσή ο Πατέρας, αλλά είναι προφανές ότι το λέει μέσω του Λόγου. Διότι όλα όσα λέει ο Πατέρας, φαίνεται παντού ότι τα λέει μέσω του Λόγου. Και αυτό είναι φανερό και από εμάς τους ίδιους, στον βαθμό που τα μικρά μπορούν να παρομοιαστούν με τα μεγάλα και θεία· διότι και εμείς, όλα όσα θέλουμε, στο μέτρο του δυνατού, να λέμε και να πράττουμε, τα πράττουμε με τον δικό μας λόγο». Έπειτα, αφού αναφέρει ορισμένα ενδιάμεσα, προσθέτει συμπερασματικά: «Πώς λοιπόν ο Αστέριος, ενώ προσποιείται ότι ακολουθεί με απλότητα και φόβο τις Άγιες Γραφές, αγνόησε αυτό το χωρίο που λέει "Κύριος ο Θεός σου, αυτός είναι ο Θεός στον ουρανό επάνω και στη γη κάτω, και δεν υπάρχει άλλος εκτός από αυτόν", και ότι "ένας είναι" και εκτός από αυτόν άλλος "δεν υπάρχει";»

Αυτό ακριβώς πράττοντας και ο Μάρκελλος, καταφεύγει στην παλαιά Γραφή ως σε κρησφύγετο, και προσπαθεί να συγκεντρώσει τις παραγγελίες που δόθηκαν στον νηπιάζοντα λαό των Ιουδαίων, περί του να μην ειδωλολατρούν αλλά να γνωρίζουν και να σέβονται μόνο έναν Θεό. Εκεί τον διευκόλυνε η διδασκαλία περί του ενός Θεού, η οποία είχε παραδοθεί τότε χρησίμως και εγκαίρως στους Ιουδαίους που έρρεπαν στην ειδωλολατρία. Και καταφεύγοντας πράγματι εκεί, και περιφράσσοντας τον εαυτό του με την ιουδαϊκή σκληροκαρδία σαν σε οχύρωμα, πρόβαλλε την άρνηση του Υιού του Θεού. Άκουσε λοιπόν τι είδους εκφράσεις χρησιμοποιεί, γράφοντας κατά λέξη τα εξής: Ποιον λοιπόν νομίζει ο Αστέριος ότι είναι αυτός που λέει «εγώ ειμι ο Ων», τον Υιό ή τον Πατέρα; 〈Διότι δύο υποστάσεις〉, αποβλέποντας στην ανθρώπινη σάρκα την οποία ανέλαβε ο Λόγος του Θεού και εξαιτίας της φανταζόμενος έτσι, ισχυρίστηκε 〈ότι υπάρχουν, του Πατρός και του Υιού〉, χωρίζοντας έτσι τον Υιό του Θεού από τον Πατέρα, όπως ακριβώς θα χώριζε κάποιος έναν υιό ανθρώπου από τον κατά φύση πατέρα του. Και προσθέτει στη συνέχεια: Εάν, λοιπόν, ισχυριστεί ότι ο Πατέρας τα είπε αυτά προς τον Μωυσή χωρίζοντας τον εαυτό Του από τον Υιό, θα ομολογήσει ότι ο Υιός δεν είναι Θεός. Διότι πώς είναι δυνατόν, εκείνος που λέει «εγώ ειμι ο Ων» να μην ομολογεί συγχρόνως ότι, κατ' αντιδιαστολή προς το μη ον, δηλώνει πως ο Ίδιος είναι ο Ων; Εάν πάλι ισχυριστεί ότι ο Υιός, όντας διαχωρισμένος κατά την υπόσταση, λέει αυτό το «εγώ ειμι ο Ων», θα θεωρηθεί ότι λέει πάλι το ίδιο για τον Πατέρα· καθένα όμως από αυτά είναι ασεβές.

Διότι δεν φαινόταν σκόπιμο να παραδοθεί εκείνο τον καιρό το μυστήριο περί του Πατρός και του Υιού σε ανθρώπους που παρασύρονταν στην πολυθεϊκή πλάνη, στους οποίους δεν αποκάλυπταν ούτε τους λόγους περί των κατώτερων δυνάμεων, μήπως και με αυτή την αφορμή καταπέσουν στην ελληνική πολυθεΐα, αυτοί που έπλασαν τον δικό τους θεό ως πατέρα «ανδρών τε και θεών». Επομένως, για να τους αποτρέψει από μια τέτοια πλάνη, ο λόγος κήρυττε τον έναν Θεό, χωρίς βέβαια να αρνείται ότι ο ίδιος είναι Πατέρας· και δίδασκε να σέβονται τον αληθινό Θεό και προέτρεπε να μην αναγνωρίζουν κανέναν άλλον πλην αυτού, χωρίς βέβαια να αρνείται ότι αυτός είναι Πατέρας. Αν πάλι τον αποκαλούσε και Κύριο και Θεό και δίκαιο και σωτήρα, δεν απέκλειε ωστόσο το να θεωρείται και Πατέρας του μονογενούς και αγαπητού του Υιού. Είτε, λοιπόν, ο Πατέρας πει το «εγώ ειμι ο ων», είτε ο Υιός, ο λόγος θα αληθεύει και στις δύο περιπτώσεις. Διότι αφενός ο Πατέρας θα ήταν «ο ων», όντας ο ίδιος ο μόνος Θεός «επί πάντων, και διά πάντων, και εν πάσιν», όπως δίδαξε ο θείος απόστολος. Αφετέρου και ο Υιός, αποκαλούμενος και ο ίδιος «ο ων», θα αλήθευε, αφού είναι ο μόνος μονογενής Υιός του Όντος· αλλά και επειδή υπάρχει ως εικόνα του αόρατου Θεού, ως προς αυτό θα ήταν εικόνα του, κατά το ότι μόνος αυτός ήταν «ο ων»· γι' αυτό και ο ίδιος θα μπορούσε να ονομάζεται «ο ων», επειδή και αυτός αναγορεύεται Θεός και Κύριος, όμοια με τον Πατέρα, σε ολόκληρη τη θεόπνευστη Γραφή.

Αυτό, εξάλλου, μπορούμε να το γνωρίσουμε και από τη θεία αποκάλυψη προς τον Μωυσή· λέγει λοιπόν η Γραφή: «Ελάλησε δε ο Θεός προς τον Μωυσή και του είπε: Εγώ είμαι ο Κύριος· και εμφανίστηκα στον Αβραάμ και στον Ισαάκ και στον Ιακώβ, όντας Θεός τους». Βλέπεις πώς είπε ότι ο ίδιος εμφανίστηκε στους πατέρες. Το πότε δε εμφανίστηκε, πάλι η Γραφή το μαρτυρεί λέγοντας: «Εμφανίστηκε δε Κύριος ο Θεός στον Αβραάμ κοντά στη δρυ του Μαμβρή, ενώ εκείνος καθόταν στη θύρα». Και πώς εμφανίστηκε, παρά με ανθρώπινη μορφή; Και ποιον έπρεπε να πιστέψουμε ότι είναι αυτός, παρά τον Υιό του Θεού; Αυτό βεβαίως και ο ίδιος στα Ευαγγέλια το επιβεβαιώνει λέγοντας προς τους Ιουδαίους: «Ο Αβραάμ ο πατέρας σας αγαλλίασε για να δει την ημέρα την δική μου, και την είδε και χάρηκε»· όταν μάλιστα εκείνοι θαύμασαν με τον λόγο αυτόν, πρόσθεσε το «πριν γίνει ο Αβραάμ, εγώ είμαι», παρουσιάζοντας την προΰπαρξή του σαφέστατα. Τι άλλο λοιπόν αποδεικνύει ο λόγος αυτός παρά ότι ο ίδιος ο Υιός του Θεού είναι εκείνος που αποκαλύφθηκε στον Μωυσή και είπε «Εγώ είμαι ο Ων»; Διότι ο ίδιος δίδαξε ότι εμφανίστηκε στον Αβραάμ. Το πώς δε ήταν ο ίδιος «ο Ων», έχει ήδη ειπωθεί. Αλλά και ο μέγας απόστολος Παύλος γνωρίζει ότι ο Υιός του Θεού έγινε μεσίτης της νομοθεσίας που δόθηκε μέσω του Μωυσή, σε όσα διδάσκει λέγοντας: «ο νόμος διατάχθηκε μέσω αγγέλων, με το χέρι μεσίτη. Ο δε μεσίτης δεν είναι ενός». Άρα λοιπόν, εκείνος που αποκαλύφθηκε στον Μωυσή ήταν ο μεσίτης, ο οποίος μεσίτευε για τη σωτηρία των ανθρώπων από τότε, πριν ακόμη αναλάβει τη σάρκα.

Ότι αυτός είναι ο Ιησούς Χριστός, ο ίδιος ο απόστολος το κατέδειξε λέγοντας: «ένας είναι ο Θεός, ένας και ο μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων, ο άνθρωπος Ιησούς Χριστός». Είτε, λοιπόν, από το δικό Του πρόσωπο ειπώθηκε στον Μωυσή το «εγώ ειμί ο Ων», είτε ο Πατέρας ήταν Αυτός που μέσω Εκείνου εξέφερε αυτήν τη φωνή, και στις δύο περιπτώσεις ο λόγος θα είναι αληθής. Ας μην απορεί λοιπόν ο Μάρκελλος, χρησιμοποιώντας έναν συλλογισμό, όπως νομίζει, αναπόδραστο, μέσω του οποίου λέει: Ποιον λοιπόν νομίζει ο Αστέριος ότι είναι αυτός που λέει το «εγώ ειμί ο Ων»; Τον Υιό ή τον Πατέρα; Έπειτα, συνάγοντας στη συνέχεια το συμπέρασμα ότι, αν μεν ο Πατέρας είναι ο Ων, ο Υιός δεν θα είναι πλέον Θεός· διότι σε αντιδιαστολή προς το μη ον, ο Ων δηλώνει ότι υπάρχει. Αν πάλι ισχυρίζεται ότι ο Υιός, όντας διακριτός κατά την υπόσταση, λέει το «εγώ ειμί ο Ων», θα θεωρηθεί ότι λέγεται πάλι το ίδιο και για τον Πατέρα· και το καθένα από αυτά είναι ασεβές. Λέγοντας όμως αυτά ο ίδιος, έχει περιπέσει και στα δύο άτοπα, ορίζοντας αφενός ότι ένας είναι ο Ων, και αρνούμενος αφετέρου τον άλλον. Και ποιος είναι αυτός, ο ίδιος μόνο θα το γνώριζε. Διότι, είτε δεχόμενος τον Πατέρα θα αρνηθεί τον Υιό, είτε αποδεχόμενος μόνο τον Υιό θα αθετήσει τον Πατέρα· μάλλον δε, θα αποδειχθεί ότι δεν γνωρίζει ούτε Πατέρα ούτε Υιό, δεχόμενος μόνο τον έναν και παραμερίζοντας τον άλλον. Και αν ακούει τον Θεό να λέει: «Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, ο οποίος σε εξήγαγε από τη γη της Αιγύπτου, από τον οίκο της δουλείας».

Ζ΄. Ο Θεός υπήρχε πάντοτε, και υπάρχει, και θα υπάρχει· ή μάλλον υπάρχει πάντοτε. Διότι το «υπήρχε» και το «θα υπάρχει» αποτελούν τμήματα του δικού μας χρόνου και της ρευστής φύσης· Εκείνος όμως είναι ο πάντοτε Ών, και έτσι ονομάζει ο Ίδιος τον Εαυτό του, όταν αποκαλύπτεται στον Μωυσή πάνω στο όρος. Διότι, έχοντας συλλάβει μέσα Του ολόκληρο το Είναι, το κατέχει χωρίς αυτό ούτε να έχει αρχή ούτε να πρόκειται να λάβει τέλος, σαν ένα πέλαγος ουσίας άπειρο και απεριόριστο, που ξεπερνά κάθε έννοια και χρόνου και φύσης· σκιαγραφείται μόνο από τον νου, και αυτό πολύ αμυδρά και περιορισμένα, όχι από τα στοιχεία της ίδιας Του της ουσίας, αλλά από τα όσα βρίσκονται γύρω από Αυτόν, καθώς η μία εντύπωση συλλέγεται μετά την άλλη, σχηματίζοντας ένα κάποιο είδωλο της αλήθειας, το οποίο φεύγει πριν κρατηθεί, και διαφεύγει πριν καν νοηθεί· καταυγάζοντας το ηγεμονικό μέρος της ψυχής μας, και μάλιστα όταν αυτό έχει καθαρθεί, τόσο γρήγορα όσο μια αστραπή που δεν στέκεται σταθερή στο μάτι. Κατά τη γνώμη μου, αυτό συμβαίνει ώστε με το μέρος Του που είναι αντιληπτό να μας ελκύει προς τον εαυτό Του (διότι το εντελώς ακατάληπτο φαντάζει χωρίς ελπίδα και ακατόρθωτο), ενώ με το ακατάληπτο να προκαλεί τον θαυμασμό, και καθώς θαυμάζεται να ποθείται περισσότερο, και καθώς ποθείται να καθαίρει, και καθαίροντας να μας καθιστά θεοειδείς, και όταν γίνουμε τέτοιοι, να μας συναναστρέφεται πλέον ως οικείους —εδώ ο λόγος τολμά κάτι το νεανικά παράτολμο— ως Θεός που ενώνεται και γνωρίζεται με θεούς, και ίσως μάλιστα στον βαθμό που Εκείνος γνωρίζει ήδη όσους γνωρίζονται από Αυτόν. Άπειρο λοιπόν είναι το θείο και δυσθεώρητο· και το μόνο που είναι απολύτως κατανοητό σε αυτό, είναι η απειρία του· έστω και αν νομίζει κανείς ότι, επειδή είναι απλής φύσεως, είναι είτε εντελώς ακατάληπτο είτε απολύτως καταληπτό.

Γ΄. Ο Θεός υπήρχε πάντοτε, και υπάρχει, και θα υπάρχει· ή μάλλον, υπάρχει πάντοτε. Διότι το «υπήρχε» και το «θα υπάρχει» αποτελούν τμήματα του δικού μας χρόνου και της ρευστής φύσεως· Εκείνος όμως είναι πάντοτε, και με αυτό το όνομα (Ο Ων) αποκαλεί ο Ίδιος τον εαυτό Του, όταν συνομιλεί με τον Μωυσή στο όρος. Διότι έχει συλλάβει και περικλείει ολόκληρο το είναι μέσα Του, χωρίς ούτε να έχει αρχή ούτε να πρόκειται να έχει τέλος, σαν ένα πέλαγος ουσίας άπειρο και αόριστο, που υπερβαίνει κάθε έννοια και του χρόνου και της φύσεως. Σκιαγραφείται μόνο από τον νου, και με αυτόν πολύ αμυδρά και μέτρια, όχι από τα στοιχεία της ίδιας Του της φύσεως, αλλά από τα όσα βρίσκονται γύρω από Αυτόν, καθώς συλλέγεται η μία παράσταση μετά την άλλη σε ένα κάποιο ίνδαλμα της αλήθειας, το οποίο φεύγει πριν καν κρατηθεί και διαφεύγει πριν καν κατανοηθεί. Και καταλάμπει το ηγεμονικό της ψυχής μας, και μάλιστα όταν αυτό είναι κεκαθαρμένο, τόσο πολύ, όσο ακριβώς καταλάμπει την όραση η ταχύτητα της αστραπής που δεν στέκεται. Και το κάνει αυτό, νομίζω, προκειμένου με ό,τι είναι καταληπτό να ελκύει προς τον εαυτό Του (διότι το εντελώς ακατάληπτο είναι ανέλπιστο και δεν μπορεί κανείς να το προσεγγίσει)· με το ακατάληπτο όμως, να προκαλεί τον θαυμασμό· και θαυμαζόμενος, να ποθείται περισσότερο· και ποθούμενος, να καθαίρει (τις ψυχές)· και καθαίροντας, να καθιστά τους ανθρώπους θεοειδείς. Και όταν γίνουν τέτοιοι, να συνομιλεί πλέον μαζί τους σαν σε οικείους (ο λόγος τολμά κάτι το παράτολμο)· Θεός που ενώνεται και γνωρίζεται με θεούς, και ίσως σε τόσο βαθμό, όσο ήδη γνωρίζει Εκείνος αυτούς που γίνονται γνωστοί σε Αυτόν.

Όσο βέβαια είναι σε εμάς εφικτό, τα ονόματα «ο Ων» και «ο Θεός» δηλώνουν μάλλον την ουσία· και από αυτά τα δύο, περισσότερο το «ο Ων». Και τούτο, όχι μόνο επειδή ο ίδιος, όταν συνομιλούσε με τον Μωυσή στο όρος και ρωτήθηκε ποιο είναι το όνομά του, έτσι αποκάλεσε τον εαυτό του, προστάζοντάς τον να πει στον λαό: «Ο Ων με απέστειλε»· αλλά επειδή διαπιστώνουμε ότι η ονομασία αυτή είναι η κυριότερη. Διότι η λέξη «Θεός», έστω και αν ετυμολογείται από τους λογίους που ασχολούνται με αυτά από το «θέειν» (κινούμαι ταχέως) ή το «αίθειν» (καίω), εξαιτίας της αεικίνητης φύσης Του και του ότι καταναλώνει τις πονηρές καταστάσεις —από όπου άλλωστε λέγεται και «πυρ καταναλίσκον»— ανήκει εντούτοις στις έννοιες που αναφέρονται σε σχέση με κάτι άλλο και δεν είναι απόλυτη. Όπως ακριβώς και η λέξη «Κύριος», που και αυτή αναφέρεται ως όνομα του Θεού: «Διότι εγώ», λέει, «είμαι Κύριος ο Θεός σου· αυτό είναι το όνομά μου». Και αλλού: «Κύριος είναι το όνομά του». Εμείς όμως αναζητούμε μια φύση η οποία να υφίσταται καθ' εαυτήν και να μην είναι συνδεδεμένη με κάτι άλλο. Το «ο Ων», λοιπόν, αποτελεί αληθινά ίδιον γνώρισμα του Θεού, και μάλιστα εξολοκλήρου, χωρίς να περιορίζεται ή να περικόπτεται ούτε από κάτι που προηγείται αυτού, ούτε από κάτι που έπεται, διότι γι' αυτόν δεν υφίσταται παρελθόν (το «ήταν») ούτε μέλλον (το «θα είναι»).

Πραγματικά υπάρχον είναι το καθένα από τα όντα κατά το μέτρο που υπάρχει. Εκείνο όμως που στα όρια κάποιας φαντασίας και υπόνοιας φαίνεται μεν ότι υπάρχει, αλλά δεν υπάρχει, αυτό δεν υπάρχει πραγματικά, όπως το φάντασμα ενός ονείρου ή ο άνθρωπος σε μία εικόνα· διότι αυτά και τα παρόμοια, εφόσον υπάρχουν μόνο στη φαντασία, δεν κατέχουν την πραγματική ύπαρξη (το όντως είναι). Αν λοιπόν, σύμφωνα με την ιουδαϊκή αντίληψη, υποστηρίζουν ότι ο Μονογενής Θεός δεν υπάρχει καθόλου, τότε ορθώς αποδίδουν την πραγματική ύπαρξη μόνο στον Πατέρα. Αν όμως δεν αρνούνται ότι ο Ποιητής των πάντων υπάρχει, ας πειστούν να μην αποστερούν αυτόν που όντως υπάρχει από το να υπάρχει πραγματικά, ο οποίος κατά τη θεοφάνεια που έγινε στον Μωυσή ονόμασε τον εαυτό του «Όντα», λέγοντας «Εγώ ειμι ο Ων», όπως ακριβώς συμφωνεί με αυτό και ο Ευνόμιος στα όσα λέει στη συνέχεια, αναφέροντας ότι αυτός είναι εκείνος που φανερώθηκε στον Μωυσή. Έπειτα, λέει, «ένας είναι ο Θεός κατά τη φύση και τη δόξα». Αν λοιπόν υπάρχει ο Θεός χωρίς να είναι εκ φύσεως Θεός, αυτό θα το γνώριζε ο ίδιος που τα λέει αυτά· αν όμως δεν είναι Θεός εκείνος που δεν είναι εκ φύσεως Θεός, ας μάθουν από τον μέγα Παύλο ότι εκείνοι που δουλεύουν σε αυτούς που δεν είναι εκ φύσεως θεοί, δεν δουλεύουν στον Θεό. Εμείς όμως δουλεύουμε σε Θεό ζωντανό και αληθινό, όπως λέει ο απόστολος, και αυτός στον οποίο δουλεύουμε είναι ο Ιησούς Χριστός. Διότι σε αυτόν καυχάται ότι δουλεύει και ο απόστολος Παύλος λέγοντας: «Παύλος, δούλος Ιησού Χριστού».

Μακάριοι είναι εκείνοι που πεινούν και διψούν για τη δικαιοσύνη, διότι αυτοί θα χορτάσουν. Άραγε, λοιπόν, το να επιθυμεί κανείς τη δικαιοσύνη είναι αξιομακάριστο, εάν όμως κάποιος διάκειται παρομοίως προς τη σωφροσύνη, ή τη σοφία, ή τη φρόνηση, ή προς οποιοδήποτε άλλο είδος αρετής, αυτόν δεν τον μακαρίζει ο Λόγος; Αλλά το ρηθέν έχει μάλλον το εξής νόημα: Η δικαιοσύνη είναι ένα από αυτά που νοούνται ως αρετή. Συχνά όμως η θεία Γραφή, κατά τη συνήθειά της, με τη μνημόνευση του μέρους περιλαμβάνει το όλον· όπως όταν ερμηνεύει τη θεία φύση μέσω ορισμένων ονομάτων. Διότι λέει η προφητεία ως εκ προσώπου του Θεού: «Εγώ είμαι ο Κύριος· αυτό είναι το αιώνιο όνομά μου, και το μνημόσυνό μου σε γενεές γενεών». Και πάλι αλλού λέει: «Εγώ είμαι ο Ων». Και σε άλλο σημείο: «ότι Ελεήμων είμαι». Και με αναρίθμητα άλλα ονόματα, τα οποία υποδηλώνουν το υψηλό και το θεοπρεπές, γνωρίζει να Τον ονομάζει η αγία Γραφή, ώστε διά μέσου αυτών να κατανοήσουμε με ακρίβεια ότι, όταν αναφέρει κάτι ένα, ολόκληρος ο κατάλογος των ονομάτων συνεκφωνείται μαζί με αυτό το ένα, έστω και αν αποσιωπάται.

α΄. Ο δε όγδοος λόγος ανατρέπει με πολύ θαυμαστό τρόπο τη βλασφημία των αιρετικών, οι οποίοι ισχυρίζονται ότι ο Μονογενής προήλθε εκ των μη όντων και ότι υπήρξε εποχή που δεν υπήρχε, και αποδεικνύει ότι ο Υιός δεν είναι πρόσφατος, αλλά υπάρχει από την αιωνιότητα (εξ αϊδίου). Αυτό το αποδεικνύει αφενός από το ότι ελέχθη στον Μωυσή: «Εγώ ειμι ο Ων», και στον Μανωέ: «Γιατί ρωτάς το όνομά μου; Και αυτό είναι θαυμαστό»· επιπλέον δε και ο Δαβίδ λέει προς τον Θεό: «Εσύ όμως είσαι ο ίδιος και τα έτη σου δεν θα εκλείψουν», αλλά και ο Ησαΐας: «Εγώ είμαι Θεός πρώτος και εγώ μετά από αυτά», και ο Ευαγγελιστής: «Εν αρχή ην και προς τον Θεόν και Θεός ην». Και αποδεικνύει ότι δεν έχει ούτε αρχή ούτε τέλος, ενώ καταδεικνύει ως ειδωλολάτρες όσους ισχυρίζονται ότι δημιουργήθηκε πρόσφατα εκ των μη όντων· στο πλαίσιο αυτό, ερμηνεύει εξαιρετικά και το «απαύγασμα της δόξης» και τον «χαρακτήρα της υποστάσεως».

Ο λόγος της Αγίας Γραφής υποδεικνύει ένα γνώρισμα της αληθινής θεότητας, το οποίο διδάχθηκε ο Μωυσής μέσω της άνωθεν φωνής, όταν άκουσε Εκείνον που είπε «Εγώ ειμι ο ων». Επομένως, θεωρούμε ότι πρέπει να πιστεύουμε ως αληθώς θείο μόνο τούτο, το οποίο κατανοείται ως προς το αΐδιο και αόριστο της υπάρξεώς του, και καθετί που θεωρείται ότι ανήκει σε αυτό παραμένει πάντοτε αναλλοίωτο, χωρίς ούτε να προστίθεται ούτε να αφαιρείται. Ώστε, εάν κάποιος έλεγε για τον Θεό ότι προηγουμένως μεν υπήρχε, τώρα όμως δεν υπάρχει, ή ότι τώρα μεν υπάρχει, προηγουμένως όμως δεν υπήρχε, κρίνουμε εξίσου άθεο καθένα από αυτά τα δύο λεγόμενα. Διότι ακρωτηριάζεται ομοίως και στις δύο περιπτώσεις η έννοια της αϊδιότητας, περιβαλλόμενη εξίσου και στα δύο άκρα από την ανυπαρξία, είτε κάποιος θεωρεί ότι το μη ον προηγείται του όντος, είτε αποφαίνεται ότι το ον καταλήγει στο μη ον· και καθόλου δεν μετριάζει την ασεβή αντίληψη περί του θείου το να αποδίδεται στον Θεό η ανυπαρξία στην αρχή ή στο τέλος. Για τον λόγο αυτόν, ορίζουμε ότι η προβολή ισχυρισμών περί του ότι ο όντως ων δεν υπήρχε κάποτε, αποτελεί άρνηση και αθέτηση της αληθινής θεότητας.

Διότι, επειδή αφενός εκείνος που φανέρωσε τον εαυτό του στον Μωυσή μέσα από το φως, ονομάζει τον εαυτό του «Όντα», λέγοντας «Ἐγώ εἰμι ὁ ὤν», και αφετέρου ο Ησαΐας, γινόμενος σαν όργανο εκείνου που μιλούσε μέσα του, λέγει εκ προσώπου του Όντος ότι «Εγώ είμαι ο πρώτος και εγώ είμαι και μετά από αυτά», ώστε μέσω αυτού να νοείται στον Θεό η ιδιότητα του αϊδίου και με τις δύο έννοιες· παρομοίως δε και η φωνή που ακούστηκε προς τον Μανωέ αποδεικνύει, μέσω της σημασίας του ονόματος, ότι το θείο είναι απερίληπτο, όταν, ενώ ο Μανωέ ζητούσε να μάθει το όνομα προκειμένου να δοξάσει ονομαστικά τον ευεργέτη μόλις η υπόσχεση γινόταν πράξη, του λέγει: «Γιατί ρωτάς γι' αυτό; Και αυτό είναι θαυμαστό», ώστε μέσω αυτού να κατανοήσουμε ότι ένα είναι το όνομα που σημαίνει τη θεία φύση: το θαύμα που γεννιέται άρρητα μέσα στην ψυχή μας γι' αυτήν. Κατά τον ίδιο τρόπο και ο μέγας Δαβίδ στα δικά του λόγια διακηρύσσει το ίδιο, ότι δηλαδή, ενώ ολόκληρη η κτίση παρήχθη από αυτόν στη γένεση, μόνος ο Θεός υπάρχει πάντοτε αναλλοίωτος και διαμένει αιώνια, εκεί όπου λέει: «Εσύ όμως είσαι ο ίδιος και τα έτη σου δεν πρόκειται να εκλείψουν». Ακούγοντας, λοιπόν, αυτά και τα παρόμοια από τους θεοφορούμενους, κάθε τι που δεν υπάρχει εξ αϊδίου το εγκαταλείπουμε στους ειδωλολάτρες να το προσκυνούν, ως κάτι το πρόσφατο και αλλότριο προς την αληθινή θεότητα.

Εάν, λοιπόν, αφενός ο Μωυσής μάς ορίζει ως κάποιο χαρακτηριστικό γνώρισμα της αληθινής θεότητας το να μη γνωρίζουμε τίποτε άλλο για τον Θεό παρά μόνο τούτο, ότι δηλαδή υπάρχει (διότι αυτό υποδεικνύει το «Εγώ ειμι ο Ων»), αφετέρου ο Ησαΐας διακηρύσσει μεγαλοφώνως το από παντού απεριόριστο του Όντος, μη βλέποντας το Ον, προκειμένου για τον Θεό, να περιορίζεται ούτε με αρχή ούτε με τέλος (διότι εκείνος που είπε «Εγώ είμαι ο πρώτος και εγώ μετά ταύτα», σε κανένα από τα δύο δεν θέτει όριο στην αϊδιότητα, ώστε ούτε κοιτάζοντας προς την αρχή να βρίσκουμε κάποιο σημείο από το οποίο υπάρχει και πριν από το οποίο δεν υπήρχε, ούτε κατευθύνοντας τη διάνοια προς τα μελλοντικά να διακόπτουμε με κάποιο όριο την αιώνια πρόοδο του Όντος), και εφόσον επιπλέον ο προφήτης Δαβίδ απαγορεύει να προσκυνείται πρόσφατος και αλλότριος θεός, στοιχεία τα οποία αμφότερα ενυπάρχουν στα δόγματα της αιρέσεως [διότι στο μεν μη αΐδιο καταδεικνύεται σαφώς το πρόσφατο, στο δε ότι έχει αποξενωθεί από τη φύση του αληθινού Θεού καταδεικνύεται το αλλότριον]· αφού, λοιπόν, έτσι έχουν τα πράγματα, εμείς αποφαινόμαστε ότι ολόκληρη αυτή η κατασκευή των σοφισμάτων περί του ότι κάποτε ο όντως Ων δεν υπήρχε, δεν είναι τίποτε άλλο παρά αθέτηση του Χριστιανισμού και εκτροπή προς την ειδωλολατρία.

Αλλά ας προχωρήσουμε και στη συνέχεια του λόγου. Λέει χαρακτηριστικά: «Αφού ο ίδιος ο Μονογενής αποδίδει στον Πατέρα την επωνυμία που οφείλεται δικαιωματικά μόνο σε Αυτόν. Διότι αυτός που δίδαξε ότι η προσηγορία του αγαθού αρμόζει μόνο σε Εκείνον, ο οποίος είναι αίτιος και της δικής του και κάθε άλλης αγαθότητας, και ο οποίος ανάγει σε Εκείνον καθετί που είναι και γίνεται αγαθό, επ' ουδενί θα οικειοποιούνταν την εξουσία επί των όσων έχουν δημιουργηθεί και την επωνυμία του Όντος». Όσο, λοιπόν, αποκρύπτοντας τη βλασφημία πίσω από κάποια καλύμματα, προσέλκυε στα κρυφά εκείνους που εξαπατούνταν μέσα από περίπλοκους συλλογισμούς, θεωρούσα ότι έπρεπε να στρέφω την προσοχή του νου στις συγκαλυμμένες κακοβουλίες και, στο μέτρο του δυνατού, να ξεσκεπάζω με τον λόγο τον όλεθρο. Επειδή όμως τώρα, αφού απέβαλε το ψεύδος κάθε απατηλού προσωπείου, εκθέτει πλέον τη βλασφημία του ολοκάθαρα με τα ίδια του τα λόγια, θεωρώ περιττό, απέναντι σε αυτούς που δεν αρνούνται την ασέβεια, να προβάλλω ελέγχους μέσω συλλογισμών και να υποβάλλομαι σε μάταιο κόπο. Διότι, τι περισσότερο θα μπορούσε να βρεθεί από εμάς για την απόδειξη της κακοδοξίας τους, από αυτό που ευθέως καταδεικνύεται από τους ίδιους μέσα στα γραπτά τους; Λέει, δηλαδή, ότι μόνος άξιος της προσηγορίας του αγαθού είναι ο Πατέρας, και ότι μόνο σε Εκείνον οφείλεται μια τέτοια επωνυμία, θεωρώντας ότι και ο ίδιος ο Υιός συμφωνεί πως η αγαθότητα αρμόζει μόνο σε Εκείνον. Ο ίδιος ο κατήγορος απολογήθηκε υπέρ ημών.

Αλλά επιχειρεί να ενισχύσει τον παραλογισμό του και με την Αγία Γραφή, και προβάλλει τον Μωυσή ως συνήγορο εναντίον της αλήθειας. Διότι, σαν να συζητά μαζί μας αντλώντας επιχειρήματα από εκεί, αναπτύσσει αυθεντικά τους δικούς του μύθους λέγοντας ότι «αυτός μεν που απέστειλε τον Μωυσή ήταν ο ίδιος ο Ων, ενώ εκείνος μέσω του οποίου τον απέστειλε και ομιλούσε, ήταν άγγελος του Όντος, ενώ για όλα τα υπόλοιπα ήταν Θεός». Αλλά το ότι αυτή η φράση δεν προέρχεται από τα γραμμένα κείμενα, αποδεικνύεται από την ίδια τη Γραφή. Εάν όμως ισχυρίζεται ότι αυτό είναι το νόημα του κειμένου, τότε πρέπει να εξετάσουμε τον ίδιο τον πρωτότυπο λόγο της Γραφής. Και πρώτα από όλα ας κατανοήσουμε ότι ο Ευνόμιος, ονομάζοντας τον Κύριο Θεό όσων είναι μετά από αυτόν, δεν του αποδίδει τίποτα περισσότερο από την αγγελική φύση. Διότι ούτε ο Μωυσής, όταν άκουσε ότι γίνεται θεός του Φαραώ, εξήλθε από τα όρια της ανθρώπινης φύσης, αλλά, έχοντας την ομοτιμία ως προς τη φύση, ανυψώθηκε πάνω από τους ομοεθνείς του μέσω της υπεροχής της εξουσίας, και καθόλου δεν τον εμπόδισε το γεγονός ότι ονομάστηκε θεός από το να παραμένει άνθρωπος. Έτσι και εδώ ο Ευνόμιος, αφού τον παρουσίασε ως έναν από τους αγγέλους, προσπαθεί να καλύψει αυτό το σφάλμα αποδίδοντάς του την κλήση της θεότητας, σύμφωνα με τον προαναφερθέντα συλλογισμό, προσδίδοντάς του την προσηγορία του Θεού απλώς και μόνο κατ' ομωνυμία. Ας εξετάσουμε πάλι τα ίδια τα λόγια της βλασφημίας του, παραθέτοντάς τα: «Αυτός που απέστειλε τον Μωυσή», λέει, «ήταν ο ίδιος ο Ων, ενώ εκείνος μέσω του οποίου τον απέστειλε, ήταν άγγελος του Όντος», ονομάζοντας με αυτόν τον τρόπο τον Κύριο.

Διότι, εάν μεν κανένας άγγελος δεν συμπορεύεται με τους Ισραηλίτες, και εκείνος που δηλώνεται με την επωνυμία του «Όντος» δεν είναι ο Μονογενής, όπως ακριβώς ισχυρίζεται ο Ευνόμιος, τότε τίποτε άλλο παρά τα δόγματα της συναγωγής μεταφέρονται στην Εκκλησία του Θεού. Επομένως, κατ' ανάγκην θα ομολογήσουν ένα από τα δύο: ή ότι ο Μονογενής Θεός δεν ήταν πουθενά παρών στον Μωυσή, ή ότι ο ίδιος ο Υιός είναι ο «Ων», από τον οποίο απευθύνεται ο λόγος προς τον θεράποντα.

Διότι σύμφωνα με αυτές τις δυνάμεις, τις ενέργειες και τις προόδους το Θείο είναι πολυώνυμο, ενώ ως προς την ουσία του είναι ανώνυμο. Αυτή δε η υπερούσια ουσία είναι ανώνυμη, καθώς υπέρκειται κάθε ονόματος. Διότι και αυτά με τα οποία ο ίδιος ο Κύριος ονόμασε τον εαυτό του, λέγοντας «εγώ είμαι ο Ων» και «ο Θεός» και «το φως» και «η αλήθεια και η ζωή», τα οποία οι θεολόγοι αποδίδουν κατ' εξοχήν στην υπέρθεη θεότητα, και αυτά λοιπόν είναι ονόματα ενεργειών. «Διότι», λέει, «εάν ονομάσουμε την υπερούσια κρυφιότητα Θεό ή ζωή ή ουσία ή φως ή λόγο, δεν εννοούμε τίποτε άλλο παρά τις δυνάμεις που προέρχονται από αυτήν σε εμάς, οι οποίες είναι εκθεωτικές, ουσιοποιές, ζωογόνες ή χορηγούν σοφία». Ακόμη, λοιπόν, και αν τον ονομάσουμε άγιο των αγίων, είτε κύριο των κυρίων, είτε θεό των θεών, είτε βασιλέα των βασιλευόντων, αποδεικνύουμε αυτομάτως ότι εννοούμε τις δυνάμεις του που προέρχονται σε εμάς, και όσοι μετέχουν ή επιθυμούν να μετάσχουν τον υμνούν από τις ενέργειές του και τις μετοχές σε αυτές.

Αλλά θα πει μήπως ότι δια της ουσίας εννοεί εκείνο που κατέχει μέσα του με μοναδικό και ενιαίο τρόπο όλες αυτές τις δυνάμεις; Αλλά, πρώτον, έπρεπε να το ονομάσει αυτό Θεό· διότι αυτή τη λέξη παραλάβαμε από την Εκκλησία για εκείνο· και στον Μωυσή αποκαλυπτόμενος ο Θεός δεν είπε «εγώ είμαι η ουσία», αλλά «εγώ είμαι ο ων»· διότι ο ων δεν προέρχεται από την ουσία, αλλά η ουσία προέρχεται από τον όντα· διότι ο ίδιος ο ων έχει συμπεριλάβει εξ ολοκλήρου μέσα του το είναι. Έπειτα, ακόμη και αν αντί της λέξης «ουσία» χρησιμοποιούσε τη λέξη «Θεός», έπρεπε να προσθέσει σε αυτήν και το «φύσει», και μάλιστα ενώ η υπόθεση του λόγου αφορούσε τη χάρη και τους «κατά χάριν θεούς», τους οποίους οι άγιοι ονομάζουν και «κατά χάριν άναρχους και άκτιστους». Έπρεπε λοιπόν να πει: «Ένας είναι ο φύσει άναρχος Θεός». Αυτός όμως, και το «Θεός» έχοντας παραλλάξει και το «φύσει» παραλείποντας, προέφερε τον λόγο του ώστε να παραπλανήσει τους ακροατές, μην υποστηρίζοντας ότι άναρχο είναι μόνο εκείνο που ενιαία συγκρατεί και κατέχει τα πάντα· διότι, αν έλεγε αυτό, πώς θα προσπαθούσε να αποδείξει ότι οι φυσικές δυνάμεις μέσα σε αυτόν είναι κτιστές;

Πες μου λοιπόν: ποιος από τους αγγέλους ήταν αυτός που είπε στον Μωυσή «εγώ είμαι ο Ων, ο Θεός του Αβραάμ και του Ισαάκ και του Ιακώβ», αν όχι ο Υιός του Θεού, όπως λέει και ο Μέγας Βασίλειος; Και τι είναι αυτό που είναι γραμμένο στην Έξοδο του Ισραήλ ότι «μίλησε ο Κύριος προς τον Μωυσή πρόσωπο με πρόσωπο, όπως θα μιλούσε κάποιος προς τον φίλο του»; Όσο για εκείνον που μίλησε στον Αβραάμ, όταν «ορκίστηκε στον εαυτό του», εάν ήταν άγγελος, πώς λέει ο Απόστολος ότι «δεν είχε σε κανέναν μεγαλύτερο να ορκιστεί»; Εάν λοιπόν, κατά την εποχή της σκιάς του Νόμου, ο ίδιος ο Θεός ευδόκησε να μιλήσει στους πατέρες, πώς τώρα που φανερώθηκε η αλήθεια και έγινε ξεκάθαρος ο νόμος της χάριτος, κατά τον οποίο ούτε άγγελος ούτε άνθρωπος, αλλά ο ίδιος ο Κύριος μας έσωσε και το ίδιο το Πνεύμα του Θεού μας δίδαξε όλη την αλήθεια, δεν θα εμφανιστεί ο ίδιος ο Θεός αυτοπροσώπως στους αγίους; Ή μήπως, ενώ δεν απαξίωσε να γίνει άνθρωπος για εμάς και υπέμεινε σταυρό και θάνατο υπέρ ημών, και μάλιστα «ενώ ήμασταν ακόμη ασεβείς» κατά τον Απόστολο, θα απαξιώσει να ενοικήσει, να εμφανιστεί και να μιλήσει άμεσα σε άνθρωπο, και μάλιστα όχι απλώς ευσεβή, αλλά αγιασμένο και που έχει προηγουμένως καθαρθεί στο σώμα και στον νου μέσω της τήρησης των θείων εντολών, έχοντάς τα καταστήσει όχημα και κατάλληλο ζεύγος για το παντοδύναμο Πνεύμα;

Ο Κύριος, ο Θεός των Εβραίων, με απέστειλε προς εσάς· και εάν με ρωτήσουν, ποιο είναι το όνομά του, τι θα τους πω; Εκείνος του αποκρίθηκε: θα πεις στους υιούς του Ισραήλ, «Ο Ων με απέστειλε προς εσάς». Σε αυτόν, τον φοβερό και άγιο, πρόσταξε ο προφήτης να αποδίδουν δοξολογία.

Ρώτησε λοιπόν αυτόν που φέρνει αντιρρήσεις: «Πες μου, άραγε γνωρίζει τον Υιό ο Πατέρας;» Και θα απαντήσει οπωσδήποτε, εκτός αν παραφρονεί, ότι «Ναι». Μετά από αυτό, ας τον ρωτήσουμε πάλι και εκείνο: «Τι λοιπόν; Τον βλέπει και τον γνωρίζει με ακριβή όραση και γνώση, και γνωρίζει σαφώς αυτό ακριβώς που είναι;» Και οπωσδήποτε θα παραδεχθεί και αυτό. Από αυτό, λοιπόν, συμπέρανε την ακριβή αντίληψη που έχει ο Υιός για τον Πατέρα. Διότι ο ίδιος είπε ότι: «Όπως με γνωρίζει ο Πατέρας, έτσι και εγώ γνωρίζω τον Πατέρα»· και αλλού: «Όχι ότι κάποιος έχει δει τον Θεό, παρά μόνο εκείνος που προέρχεται από τον Θεό». Γι' αυτό, όπως είπα, και ο Ευαγγελιστής αναφέρει τον κόλπο, φανερώνοντάς μας τα πάντα μέσω αυτής της μίας λέξης: ότι είναι πολλή η συγγένεια και η ενότητα της ουσίας, ότι η γνώση είναι απαράλλακτη, ότι η εξουσία είναι ίση. Διότι ο Πατέρας δεν θα κρατούσε στους κόλπους του κάποιον ετερούσιο· αλλά ούτε και εκείνος θα τολμούσε, αν ήταν δούλος και ένας από τους πολλούς, να αναστρέφεται στον κόλπο του Δεσπότη. Διότι αυτό αποτελεί γνώρισμα μόνο του γνήσιου Υιού, ο οποίος έχει πολλή παρρησία προς εκείνον που τον γέννησε, και δεν υστερεί σε τίποτα. Θέλεις να μάθεις και για την αιωνιότητά του; Άκουσε τι λέει ο Μωυσής για τον Πατέρα. Όταν δηλαδή ρώτησε, σε περίπτωση που τον ρωτούσαν οι Αιγύπτιοι ποιος είναι αυτός που τον απέστειλε, τι ακριβώς να τους απαντήσει, έλαβε την εντολή να πει: «Ο Ων με απέστειλε». Και το «Ο Ων» δηλώνει το να υπάρχει κανείς πάντοτε, και να υπάρχει άναρχα, και να υπάρχει όντως και κυριολεκτικά.

Γιατί όμως δεν είπε: «Πριν να γεννηθεί ο Αβραάμ, εγώ ήμουν», αλλά: «Εγώ ειμί»; Όπως ακριβώς ο Πατέρας του έχει χρησιμοποιήσει αυτήν τη λέξη, το «Ειμί», έτσι κάνει και ο ίδιος. Διότι αυτή η λέξη δηλώνει την αδιάλειπτη ύπαρξη, απαλλαγμένη από κάθε χρόνο· γι' αυτό και τους φαίνεται ότι ο λόγος του είναι βλάσφημος. Αν όμως δεν άντεξαν τη σύγκριση με τον Αβραάμ, αν και ήταν μικρή· αν διαρκώς εξίσωνε τον εαυτό του με τον Πατέρα, άραγε θα σταματούσαν να τον λιθοβολούν; Έπειτα φεύγει πάλι με ανθρώπινο τρόπο και κρύβεται, αφού τους παρέθεσε επαρκή διδασκαλία· και αφού εκπλήρωσε το έργο του, εξήλθε από το ιερό και αναχώρησε για τη θεραπεία του τυφλού, αποδεικνύοντας μέσα από τα έργα του ότι υπάρχει πριν από τον Αβραάμ. Αλλά ίσως πει κάποιος: «Για ποιον λόγο δεν παρέλυσε τη δύναμή τους; Διότι έτσι θα πίστευαν». Παράλυτο θεράπευσε, και δεν πίστεψαν· μύρια άλλα έργα έπραξε, και κατά την ώρα του ίδιου του Πάθους τους έριξε ύπτιους, και σκότισε τα μάτια τους, και δεν πίστεψαν· πώς λοιπόν θα πίστευαν, αν παρέλυε τη δύναμή τους;

Έδωσε την άδεια σε όσους επιθυμούσαν να τον πλησιάσουν, κρύβοντας με την ταπείνωση το αξίωμά του, προβάλλοντας ως προτροπή τη συγγένειά του με τους θνητούς, δείχνοντας στους αμαρτωλούς με την ίδια του την όψη τα εχέγγυα της καταλλαγής, χρησιμοποιώντας την Παρθένο αντί για τη βάτο, ανακράζοντας το «Εγώ ειμι ο Ων», βεβαιώνοντας στον εαυτό του την ορατή του υπόσταση με τα θαύματα και τα πάθη της σάρκας, διατηρώντας ως Θεός την αγνεία στη μητέρα του και ως άνθρωπος αποδεχόμενος την κύηση μέσα στον χρόνο, περιοριζόμενος σε έναν τόπο ως βρέφος και ελκύοντας τους μάγους για να τον δουν ως Πλάστης, επιτρέποντας στον Συμεών να τον ψηλαφήσει στις αγκάλες του, μεταθέτοντας τον εαυτό του στην αγκαλιά της Άννας, ώστε όλοι να δώσουν μαρτυρία για το σώμα του, ώστε καθένας που τον έβλεπε να αναγνωρίσει τη συγκατάβασή του, για να μην πλάσει το θαύμα επιφανειακά απλώς ως ένα σχήμα· λαμβάνοντας τον χρόνο ως συνήγορο της πτωχείας στην οποία εκένωσε τον εαυτό του, δείχνοντας την ανθρώπινη φύση του μέσα σε τριάντα κύκλους ετών, βεβαιώνοντας πρώτα σε όσους έβλεπαν σε αυτόν τη δική μας φύση και έπειτα υποδεικνύοντας με εξουσία το γνώρισμα της θεότητάς του, προσθέτοντας στα μικρά τα μεγαλύτερα, φανερώνοντας μέσω των θαυμάτων τον Ποιητή, καταθέτοντας σε όλους όσους είχαν ανάγκη τον μισθό της παρουσίας του, παρέχοντας κρασί σε αυτούς που νυμφεύονταν, προσφέροντας άρτο στους πεινασμένους, όχι δανειζόμενος από άλλον ως φτωχός, αλλά αναβλύζοντας τα αναγκαία ως Θεός, χωρίς να θερίζει στάχυα, χωρίς να κόβει σταφύλια, χωρίς να χρησιμοποιεί ληνό και αλώνι, παρασκευάζοντας άρτο χωρίς μύλο, προσφέροντας κρασί χωρίς αμπέλι, καινουργώντας τη φύση την οποία ο ίδιος παλαιότερα είχε ορίσει διαφορετικά, προστάζοντας και μετατρέποντας τα ύδατα σε κρασί, φανερώνοντας τον Χορηγό μέσα από τα έργα του, υποδεικνύοντας τον αίτιο των βροχών, διανοίγοντας με πηλό τα μάτια των τυφλών, αποκαλύπτοντας μέσω του μέρους τον αίτιο του παντός, υποδηλώνοντας τον Πλάστη του Αδάμ.

Έγινε· και δεν είπε το «ήταν» αλλά το «έγινε»· τα πάντα δι' αυτού έγιναν και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα. Πάλι το «έγινε»· όπου γίνεται λόγος για τον Θεό τίθεται το «ήταν», όπου για τα κτίσματα το «έγινε». Εν αρχή ήταν ο Λόγος· από εκεί γνωριζόταν και ο Πατέρας κατά την Παλαιά Διαθήκη. Διότι, όταν του είπε ο Μωυσής: «Εάν μου πουν οι γιοι του Ισραήλ, ποιος σε απέστειλε σε εμάς, τι θα τους πω;», ο Θεός απάντησε: «Εγώ είμαι ο Ων»· «ο Ων» με απέστειλε σε εσάς. Ο Πατέρας είναι «ο Ων», ο Υιός «εν αρχή ήταν». Εάν όμως κάποιος φιλονικεί λέγοντας ότι δεν ισχύει το ίδιο για τον Πατέρα και για τον Χριστό, διότι για τον Πατέρα λέγεται το «εγώ είμαι ο Ων» ενώ για τον Υιό το «εν αρχή ήταν», και ότι δεν είναι το ίδιο το «ο Ων» με το «ήταν», αποδεικνύω ότι υπάρχει η ίδια προσωνυμία και για τον Μονογενή. Άκουσε τον ευαγγελιστή που λέει: «Ο μονογενής Υιός, ο ων εις τον κόλπον του Πατρός». Ιδού, υπάρχει μια ρήση του ευαγγελίου για το «ο Ων». Και πάλι ο απόστολος αναφέρει: «Των οποίων είναι οι πατέρες και από τους οποίους προήλθε ο Χριστός κατά σάρκα, ο ων επί πάντων Θεός ευλογητός». Είδες πώς σε κατοχυρώνει ο Ιωάννης, έχοντας τοποθετήσει το «ήταν» για τον Θεό, ενώ το «έγινε» για τα κτίσματα; Διότι ούτε στον Θεό αρμόζει το «έγινε», ούτε στην κτίση το «ήταν».

Ο Ων. Αναγνώρισε αυτόν που του μιλούσε. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο τον αποκαλεί με την προγενέστερη προσωνυμία. Διότι, όταν κάποτε ρώτησε ο Μωυσής και θέλησε να μάθει το θείο όνομα, ο Δεσπότης είπε: «Εγώ ειμί ο Ων». Μιμείται δε και την ευλάβεια του Μωυσή, λέγοντας ότι η νεότητά του δεν επαρκεί για την προφητεία. Αλλά ο Δεσπότης τον προτρέπει να μην προβάλλει τη νεότητά του ως δικαιολογία παραίτησης, αλλά να εκτελέσει το προσταχθέν, και αποδιώχνει από αυτόν και τον φόβο.

Εάν όμως κανείς δεν θέλει να φιλονικεί, ούτε επιθυμεί να συμπεριφέρεται με αναίδεια, υποστηρίζω ότι αυτό είναι δηλωτικό του αϊδίου. Διότι, όπως ακριβώς από εκείνη τη ρήση που ειπώθηκε προς τον Μωυσή: «Εγώ ειμι ο Ων», εκλαμβάνουμε το αΐδιο, έτσι και από αυτή τη ρήση που λέει: «Ο ων εις τους κόλπους του Πατρός», είναι δυνατόν να εκλάβουμε το ότι υπάρχει αϊδίως στους κόλπους του Πατρός.

Μέσα από αυτές τις μαρτυρίες μάθε να λατρεύεις με ευσέβεια την αδιαίρετη Τριάδα: Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου, είπε ο μονογενής Θεός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα. Ο Μωυσής λέει: Ο Ων με απέστειλε. Ο Ων είναι ο Πατέρας, ο Ων είναι ο Υιός, ο Ων προς τον Όντα, γεννημένος άναρχα και άχρονα.

Όταν δε βγήκε έξω τη δεύτερη ημέρα, βλέπει δύο Εβραίους να φιλονικούν, και λέει στον έναν: «Γιατί χτυπάς τον πλησίον σου;». Εκείνος δε είπε: «Ποιος σε κατέστησε άρχοντα και δικαστή πάνω μας; Μήπως θέλεις να με σκοτώσεις όπως χθες τον Αιγύπτιο;». Φοβήθηκε λοιπόν ο Μωυσής· άκουσε δε ο Φαραώ το γεγονός αυτό και ζητούσε να θανατώσει τον Μωυσή. Επειδή φοβήθηκε ο Μωυσής, αναχώρησε στη Μαδιάμ· εκεί βοήθησε τις κόρες του Ιοθόρ να ποτίσουν. Αυτές ανήγγειλαν στον πατέρα τους το γεγονός και οδήγησαν προς αυτόν τον Μωυσή. Και εκείνος του δίνει την κόρη του για γυναίκα· και αυτή γέννησε στον Μωυσή τον Γερσέμ και τον Ελιέζερ. Ενώ δε αυτός ποίμαινε, του μιλάει ο Θεός· όταν πλησίασε, είδε το θαύμα στη βάτο, που ενώ καιγόταν, δεν κατακαιγόταν. Και τον αποστέλλει στην Αίγυπτο λέγοντας: «Πες, Εγώ ειμι ο Ων».

Φαίνεται, λοιπόν, ότι το κυριότερο από όλα τα ονόματα που αποδίδονται στον Θεό είναι το «Ο Ών», όπως λέει ο Ίδιος απευθύνοντας τον λόγο στον Μωυσή πάνω στο όρος: «Να πεις στους υιούς του Ισραήλ: Ο Ών με απέστειλε». Διότι έχει περιλάβει μέσα στον εαυτό Του ολόκληρο το είναι, σαν ένα άπειρο και απεριόριστο πέλαγος ουσίας.

ΤΙΤΛΟΣ ΙΘ΄. — Περί του ονόματος του Θεού. Του Φίλωνος, από τα Ζητήματα στην Έξοδο. — Το όνομα Κύριος αναφέρεται στο ότι άρχει και ηγεμονεύει, χρησιμοποιώντας τη δύναμη της αυτεξούσιας κυριαρχίας του· το δε όνομα Θεός, στο ότι ενεργεί με αγαθότητα και χρηστότητα. Διότι το «Θεός» είναι το όνομα του αγαθού Αιτίου. Τι το θαυμαστό υπάρχει, εάν το Ον είναι ακατονόμαστο για τους ανθρώπους, από τη στιγμή που και ο νους που υπάρχει στον καθένα μας είναι άγνωστος σε εμάς; Διότι ποιος είδε την ουσία της ψυχής; Δεν βλέπεις ότι, στον προφήτη που ρωτούσε με φιλομάθεια, λέει ότι πρέπει να αποκριθεί σε αυτούς που ζητούν να μάθουν το όνομά του, «Εγώ ειμι ο Ων»; Ως Ένας που είμαι, η φύση μου είναι να υπάρχω, όχι να ονομάζομαι. Και σχετικά με το ότι το όνομά του «Κύριος» δεν έχει φανερωθεί σε κανέναν, αναφέρει: Φανερώθηκα, λέει, στον Αβραάμ, και στον Ισαάκ, και στον Ιακώβ, όντας Θεός τους, και το όνομά μου «Κύριος» δεν το φανέρωσα σε αυτούς. Έτσι και ο Ιακώβ, μετά την πάλη, όταν θέλησε να μάθει, άκουσε: «Γιατί ρωτάς το όνομά μου;». Διότι αρκεί να ωφελείσαι από τις δικές μου ευλογίες.

Ελέχθη δε στον ναό των Αγίων Αποστόλων, παρισταμένης και της συγκλήτου: Επειδή ο Θεός μας είναι Πατέρας, Υιός και άγιο Πνεύμα, εξ αυτών ο μεν Πατέρας, ως Θεός, φανέρωσε στους ανθρώπους τη δική του θεότητα από μόνος του λέγοντας: «εγώ είμαι ο ων». Ο δε Υιός και η δική του θεότητα, και επιπλέον η πατρότητα του Πατέρα, ως Πατέρα, έχει μαρτυρηθεί και από τους δύο, δηλαδή μέσω του Πατέρα και του Υιού· διότι αφενός ο Πατέρας διακηρύσσει προς εμάς: «αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευδόκησα, αυτόν να ακούτε», και αφετέρου ο Υιός λέει στον ίδιο του τον Πατέρα: «φανέρωσα το όνομά σου στους ανθρώπους». Το άγιο Πνεύμα, όμως, και η δική του θεότητα, μάς έχει φανερωθεί εκ του Πατέρα μέσω του Υιού. Και εκ του Πατέρα μέσω του Υιού αποστέλλεται αυτό στην κτίση, όπως ακούτε: «όταν έλθει ο παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω παρά του Πατέρα». Και εκ του Πατέρα μέσω του Υιού παρέχεται σε όλους τους αξίους· γι' αυτό και λέγεται ότι προέρχεται, και πιστεύεται αυτό: εκ του Πατέρα μέσω του Υιού· και γι' αυτό το ζήτημα, σε όσους επιλέγουν να ορθοδοξούν δεν επιτρέπεται να αμφιβάλλουν. Διότι κατ' αυτόν τον τρόπο επέλεξε να γνωρισθεί σε εμάς ο Θεός των πάντων, η Τριάδα: στην μεν Παλαιά, ο Πατέρας μόνο ως Θεός, στην δε Νέα και ως Πατέρας· ο δε Υιός, κατά την ένσαρκη οικονομία, ξεκάθαρα ως Υιός του Θεού και Πατέρα· μετά δε την ανάληψή του, και το άγιο Πνεύμα [φανερώθηκε] ότι είναι Θεός. Και αυτή είναι η επαγγελία του Πατέρα, δηλαδή ο θείος προορισμός του να συγκαταβεί, να εμφανιστεί και να γνωριστεί σε εμάς η υπερούσια Τριάδα, μέσω της έλευσης, ή παρουσίας, ή φανέρωσης του καθενός στον κατάλληλο καιρό, όπως είπε ο Σωτήρας: «Ιδού, εγώ αποστέλλω την επαγγελία του Πατέρα μου σε εσάς».

Όλοι οι Ιουδαίοι, ακόμη και σήμερα, διδάσκουν ότι ο ανωνόμαστος Θεός μίλησε στον Μωυσή. Γι' αυτό το προφητικό Πνεύμα μέσω του Ησαΐα, του προαναφερθέντος προφήτη, ελέγχοντάς τους, όπως ήδη γράψαμε, είπε: «Το βόδι γνώρισε τον ιδιοκτήτη του, και το γαϊδούρι τη φάτνη του κυρίου του. Ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε, και ο λαός δεν με κατανόησε». Και ο Ιησούς Χριστός, επειδή οι Ιουδαίοι δεν γνώρισαν τι είναι ο Πατέρας και τι ο Υιός, ελέγχοντάς τους παρομοίως και ο ίδιος είπε: «Κανείς δεν γνώρισε τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός, ούτε τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας και σε όποιους θέλει ο Υιός να τον αποκαλύψει». Ο Λόγος δε του Θεού είναι ο Υιός Του, όπως προαναφέραμε. Και ονομάζεται επίσης άγγελος και απόστολος, διότι αυτός αναγγέλλει όσα πρέπει να γίνουν γνωστά και αποστέλλεται για να μηνύσει όσα αναγγέλλονται, όπως και ο ίδιος ο Κύριός μας είπε: «Εκείνος που ακούει εμένα, ακούει εκείνον που με απέστειλε». Και από τα συγγράμματα του Μωυσή θα γίνει φανερό αυτό. Λέγεται λοιπόν σε αυτά ως εξής: «Και μίλησε στον Μωυσή άγγελος Θεού μέσα σε φλόγα φωτιάς από τη βάτο» και είπε, «Εγώ είμαι ο ων», «ο Θεός του Αβραάμ, ο Θεός του Ισαάκ, ο Θεός του Ιακώβ, ο Θεός των πατέρων σου». «Κατέβα στην Αίγυπτο, και βγάλε έξω τον λαό μου». Τα επόμενα, αν θέλετε να τα μάθετε, μπορείτε να τα βρείτε σε εκείνα τα κείμενα, διότι δεν είναι δυνατόν να καταγραφούν όλα εδώ.

Αλλά αυτοί οι λόγοι έχουν διατυπωθεί προς απόδειξη ότι ο Ιησούς Χριστός είναι Υιός του Θεού και απόστολος, ο οποίος ήταν προηγουμένως Λόγος, και εμφανίστηκε άλλοτε με μορφή πυρός και άλλοτε με ασώματη εικόνα, τώρα δε, έχοντας γίνει άνθρωπος κατά το θέλημα του Θεού υπέρ του ανθρώπινου γένους, υπέμεινε να πάθει όσα ενέργησαν οι δαίμονες ώστε να υποστεί από τους ανόητους Ιουδαίους. Οι οποίοι, μολονότι υπάρχει ρητή αναφορά στα συγγράμματα του Μωυσή: «Και μίλησε άγγελος του Θεού στον Μωυσή μέσα σε φλόγα πυρός στη βάτο και είπε, Εγώ είμαι ο Ων», «ο Θεός του Αβραάμ και ο Θεός του Ισαάκ και ο Θεός του Ιακώβ», ισχυρίζονται ότι αυτός που τα είπε αυτά είναι ο Πατέρας και δημιουργός των πάντων. Γι' αυτό και το προφητικό Πνεύμα, ελέγχοντάς τους, είπε: «Ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε, και ο λαός δεν με κατανόησε». Και πάλι ο Ιησούς, όπως προείπαμε, ενώ βρισκόταν ανάμεσά τους, είπε: «Κανείς δεν γνώρισε τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός, ούτε τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας και σε όποιον ο Υιός τον αποκαλύψει». Οι Ιουδαίοι, λοιπόν, επειδή θεωρούσαν πάντοτε ότι ο Πατέρας των πάντων είχε μιλήσει στον Μωυσή, ενώ εκείνος που του μίλησε ήταν ο Υιός του Θεού, ο οποίος καλείται και άγγελος και απόστολος, δικαίως ελέγχονται και από το προφητικό Πνεύμα και από τον ίδιο τον Χριστό ότι δεν γνώρισαν ούτε τον Πατέρα ούτε τον Υιό.

Διότι όσοι ισχυρίζονται ότι ο Υιός είναι Πατέρας, ελέγχονται ότι ούτε τον Πατέρα γνωρίζουν, ούτε γνωρίζουν ότι υπάρχει Υιός του Πατέρα των όλων, ο οποίος, όντας πρωτότοκος Λόγος του Θεού, είναι και Θεός. Και προηγουμένως εμφανίστηκε στον Μωυσή και στους άλλους προφήτες με τη μορφή φωτιάς και ασώματης εικόνας, ενώ τώρα, στους χρόνους της δικής σας εξουσίας, όπως προείπαμε, αφού έγινε άνθρωπος μέσω παρθένου σύμφωνα με τη βουλή του Πατέρα για τη σωτηρία εκείνων που πιστεύουν σε αυτόν, υπέμεινε και να εξουθενωθεί και να πάθει, ώστε, αφού πεθάνει και αναστηθεί, να νικήσει τον θάνατο. Και το λεχθέν από τη βάτο στον Μωυσή, «Εγώ είμαι ο Ων», «ο Θεός του Αβραάμ και ο Θεός του Ισαάκ και ο Θεός του Ιακώβ και ο Θεός των πατέρων σου», είναι ενδεικτικό του ότι εκείνοι, αν και έχουν πεθάνει, παραμένουν και είναι άνθρωποι του ίδιου του Χριστού. Διότι εκείνοι πρώτοι από όλους τους ανθρώπους ασχολήθηκαν με την αναζήτηση περί του Θεού, ο μεν Αβραάμ όντας πατέρας του Ισαάκ, ο δε Ισαάκ του Ιακώβ, όπως ακριβώς κατέγραψε και ο Μωυσής. Και το ότι ανεγέρθηκε το είδωλο της λεγόμενης Κόρης πάνω στις πηγές των υδάτων, μπορείτε να κατανοήσετε από τα προειρημένα ότι είναι ενέργεια των δαιμόνων, οι οποίοι έλεγαν ότι αυτή είναι θυγατέρα του Δία, μιμούμενοι όσα ειπώθηκαν μέσω του Μωυσή. Διότι είπε ο Μωυσής, όπως γράψαμε προηγουμένως: «Στην αρχή εποίησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη. Η δε γη ήταν αόρατη και ακατασκεύαστη» «και πνεύμα Θεού φερόταν επάνω από τα ύδατα».

Διότι το «θεῖναι» σημαίνει το «ποιῆσαι» (να δημιουργήσει) και «θεὶς» είναι ο δημιουργός, είναι όμως σαφέστερα παραστατικό της θεατικής ενέργειας. Διότι ο Θεός είναι θεατής ακόμη και εκείνων που δεν έχουν ακόμη δημιουργηθεί, σαν να βρίσκονται ενώπιόν Του, και είναι γενικώς ο έφορος των πάντων. Από όλα δε τα ονόματα, το πλέον οικείο για τον άναρχο, τον άπειρο και τον δημιουργό εκείνων που κάποτε δεν υπήρχαν, είναι το «Ὤν»· επειδή και υπάρχει πάντοτε μόνος Αυτός, και πηγή της υπάρξεως είναι μόνος Αυτός, και για τους λόγους αυτούς κυρίως και αληθώς Εκείνος που υπάρχει (ο ών) είναι μόνος Αυτός.

Από τα όντα απολύτως κανένα δεν είναι απεριόριστο, εκτός από ένα, το όντως Όν. Διότι ο Θεός, ο Οποίος υπάρχει προ των αιώνων και εις τους αιώνας —αυτό το όνομα άλλωστε δίνει ο Ίδιος στον Εαυτό Του, όταν αποκαλύπτεται στον Μωυσή στο όρος— είναι ο μόνος απεριόριστος, αναφής, ακατάληπτος και ατελεύτητος, καθώς υπάρχει απεριορίστως και εντός και εκτός του παντός, και είναι ο δημιουργός πάντων των ορατών και των αοράτων.