Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 3:15

Ελάτε να ανεβούμε. Ας ανέλθουμε στο ύψος της θεολογίας, αρχίζοντας από το Πάθος. Και στον οίκο του Θεού του Ιακώβ. Πιο πάνω μεν ο οίκος έχει αναφερθεί απλώς ως οίκος του Θεού, ενώ εδώ ως οίκος του Θεού του Ιακώβ. Ποια είναι λοιπόν η αιτία; Διότι ή εκεί κάτι λείπει ή εδώ κάτι περιττεύει. Αλλά τίποτε από τα λόγια του Πνεύματος δεν είναι άσκοπο. Διότι ο λόγος υποδεικνύει ότι οι μεν πρώτες συγκαταθέσεις γίνονται σύμφωνα με τις κοινές προλήψεις περί Θεού· η ακρίβεια όμως της πίστεως ολοκληρώνεται, καθώς φανερώνεται πλέον ξεκάθαρα στις καρδιές εκείνων που προκόβουν στη γνώση της ιδιότητος του Θεού. Γι' αυτόν τον λόγο, για εκείνους μεν που μόλις εισάγονται στη γνώση έχει ειπωθεί απλώς «οίκος Θεού», ενώ για εκείνους που έχουν πλέον διδαχθεί τα στοιχειώδη της πίστεως, αναφέρεται επιπλέον και τίνος Θεού είναι, ότι δηλαδή είναι του Ιακώβ, στον οποίο ο Θεός χάρισε την προς Αυτόν οικειότητα. Διότι, όπως λέγει: Εγώ είμαι ο Θεός του Αβραάμ και ο Θεός του Ισαάκ και ο Θεός του Ιακώβ. Αυτό είναι για εμένα όνομα αιώνιο.

Ας μας απαντήσουν εκείνοι που περιφρονούν μεν όλα τα επίγεια, διαβαίνουν δε τον ουρανό και όλες τις υπερκόσμιες δυνάμεις, και ενώνονται με την ίδια την πρώτη ουσία μέσω του νου. Αλλά φαίνεται πως η αλαζονεία είναι το πιο φοβερό από όλα τα ανθρώπινα πάθη, και όντως περιβάλλει με την καταδίκη του διαβόλου όσους κυριεύσει. Γι' αυτό και αυτοί, αν και δεν γνωρίζουν ποια ακριβώς είναι η φύση ούτε καν της γης την οποία καταπατούν, καυχιούνται αλαζονικά ότι εμβατεύουν στην ίδια την ουσία του Θεού των όλων. Και στους μεν αγίους του ο Θεός, στον Αβραάμ και στον Ισαάκ και στον Ιακώβ, επειδή ήταν τέλειοι σε κάθε αρετή, προτίμησε να ονομάζεται Θεός τους, ως κάτι το εξαιρετικό και ταιριαστό στη δική του μεγαλειότητα, αποκαλώντας τον εαυτό του Θεό του Αβραάμ, και Θεό του Ισαάκ, και Θεό του Ιακώβ· «Διότι αυτό είναι το αιώνιο όνομά μου», λέει, «και μνημόσυνο από γενεά σε γενεά». Σε αυτούς, λοιπόν, ούτε το όνομά του δεν φανέρωσε ο Θεός, πόσο μάλλον να τους αποκαλύψει ποια ακριβώς είναι η ουσία του. Διότι, λέει: «Εγώ είμαι ο Κύριος· και εμφανίστηκα στον Αβραάμ, και στον Ισαάκ, και στον Ιακώβ, όντας Θεός τους· αλλά το όνομά μου δεν τους το φανέρωσα»· προφανώς διότι είναι ανώτερο από όσο μπορεί να συλλάβει η ανθρώπινη ακοή. Στον Ευνόμιο όμως, όπως φαίνεται, ο Θεός φανέρωσε όχι μόνο το όνομά του, αλλά και την ίδια του την ουσία· και αυτό το τόσο απόρρητο, το οποίο δεν φανερώθηκε σε κανέναν από τους αγίους, αυτός γράφοντάς το σε βιβλία το δημοσιεύει και το διαλαλεί απερίσκεπτα σε όλους τους ανθρώπους.

Διότι δεν γνωρίζουμε από τις ουσίες, αλλά από τα ονόματα και τις ενέργειες, και μάλιστα τα ασώματα. Εάν το «αγέννητος» είναι όνομα της ουσίας του Θεού, τότε ο Θεός, ενώ γνώριζε την ίδια του την ουσία, είτε αγνοούσε το όνομα της ουσίας είτε, καίτοι γνώριζε το όνομα, εξαπάτησε τους ακροατές του. Διότι ο Κύριος λέει: «Παντοκράτωρ είναι το όνομά μου». Και όταν ερωτήθηκε από τον Μωυσή ποιο είναι το όνομά του, λέει: «Εγώ είμαι ο Ων»· και πάλι: «Ο Θεός του Αβραάμ, και ο Θεός του Ισαάκ, και ο Θεός του Ιακώβ· αυτό είναι το αιώνιο όνομά μου»· και ο Δαβίδ: «Κύριος είναι το όνομά σου». Το όνομα όμως «αγέννητος» ούτε ο ίδιος το απέδωσε στον εαυτό του, ούτε κανείς από τους αγίους το ανέφερε. Εάν λοιπόν ούτε εξαπάτησε ούτε αγνοούσε (διότι είναι ασεβές να ισχυριστεί κανείς κάτι τέτοιο), το «αγέννητος» δεν είναι όνομά του. Το «αγέννητος» είναι είτε ουσία είτε συμβεβηκός (διότι εκτός από αυτά δεν θα μπορούσε να είναι τίποτε άλλο)· αλλά ουσία δεν είναι, διότι ούτε και το αντιδιαστελλόμενο προς αυτό είναι (ουσία)· διότι ο Υιός είναι γεννητός, όχι ως προς την ουσία, αλλά καθόσον γεννήθηκε. Εάν πάλι είναι συμβεβηκός, είτε είναι συμφυές είτε ενδέχεται να υπάρχει και να μην υπάρχει. Αλλά εάν μεν είναι συμφυές, είναι αναγκαίο να υπάρχει στον Θεό και ουσία και συμβεβηκός. Διότι εξ ανάγκης αυτού του είδους τα χαρακτηριστικά συμβαίνουν σε εκείνα στα οποία αποτελούν συμβεβηκότα.

Αλλά αυτά υπάρχουν εκ φύσεως, και όχι επειδή το θέλουν εκείνοι. Εάν λοιπόν επιλέξουμε να σκεφτόμαστε ορθά, δεν πρέπει καθόλου να απορρίπτουμε τα ονόματα που συντελούν στην επίγνωση της αλήθειας. Άραγε δεν θα θεωρούσαν ότι ο Θεός δεν ψεύδεται όταν λέει στον ιερό Μωυσή: «Εγώ είμαι ο ων»; «Διότι αυτό είναι το όνομά μου», λέει, «και αιώνιο μνημόσυνο από γενιά σε γενιά». Αλλά νομίζω πως δεν θα πρέπει να ολισθήσουν σε τέτοιο σημείο παραφροσύνης, ώστε να τολμήσουν να σκεφτούν ότι ο Θεός δεν είναι ο «ων». Διότι είναι αληθώς ο «ων», και έτσι πρέπει να ονομάζεται αυτός και μόνος, κυρίως και ειδικώς, έστω και αν το όνομα ίσως αποδίδεται και σε άλλους καταχρηστικά. Από αυτό λέμε ότι πλάστηκε από τους αρχαιότερους και το όνομα της ουσίας, και πολύ λογικά, ώστε αν κάποιος έλεγε ότι ο Υιός είναι ομοφυής και ομοούσιος με τον Πατέρα, δεν θα θεωρούνταν από εμάς ότι καινοτόμησε χρησιμοποιώντας κάποιο ασυνήθιστο όνομα, αλλά, ας πούμε, χρησιμοποιεί μια λέξη που κατέχει πρωτεύουσα θέση στη θεόπνευστη Γραφή. Διότι όσα ονόματα έχουν προκύψει από παραγωγή, δεν στηρίζονται εξ ολοκλήρου στον εαυτό τους με δική τους θέση, αλλά βλάστησαν από την πρώτη και αρχική ρίζα.

Διότι ο Υιός ενυπάρχει στη φύση του Πατρός, έχοντάς την σχεδόν ως ρίζα και μην ανεχόμενος με κανέναν τρόπο την αποκοπή, όμως υφίσταται ως ιδιαίτερη υπόσταση, και είναι αληθινός Υιός, όχι ανυπόστατος χαρακτήρας, ούτε τοποθετημένος χωρίς ύπαρξη, ούτε συμβεβηκός, σαν μορφή μέσα σε σώμα. Εφόσον είναι ζωή κατά φύση, πώς θα μπορούσε να νοηθεί ότι δεν υφίσταται; Ή μήπως δεν τον άκουσες να λέει: «Εγώ είμαι ο ων, αυτό είναι το όνομά μου, και αιώνιο μνημόσυνο από γενιά σε γενιά;» Β. Πολύ σωστά τα λες. Πάνω στην ώρα όμως είπες ότι ο Υιός είναι και ων και ζωή, ως χαρακτήρας βεβαίως και ακριβής ομοίωση του όντος και ζώντος Πατρός. Αλλά γιατί άραγε, λένε, αν έχουν έτσι τα πράγματα, δέχεται ζωή από τον Πατέρα; Διότι ο ίδιος είπε: «Όπως ακριβώς ο Πατέρας έχει ζωή μέσα του, έτσι έδωσε και στον Υιό να έχει ζωή μέσα του.» Και μάλιστα και αλλού, χωρίς κανένα δισταγμό: «Καθώς με απέστειλε ο ζων Πατέρας και εγώ ζω διά του Πατέρα, έτσι και εκείνος που με τρώει θα ζήσει δι' εμού.» Και προς εμάς ο Παύλος είπε: «Ο δε Θεός, όντας πλούσιος σε έλεος, εξαιτίας της πολλής αγάπης του με την οποία μας αγάπησε, και ενώ ήμασταν νεκροί εξαιτίας των παραπτωμάτων μας, μας ζωοποίησε μαζί με τον Χριστό, κατά χάρη είστε σεσωσμένοι, και μας συνήγειρε, και μας έβαλε να καθίσουμε μαζί στα επουράνια εν Χριστώ Ιησού.» Και γενικά σε όλη σχεδόν τη θεόπνευστη Γραφή, εμφανίζεται να ζωοποιείται από τον Πατέρα και να είναι μέτοχος ζωής.

Διότι γράφει γι’ Αυτόν ως εξής: «Εκείνο που ήταν από την αρχή, εκείνο που ακούσαμε, εκείνο που είδαμε με τα μάτια μας, εκείνο που θεωρήσαμε και τα χέρια μας ψηλάφησαν, σχετικά με τον Λόγο της ζωής — και η ζωή φανερώθηκε, και είδαμε και μαρτυρούμε και σας αναγγέλλουμε την αιώνια ζωή, η οποία ήταν προς τον Πατέρα και φανερώθηκε σε εμάς». Και καθιστώντας σαφέστερο ποια, λοιπόν, είναι η ζωή που ονομάζεται από αυτόν έτσι, πάλι λέγει: «Και γνωρίζουμε ότι ο Υιός του Θεού έχει έλθει· και μας έδωσε διάνοια, για να γνωρίζουμε τον αληθινό Θεό, και είμαστε μέσα στον αληθινό, μέσα στον Υιό Του, τον Ιησού Χριστό. Αυτός είναι ο αληθινός Θεός και η αιώνια ζωή». Διότι πού άραγε, ή με ποιον τρόπο, θα μπορούσε καθόλου να νοηθεί ως υπάρχων από την αρχή και ως αληθινός Θεός, αν δεν είχε ως ίδιο γνώρισμά Του το να υπάρχει πάντοτε και να μένει πάντοτε ο ίδιος, πράγμα αρχαιότερο και ανώτερο από κάθε κλήση στην ύπαρξη; Διότι, επειδή είναι κατά φύσιν ζωή, τότε ακριβώς και με τρόπο πρέποντα αναγνωρίζεται ως τέτοιος. Στον αληθινό Θεό αρμόζει βέβαια να υπάρχει έτσι· ενώ το αντίθετο αντιμάχεται προς αυτό. Γι’ αυτό και το όνομά Του είναι «ὁ Ὤν»· διότι είπε: «Εγώ είμαι ο Ων· αυτό είναι το όνομά μου και μνημόσυνο αιώνιο από γενεά σε γενεά». Β. Αλλά, εάν αποδίδεις, λέγει, την ενέργεια του Πατέρα στον Υιό, και μάλιστα απαραλλάκτως, και λες ότι είναι ισοδύναμη, πού θα διαφυλάξεις πλέον το κατώτερο σ’ Αυτόν, αφού ο ίδιος λέγει σαφώς: «Ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου»; Και πάλι: «Πορεύομαι προς τον Πατέρα μου και Πατέρα σας, και Θεό μου και Θεό σας»;

«Αλλά γιατί να μην μαθαίνω τη φύση Αυτού που προσκυνώ;» Άφησε κατά μέρος την άκαιρη αναζήτηση για τα πράγματα που υπερβαίνουν τον νου και τον λόγο. Διότι τι είναι άραγε η ανθρώπινη διάνοια μπροστά σε εκείνη την άρρητη και ανέκφραστη φύση; Ή ποιος θα μπορούσε να αποκτήσει τόση φρόνηση, ώστε να είναι σε θέση να μετρήσει εκείνο το κάλλος; Άκου τι λέει ο θεσπέσιος προφήτης Ησαΐας, υποδηλώνοντάς σου αυτό ακριβώς αινιγματικά: «Ποιος μέτρησε με τη χούφτα του το νερό, και τον ουρανό με τη σπιθαμή; Ποιος ζύγισε τα βουνά στη ζυγαριά, και τις κοιλάδες στον ζυγό;» Επομένως, χωρίς να περιεργάζεσαι καθόλου τα υπέρ φύσιν, πλησίασε μέσω της πίστης, αποδεχόμενος και συμφωνώντας ότι Εκείνος είναι και υπάρχει και κυβερνά τα πάντα, μην επιτρέποντας με σωφροσύνη στον νου να προχωρά πέρα από τα μέτρα της ανθρώπινης φύσης. Έτσι δέχθηκε την πίστη και ο θεσπέσιος Μωυσής. Διότι όταν ο Θεός του έλεγε: «Μίλησε στους υιούς Ισραήλ, και πες τους: Ο Κύριος, ο Θεός των πατέρων σας, με απέστειλε σε εσάς», εκείνος ρωτούσε λέγοντας: «Ιδού εγώ πορεύομαι προς τους υιούς Ισραήλ, και θα τους πω ότι σας έχει καλέσει ο Κύριος. Αλλά θα με ρωτήσουν: Ποιο είναι το όνομά του; Τι θα τους πω;» Και τι απάντησε σε αυτά ο Θεός; «Αυτά θα πεις στους υιούς Ισραήλ: Ο Ων με απέστειλε σε εσάς. Αυτό είναι το όνομά μου, και αιώνιο μνημόσυνο από γενεά σε γενεά.» Διότι ίδιον του κατά φύσιν Θεού είναι το να είναι και να υπάρχει πάντοτε.

«Είμαι ισχνόφωνος και βραδύγλωσσος. Είπε δε ο Κύριος προς τον Μωυσή: Ποιος έδωσε στόμα στον άνθρωπο, και ποιος έκανε τον δύσκωφο και τον κωφό, τον βλέποντα και τον τυφλό; Δεν είμαι εγώ ο Κύριος ο Θεός; Και τώρα πήγαινε, και εγώ θα ανοίξω το στόμα σου, και θα σε καθοδηγήσω σε όσα πρόκειται να πεις. Και είπε ο Μωυσής: Σε παρακαλώ, Κύριε, όρισε άλλον ικανό, τον οποίο θα αποστείλεις.» Διότι ο νόμος δεν είναι ισχυρός, ούτε επαρκής ώστε να δύναται να διασώσει ολόκληρη τη γη και να απελευθερώσει τον άνθρωπο από την τυραννία του διαβόλου. Δεν αγνόησε δε ο Μωυσής ότι ήταν βραδύγλωσσος και ισχνόφωνος, μάλιστα όταν ο Θεός άρχισε να συνομιλεί μαζί του και τον πρόσταξε να ομιλεί περί Αυτού: «Έτσι λοιπόν», λέει, «θα πεις στους υιούς Ισραήλ: Εγώ είμαι ο Ων. Αυτό είναι το όνομά μου.» Διότι ο νόμος είναι βραδύγλωσσος, ως προς το να διαρθρώσει πολύ καλά τον λόγο περί του Όντος· ούτε βέβαια είναι ικανός να μυσταγωγήσει προς τη σεπτή και άρρητη φύση που προσκυνείται στην Αγία Τριάδα. Και είναι ισχνόφωνος ως προς αυτό, καθώς δύναται να απευθύνεται μόνο και με δυσκολία στους Ισραηλίτες, και ακούγεται μόνο στην Ιουδαία, ενώ κανένα από όλα τα υπόλοιπα έθνη, θα λέγαμε, δεν συνέλαβε με τα αυτιά του το κήρυγμα.

Γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, είπε: «Εάν σας αναγγείλω όσα γίνονται καθημερινά», και μέσα από αυτά «θα υπενθυμίσω και τα προαιώνια»· όπως και στον Μωυσή ο Θεός φανέρωσε πρώτα τη φωτιά που έκαιγε, και η οπτασία μέσα στη φλεγόμενη βάτο υπήρξε το πιο πρόσφατο· και αμέσως του μίλησε άγγελος, και έπειτα ο Κύριος μέσα από τη βάτο. Εκείνος όμως αμέσως δεν ζητά από Αυτόν τα ορώμενα, αλλά ερωτά για τα απ' αρχής: «Έλα λοιπόν», λέει, «να σε αποστείλω προς τους υιούς Ισραήλ και θα τους πεις ότι ο Θεός των πατέρων μας με έχει αποστείλει· ο Θεός του Αβραάμ και ο Θεός του Ισαάκ και ο Θεός του Ιακώβ», ονομάζοντας αυτούς που σχετίζονται με τον Αβραάμ πέντε ή έξι γενεές πριν από τον Μωυσή. Και επειδή είπε «ο Θεός των πατέρων», διακήρυξε το αρχαίο. Ο Μωυσής, όμως, χαριτωμένος από τον Θεό με σύνεση, δεν ρωτούσε για αυτά, αλλά και για το ακόμη ανώτερο, λέγοντας: «Εάν πάω προς αυτούς και μου πουν: "Ποιο είναι το όνομά του;" τι θα τους πω;». Τότε πλέον Εκείνος του αποκαλύπτει: «Εγώ είμαι ο Ων». Και έτσι ξεκίνησε πρώτα από τα πιο κοντινά, αλλά στο τέλος φανέρωσε το ανώτατο. Αλλά και ο Λουκάς αρχίζει από τα κατώτερα και πιο κοντινά, λέγοντας ότι «ο ίδιος ο Ιησούς ήταν περίπου τριάντα ετών όταν άρχιζε το έργο του, όντας υιός, όπως νομιζόταν, του Ιωσήφ, του Ηλί, του Ματθάν, του Νάθαν, του Δαυίδ, του Ιούδα, του Ιακώβ, του Αβραάμ, του Ναχώρ, του Νώε, του Λάμεχ, του Ενώχ, του Σηθ, του Αδάμ, του Θεού». Και βλέπεις πώς έδειξε πρώτα την ένσαρκη παρουσία, και έπειτα το έσχατο.

Και ο Σωτήρας και Κύριός μας, λοιπόν, διδάσκει ότι το να βλέπει κανείς τον Θεό αποτελεί γνώρισμα των τελείων και εκείνων που έχουν καθαρθεί στο έπακρο ως προς τη διάνοια, λέγοντας: «Μακάριοι οι καθαροί τῇ καρδίᾳ, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό»· γι' αυτό και ο Κύριος ανακηρύσσει τον εαυτό Του Θεό τέτοιων ανθρώπων, λέγοντας προς τον Μωυσή: «Έτσι θα πεις στους υιούς Ισραήλ: Ο Κύριος, ο Θεός των πατέρων σας, ο Θεός του Αβραάμ, και ο Θεός του Ισαάκ, και ο Θεός του Ιακώβ, με απέστειλε σε εσάς· αυτό είναι το αιώνιο όνομά μου, και το μνημόσυνό μου σε γενεές γενεών». Επιθυμώντας ένθερμα, λοιπόν, τα μεγαλύτερα χαρίσματα και αποβλέποντας σε παρόμοια πνευματική προκοπή με εκείνους, ο Μωυσής παρακαλεί τον Κύριο λέγοντας: «Εμφάνισε σε μένα τον εαυτό Σου, για να Σε δω με επίγνωση»· διότι συλλάμβανε μεν νοερά, καθώς ο Θεός Λόγος τού μιλούσε, και το μέγεθος και το ύψος και την άρρητη και απρόσιτη υπεροχή, έβλεπε όμως ότι οι θεοφάνειες προς αυτόν γίνονταν μέσω υπηρετικών αγγέλων· γι' αυτό Τον παρακαλεί να του εμφανίσει τον εαυτό Του πιο ξεκάθαρα και πιο καθαρά, όχι πλέον μέσω καλυμμάτων ούτε μέσω άλλων διακόνων, αλλά απροκάλυπτα και παρόμοια με τους ανθρώπους του Αβραάμ, χωρίς τη μορφή πυρός και νεφέλης.

Όπως ακριβώς συνέβαινε με τους προφήτες μεταξύ των ανθρώπων, τον Ησαΐα για παράδειγμα και τον Ιερεμία και τους παρόμοιους με αυτούς, όπου άνθρωπος μεν ήταν αυτός που φαινόταν, αλλά ο Θεός ήταν εκείνος που προφήτευε μέσω αυτού που φαινόταν, σαν μέσω κάποιου οργάνου, και άλλοτε μεν ήταν το πρόσωπο του Χριστού, άλλοτε του Αγίου Πνεύματος, και άλλοτε του επί πάντων Θεού που ομιλούσε μέσω του προφήτη· έτσι λοιπόν και τώρα, στον Μωυσή που κάνει τα πρώτα του βήματα στη θεογνωσία, ο ύψιστος και επί πάντων Θεός θεσπίζει τα προκείμενα μέσω του αγγέλου που φανερώθηκε. Το νόημα αυτών θα μπορούσε να είναι το εξής: Σε εσένα μεν, ω προφήτη, επειδή τώρα εισάγεσαι στα θεία και δεν μπορείς να χωρέσεις τίποτα περισσότερο από μια αγγελική οπτασία, θέλησα προς το παρόν να φανερωθεί ο άγγελός μου, και καθιστώ σε εσένα φανερό μόνο το όνομά μου, διδάσκοντάς σε ότι «εγώ είμαι ο Ων» και ότι το όνομά μου είναι Κύριος. Στους δικούς σου πατέρες όμως δεν φανέρωσα μόνο αυτό, αλλά τους δώρισα και κάτι μεγαλύτερο από αυτό· διότι τους εμφανίστηκα. Ποιος όμως ήταν εκείνος που εμφανίστηκε στους πατέρες; Και το ότι δεν ήταν ο επί πάντων Θεός, έχει ήδη αποδειχθεί προηγουμένως, όταν δείξαμε ότι ο Θεός και Κύριος ονομάστηκε «άγγελος Θεού». Πώς λοιπόν εδώ, Εκείνος που βρίσκεται επέκεινα των όλων, όντας ο ίδιος ο μόνος επί πάντων Θεός, λέει ότι εμφανίστηκε στους πατέρες, θα μπορούσε δικαιολογημένα να αναρωτηθεί κανείς. Το ζήτημα αυτό θα μπορούσε να επιλυθεί, εάν προσέξουμε την ακρίβεια της θείας Γραφής.

Σε αυτά προσθέτει, επιχειρηματολογώντας μέσω αυτών ότι ένας είναι ο Θεός και ότι δεν υπάρχει Υιός: το ότι δε η Θεία Γραφή γνωρίζει να ονομάζει τη μονάδα Κύριο και Θεό, έχει ήδη γίνει φανερό και από τα προλεχθέντα, μέσω των οποίων ο Θεός είπε προς τον θεράποντά του Μωυσή: «Και είπε πάλι ο Θεός προς τον Μωυσή: Έτσι θα πεις στους υιούς Ισραήλ: Ο Κύριος ο Θεός των πατέρων σας, ο Θεός του Αβραάμ και ο Θεός του Ισαάκ και ο Θεός του Ιακώβ, με απέστειλε προς εσάς». Βλέπεις πώς, υποδεικνύοντάς μας εδώ ένα πρόσωπο, το προσαγορεύει ταυτόχρονα Κύριο και Θεό. Και πάλι ομοίως η Γραφή λέγει: «Και ελάλησε ο Κύριος όλους αυτούς τους λόγους λέγοντας: Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, ο οποίος σε έβγαλε από τη γη της Αιγύπτου, από οίκο δουλείας. Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα». Ακούς πώς, μέσω της αντωνυμίας, αποφαίνεται ότι ο Θεός είναι μόνο ένας. Και πάλι λίγο αργότερα λέγει: «Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου», αποκαλώντας τον εαυτό του Κύριο και Θεό. Τι μαθαίνουμε δε και από άλλο χωρίο της Γραφής; «Και θα γνωρίσεις σήμερα», λέγει, «και δεν θα διαστραφείς στη διάνοια, ότι ο Κύριος ο Θεός σου, αυτός είναι ο Θεός στον ουρανό άνω και επί της γης κάτω, και δεν υπάρχει άλλος εκτός από αυτόν». Και πάλι στο ίδιο το Δευτερονόμιο λέγει: «Άκουε, Ισραήλ: Ο Κύριος ο Θεός ημών είναι ένας Κύριος· και θα αγαπήσεις τον Κύριο τον Θεό σου εξ όλης της καρδίας σου και εξ όλης της ψυχής σου και εξ όλης της διανοίας σου».

Περί των αγίων και της τιμής των λειψάνων τους Πρέπει να τιμούμε τους αγίους ως φίλους του Χριστού, ως τέκνα και κληρονόμους του Θεού, όπως λέει ο θεολόγος ευαγγελιστής: «Σε όσους όμως τον δέχθηκαν, έδωσε την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού». «Ώστε δεν είναι πλέον δούλοι, αλλά υιοί· και εφόσον είναι υιοί, είναι και κληρονόμοι, κληρονόμοι μεν του Θεού, συγκληρονόμοι δε του Χριστού». Και ο Κύριος στα ιερά Ευαγγέλια λέει στους αποστόλους: «Εσείς είστε φίλοι μου. Δεν σας ονομάζω πλέον δούλους· διότι ο δούλος δεν γνωρίζει τι κάνει ο κύριός του». Αν λοιπόν ο Δημιουργός των πάντων και Κύριος ονομάζεται «βασιλεύς βασιλευόντων και κύριος κυριευόντων» και «Θεός θεών», τότε ασφαλώς και οι άγιοι είναι θεοί και κύριοι και βασιλείς. Αυτών Θεός και Κύριος και Βασιλεύς είναι και ονομάζεται ο Θεός. «Διότι εγώ είμαι», λέει στον Μωυσή, «ο Θεός του Αβραάμ και ο Θεός του Ισαάκ και ο Θεός του Ιακώβ». Και ο Θεός κατέστησε τον Μωυσή θεό του Φαραώ. Τους ονομάζω δε θεούς και βασιλείς και κυρίους όχι κατά φύση, αλλά επειδή βασίλευσαν και κυριάρχησαν επί των παθών, και επειδή διαφύλαξαν απαραχάρακτη την ομοίωση της θείας εικόνας, σύμφωνα με την οποία και δημιουργήθηκαν (διότι βασιλιάς ονομάζεται και η εικόνα του βασιλιά), και επειδή ενώθηκαν με τον Θεό με τη δική τους προαίρεση, δεχόμενοι Αυτόν να κατοικήσει μέσα τους, και μέσω της μετοχής τους σε Αυτόν έγιναν κατά χάριν αυτό ακριβώς που Εκείνος είναι κατά φύση. Πώς, λοιπόν, να μην τιμήσουμε αυτούς που αναδείχθηκαν θεράποντες και φίλοι και υιοί του Θεού;