Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 3:5

Εάν δε κάποιες φορές, ενώ εμφανιζόταν άγγελος, εκείνος που τον έβλεπε άκουγε φωνή Θεού, όπως συνέβη στην περίπτωση της βάτου· διότι εμφανίστηκε άγγελος Κυρίου μέσα σε φλόγα φωτιάς από τη βάτο· και ο Κύριος κάλεσε τον Μωυσή μέσα από τη βάτο λέγοντας: «Εγώ είμαι ο Θεός του πατέρα σου, ο Θεός του Αβραάμ, και ο Θεός του Ισαάκ, και ο Θεός του Ιακώβ». Αλλά ο άγγελος δεν ήταν ο Θεός του Αβραάμ, παρά ο Θεός ήταν εκείνος που μιλούσε μέσω του αγγέλου.

Όπως ο Ιεζεκιήλ αναφέρει ότι υπάρχουν ποταμοί της Αιγύπτου, για τους οποίους ο Φαραώ αλαζονεύεται ότι έχει δημιουργήσει, έτσι και ο Ησαΐας ονομάζει θάλασσα της Αιγύπτου εκείνην που ο αγαθός Θεός πρόκειται να ερημώσει. Διότι αποτελεί ευεργεσία η ερήμωση που επιφέρεται στα μοχθηρά πράγματα στον ευπρόσδεκτο καιρό. Και όπως ακριβώς «θα ερημώσει ο Κύριος τη θάλασσα της Αιγύπτου, και θα επιβάλει [την ισχύ Του] πάνω στον ποταμό με βίαιο άνεμο», έτσι «και θα πατάξει τις επτά φάραγγες της Αιγύπτου». —Και τότε θα διασχίσει κανείς τον ποταμό της Αιγύπτου υποδεδεμένος (φορώντας τα υποδήματά του). Αυτό υποδηλώνει την πενιχρότητα του νερού που θα έχει απομείνει στο ποτάμιο ύδωρ· διότι θα είναι τόσο λίγο (ή και θα αποξηρανθεί παντελώς), ώστε να μην απομείνει ούτε ικμάδα, εξαιτίας της οποίας θα αναγκαζόταν κάποιος να βγάλει τα υποδήματά του για να εισέλθει στον ποταμό. Ή ίσως, επειδή στον Μωυσή και στον Ιησού [του Ναυή] ειπώθηκε να λύσουν το υπόδημα του ποδιού τους, επειδή η γη πάνω στην οποία στέκονταν ήταν άγια, ενώ η Αίγυπτος δεν είναι τέτοια, αλλά είναι βέβηλη, προστάζονται να πατούν τον ποταμό υποδεδεμένοι και να μην αποθέτουν τα υποδήματά τους.

Και εμφανίστηκε σε αυτόν άγγελος Κυρίου μέσα σε φλόγα φωτιάς από τη βάτο. Και βλέπει ότι η βάτος καίγεται από φωτιά, όμως η βάτος δεν κατακαιγόταν. Είπε τότε ο Μωυσής: Θα πλησιάσω να δω αυτό το μεγάλο θέαμα, γιατί δεν κατακαίγεται η βάτος. Όταν δε είδε ο Κύριος ότι πλησιάζει για να δει, τον κάλεσε ο Κύριος μέσα από τη βάτο, λέγοντας: Μωυσή, Μωυσή. Εκείνος αποκρίθηκε: Τι είναι; Και του είπε: Μην πλησιάζεις εδώ· βγάλε τα υποδήματα από τα πόδια σου, διότι ο τόπος στον οποίο στέκεσαι είναι γη άγια. Και του είπε: Εγώ είμαι ο Θεός του πατέρα σου, ο Θεός του Αβραάμ, και ο Θεός του Ισαάκ, και ο Θεός του Ιακώβ.» Καθιστά λοιπόν απρόσιτη την προσέγγιση, υποδεικνύοντας μάλιστα τότε και στον ίδιο τον μακάριο Μωυσή ότι, εάν κάποιος αρκεστεί στην παιδαγωγία του νόμου και στις σκιές των συμβόλων, δεν θα μπορούσε να βρεθεί κοντά στον Χριστό. Διότι ο νόμος δεν τελειοποίησε τίποτα.

δ'. Έχεις ως εικόνα αυτού του πράγματος τον ιεροφάντη Μωυσή. Διότι, ενώ έβοσκε κοπάδια προβάτων στο όρος Χωρήβ, του εμφανίστηκε παράδοξα φωτιά που άστραφτε μέσα σε μια βάτο, και η φλόγα μεν τύλιγε τον θάμνο, χωρίς όμως να του προξενεί καμία απολύτως βλάβη (αφού καθόλου δεν τον κατέκαιγε), καθιστώντας το θαύμα μεγάλο και εξαίσιο· πλησίαζε λοιπόν ο Μωυσής για να περιεργαστεί τη φύση αυτού του παράδοξου θεάματος. Ήταν τελικά ο Θεός που είχε εγκατασταθεί στη βάτο με τη μορφή φωτιάς. Έπειτα η ιερή Γραφή λέει ότι ο Κύριος κάλεσε τον άνθρωπο μέσα από τη βάτο, λέγοντας: «Μωυσή, Μωυσή, μην πλησιάσεις εδώ, λύσε το υπόδημα από τα πόδια σου· διότι ο τόπος στον οποίο στέκεσαι, είναι γη άγια». Θα μπορούσε ίσως κάποιος να ρωτήσει ως προς αυτό, νομίζω: Τι είδους μόλυνση θα μπορούσε να θεωρηθεί το να είναι κανείς υποδεδεμένος στα πόδια του; Ή πώς ήταν ακάθαρτος ο Μωυσής εξαιτίας των σανδαλιών και των δερμάτων; Τι έχουμε λοιπόν να πούμε γι' αυτό; Κανένας ρύπος δεν θα μπορούσε να προκύψει στις ψυχές των ανθρώπων από τα υποδήματα.

Επειδή λοιπόν ο Μωυσής βρισκόταν στην Αίγυπτο, και επικρατούσε ως νόμος μεταξύ των αυτοχθόνων να μην προσεγγίζει κανείς απερίσκεπτα τα τεμένη των ειδώλων έχοντας φορεμένα τα υποδήματά του, τα οποία προέρχονται από ζώα και το πράγμα αυτό θεωρείτο μόλυσμα, και τίποτε άλλο δεν ίσχυε για αυτούς, για τον λόγο αυτόν και ο Θεός των όλων, αφαιρώντας κάθε πρόφαση από εκείνους που δεν είχαν ακόμη καθαρθεί, με αφορμή τη συνήθεια της Αιγύπτου, καλούσε τον ιερό Μωυσή σε πνευματική κάθαρση, λέγοντας: «Λύσε το υπόδημα από τα πόδια σου· διότι ο τόπος στον οποίο στέκεσαι, είναι γη άγια.» Διότι υποστηρίζω ότι κατ' αυτόν τον τρόπο οφείλουν όσοι λατρεύουν τον πανάγιο Θεό να απομακρύνονται από τα νεκρά έργα, και απαλλαγμένοι από τις επιτηδεύσεις που οδηγούν σε φθορά και βεβήλωση να Τον πλησιάζουν, με την πνευματική εννοώ οικειότητα. Έργα δε νεκρά θα μπορούσαν να θεωρηθούν οι σαρκικές φιληδονίες, τα γλέντια και οι μέθες, η ζωή που στερείται κάθε σεμνότητας, η επιθυμία αισχρών κερδών, οι αρπαγές και οι πλεονεξίες, οι θυμοί και όσα προέρχονται από αυτούς, οι καταλαλιές και οι υπεροψίες, και γενικώς όλα εκείνα μέσω των οποίων κάποιος θα μπορούσε να εκπέσει από την αιώνια ζωή, πιασμένος στις παγίδες της αμαρτίας, και έχοντας καταστήσει τον εαυτό του ένοχο με τα παραπτώματα μιας πολύμορφης φαυλότητας. Από τέτοια αρρωστήματα μας απομακρύνει ο μαθητής του Χριστού λέγοντας: «Μην αγαπάτε τον κόσμο, ούτε τα πράγματα του κόσμου· διότι καθετί που υπάρχει στον κόσμο, η επιθυμία της σάρκας, και η επιθυμία των οφθαλμών, και η αλαζονεία του βίου.»

Επειδή δε ενυπάρχει στην ανθρώπινη φύση το φιλελεύθερο, ορισμένες φορές δεν επαινούμε τα πάθη· απεναντίας τα αποστρεφόμαστε με βδελυγμία πολλές φορές, όταν συνέλθουμε έστω και για λίγο και αντιληφθούμε το δυσάρεστο των σαρκικών ηδονών, διψούμε για την άνωθεν βοήθεια του Θεού, και κραυγάζουμε δυνατά ενάντια στην αθέλητη δουλεία. Αυτό, νομίζω, σημαίνει ο αναστεναγμός των υιών του Ισραήλ προς τον Θεό. Και επειδή Εκείνος είναι αγαθός, απέστειλε από τον ουρανό τον Υιό ως Σωτήρα και Λυτρωτή μας, ο οποίος έγινε σαν εμάς, δηλαδή άνθρωπος. Και το γεγονός αυτό μας το προαναγγέλλει πάλι αινιγματωδώς η Ιερή Γραφή. Διότι αναφέρει τα εξής: «Και ο Μωυσής ποίμαινε τα πρόβατα του Ιοθόρ, του πεθερού του, του ιερέα της Μαδιάμ· και οδήγησε τα πρόβατα στην έρημο, και ήλθε στο όρος του Θεού, το Χωρήβ. Και του εμφανίστηκε άγγελος Κυρίου μέσα σε φλόγα φωτιάς από τη βάτο. Και βλέπει ότι η βάτος καιγόταν από τη φωτιά, αλλά η βάτος δεν κατακαιγόταν. Είπε δε ο Μωυσής: Ας πλησιάσω να δω αυτό το μεγάλο θέαμα, γιατί δεν κατακαίγεται η βάτος. Όταν δε είδε ο Κύριος ότι πλησιάζει για να δει, τον κάλεσε ο Κύριος μέσα από τη βάτο λέγοντας: Μωυσή, Μωυσή. Και εκείνος είπε: Τι είναι; Και Εκείνος είπε: Μην πλησιάζεις εδώ. Βγάλε το υπόδημα από τα πόδια σου, διότι ο τόπος στον οποίο στέκεσαι είναι γη αγία».

Η φωτιά, λοιπόν, σεβάστηκε το αγκάθι, και η φλόγα έγινε ανεκτή από ένα μικρό και αδύναμο ξύλο. Διότι χώρεσε, όπως είπα, η θεότητα μέσα στην ανθρωπότητα. Και αυτό το μυστήριο συντελέστηκε στον Χριστό. Κατοίκησε δε και μέσα μας ο Λόγος του Θεού, όχι ζητώντας τιμωρίες, ούτε απαιτώντας καταδίκες, αλλά περιαστράπτοντάς μας με αγαθές και ηπιότατες προσεγγίσεις. Διότι, όπως λέει και ο ίδιος κάπου: «Δεν απέστειλε ο Θεός τον Υιό στον κόσμο, για να κρίνει τον κόσμο, αλλά για να σωθεί ο κόσμος δι' αυτού.» Δεν κατακαιγόταν, λοιπόν, η βάτος, ενώ περιείχε μέσα της τη φλόγα. Διότι δεν μας ζητήθηκε τιμωρία για τα αμαρτήματά μας, όπως μόλις είπα· αντίθετα, μας περιλάμπει ο Χριστός διά του Αγίου Πνεύματος, και υπάρχει μέσα μας μέσω αυτού, και εν αυτώ θα κράξουμε: «Αββά ο Πατήρ.» Έκπληκτος δε από το θέαμα ο μακάριος Μωυσής, πρόσθεσε λοιπόν τούτο, λέγοντας: «Θα πλησιάσω να δω αυτό το μέγα όραμα, γιατί δεν κατακαίγεται η βάτος.» Αλλά τον εμποδίζει αμέσως ο μακάριος άγγελος μιλώντας εκ προσώπου του Θεού: «Μην πλησιάσεις εδώ· λύσε το υπόδημα από τα πόδια σου. Διότι ο τόπος στον οποίο στέκεσαι είναι γη άγια.» Την έρημο την άνυδρη, που βγάζει αγκάθια, στην οποία βρισκόταν και η βάτος, την αποκαλεί γη άγια. Διότι κάθε τόπος είναι άγιος, όπου βρίσκεται ο Χριστός.

Πολύ ορθά λοιπόν εμφανίζεται και στην έρημο, η οποία επέχει θέση τύπου της εξ εθνών Εκκλησίας, προς την οποία λέει ο ιερός λόγος: «Ευφράνσου, έρημος διψασμένη· ας αγαλλιάσει η έρημος και ας ανθίσει ως κρίνος». Υποσχόταν δε κάπου και ο Θεός, ότι θα μετατρέψει την έρημο σε έλη, και τη διψασμένη γη σε υδραγωγούς. Διότι έχει πλεονάσει σε εμάς, τους κληθέντες εξ εθνών, η χάρις του Σωτήρος, και σαν κάποιος ποταμός που κατακλύζει με τα άνωθεν νάματα, μας μεθά πλουσιοπάροχα. Αυτό ακριβώς αναφέρει και ο θεσπέσιος Δαβίδ σε εμάς: «Έθεσε ποταμούς σε έρημο, και γη καρποφόρο σε αλμυρή εξαιτίας της κακίας αυτών που κατοικούν σε αυτήν». Στην έρημο λοιπόν βρίσκεται η βάτος, και άγια πλέον είναι η γη που την περιέχει, και ιερή για τον Θεό. Και προσεγγίζοντας ο Μωυσής ανακόπτεται, και προστάσσεται να βγάλει το υπόδημα από το πόδι του. Αυτό αποτελεί σημείο νεκρότητας και φθοράς, εφόσον κάθε υπόδημα είναι λείψανο ζώου που έχει ήδη πεθάνει και φθαρεί.

Επομένως, ο Μωυσής εξεπλάγη με αυτό το όραμα· και μάλιστα προχώρησε επιθυμώντας να πλησιάσει. «Όταν δε είδε, λέει, ο Κύριος ότι πλησιάζει για να δει, τον κάλεσε μέσα από τη βάτο, λέγοντας: Μωυσή, Μωυσή. Και εκείνος είπε: Τι είναι; Μην πλησιάζεις εδώ, βγάλε το υπόδημα από τα πόδια σου, διότι ο τόπος στον οποίο στέκεσαι είναι γη αγία». Για εμάς δε, ο μακάριος Μωυσής θα αποτελέσει τύπο του Νόμου· διότι «έχουν τον Μωυσή και τους προφήτες», αναφέρει ο μακάριος Αβραάμ στα ευαγγελικά θεσπίσματα.

Μήπως σου φαίνεται απίθανος ο λόγος; ΠΑΛΛ. Όχι βέβαια· διότι ο Μωυσής αποτελεί το πρόσωπο του νόμου. ΚΥΡ. Έχει κληθεί, λοιπόν, ο Ισραήλ και το ποίμνιο που ζει σύμφωνα με τον νόμο και υπό τον νόμο. «Διότι ο Κύριος», λέει, «ο Θεός των Εβραίων μάς έχει προσκαλέσει». Και υπάκουσε στον Θεό που τον κάλεσε, όπως ακριβώς και ο Μωυσής: «Διότι όλα όσα είπε ο Κύριος ο Θεός, θα τα πράξουμε και θα υπακούσουμε». Επειδή όμως η δύναμη της υποταγής στον νόμο δεν είναι επαρκής για κάθαρση, διότι «είναι αδύνατον το αίμα ταύρων και τράγων να αφαιρεί αμαρτίες», εμποδίζεται ο Μωυσής να πλησιάσει τον Θεό: «Μην πλησιάζεις εδώ», λέει. Διότι το αγαθό είναι απρόσιτο μέσω του νόμου· και η δύναμη της πολιτείας κατά τον Μωυσή δεν είναι απολύτως ικανή για να μπορέσει να οδηγήσει στον Θεό. Τον παρουσιάζει όμως σε Αυτόν ο Χριστός μέσω αγιασμού. Διότι πρέπει να είναι άγιοι εκείνοι που επιδιώκουν να ενωθούν με τον άγιο Θεό: «Διότι θα είστε άγιοι», λέει, «επειδή εγώ είμαι άγιος». Και ότι ο τρόπος ζωής σύμφωνα με τον νόμο δεν είναι εντελώς άμεμπτος, το δίδαξε αμέσως, λέγοντας: «Λύσε το υπόδημα από τα πόδια σου· διότι ο τόπος στον οποίο στέκεσαι είναι γη αγία». Διότι πρόσταξε τον ιεροφάντη Μωυσή να βγάλει το υπόδημα από το πόδι του, αποδεικνύοντας ότι η πορεία της ζωής κατά τον νόμο δεν είναι ακόμη καθαρή, ούτε απολύτως απαλλαγμένη από τα έργα της φθοράς και της νεκρότητας, και από τη συνήθεια των Ελλήνων διδασκόταν για χάρη μας ο θείος Μωυσής ότι δεν είναι θεμιτό να πλησιάζει τον Θεό αυτός που φέρει υπολείμματα νεκρότητας και φθοράς.

Διότι, τι κακό θα μπορούσε να κάνει η τροφή, η οποία εισέρχεται στην κοιλιά και αποβάλλεται στον αφεδρώνα, σύμφωνα με τη φωνή του Σωτήρα; ΠΑΛΛ. Κανένα, όπως νομίζω· διότι σκέφτεσαι σωστά. ΚΥΡ. Επομένως, εγώ λέω ότι πρέπει, σαν τους πιο επιδέξιους ναυτικούς, λύνοντας κάθε σχοινί, να απομακρυνόμαστε από τους μολυσμούς και να κατευθυνόμαστε, σαν σε μια ήρεμη και χωρίς κύματα ακτή, προς τη ζωή που είναι η πιο αγαπητή στον Θεό. Διότι ο Θεός δεν θα μπορούσε να γίνει προσιτός σε εμάς με κανέναν άλλο τρόπο παρά μόνο με αυτόν, και είναι εύκολο να δει κανείς ότι αυτό το πράγμα είναι αληθές. Διότι είναι γραμμένο πάλι στην Έξοδο: «Και ο Μωυσής ποίμαινε τα πρόβατα του Ιοθόρ, του πεθερού του, του ιερέα της Μαδιάμ, και οδήγησε τα πρόβατα βαθιά στην έρημο· και ήλθε στο όρος Χωρήβ. Και του εμφανίστηκε άγγελος Κυρίου σε φλόγα φωτιάς μέσα από τη βάτο, και βλέπει ότι η βάτος καίγεται από τη φωτιά, αλλά η βάτος δεν κατακαιγόταν. Και είπε ο Μωυσής: Ας πλησιάσω να δω αυτό το μεγάλο θέαμα, γιατί δεν κατακαίγεται η βάτος. Και όταν ο Κύριος είδε ότι πλησιάζει για να δει, τον κάλεσε ο Κύριος μέσα από τη βάτο, λέγοντας: Μωυσή, Μωυσή· και εκείνος είπε: Τι είναι; Και Εκείνος είπε: Μην πλησιάζεις εδώ, λύσε το υπόδημα από τα πόδια σου· διότι ο τόπος στον οποίο στέκεσαι είναι γη αγία». Καταλαβαίνεις λοιπόν πώς κανείς δεν θα μπορούσε να βρεθεί κοντά στον πανάγιο Θεό, εάν προηγουμένως δεν αποπλύνει κάθε ρύπο της ψυχής του, και εάν δεν απελευθερώσει το πόδι, δηλαδή τη νοητή πορεία προς τις πράξεις, από κάθε νέκρωση που ενυπάρχει στις κοσμικές μέριμνες;

Αυτή, λοιπόν, η επιεικεστάτη ερωτά με ακρίβεια τον δικό της νυμφίο στο βιβλίο των Ασμάτων: «Πού ποιμαίνεις; Πού αναπαύεις το κοπάδι σου το μεσημέρι;» Ποιμαίνει δε ο Χριστός στην προαναφερθείσα αγία γη, και όχι μόνο ποιμαίνει, αλλά και προστάζει να λύνουν τα υποδήματα από τα πόδια των ποιμένων, όπως λέει πρώτα στον Μωυσή. Παραλαμβάνοντας την παράδοση από αυτόν, και εσείς καθοδηγείτε πρώτα με ασφάλεια όσους εισάγονται στην αγία επιστήμη, φροντίζοντας να λυθούν τα υποδήματα του καθενός. Τα υποδήματα όμως του καθενός μας διαφέρουν. Διότι ο καθένας φόρεσε υποδήματα σύμφωνα με τις δικές του πράξεις. Έτσι λοιπόν, υπακούοντας ο καθένας σε εσάς, τους μαθητές και καλούς ποιμένες, όποιος μεν είχε φορέσει ως υπόδημα την ειδωλολατρία, την απέβαλε με τη δική σας νουθεσία, άλλος απέβαλε τη μοιχεία, άλλος την πορνεία, άλλος την κλοπή και άλλος την πλεονεξία. Και όχι μόνο αυτό, αλλά αποτασσόμενοι και τα μισητά λόγια και τα αισχρά ρήματα, παραδίδει ο καθένας τον εαυτό του, με μακάριες ελπίδες, για να ποιμανθεί «υπό την κραταιά χείρα» του αγαθού Ποιμένα μέσω εσάς, των καλών μαθητών· διότι ο καθένας οπωσδήποτε θα απέχει από την πλάνη. Και θέτετε την αλήθεια προ οφθαλμών, αφενός ακυρώνοντας τα είδωλα και διακηρύττοντας φανερά την πλάνη γύρω από αυτά (διότι ούτε ως νεκρούς δεν τους θεωρείτε, επειδή ποτέ δεν έζησαν), αφετέρου διδάσκοντας πάντοτε και ευλόγως τους πάντες ότι είναι κενά, μάταια και ανύπαρκτα.

Κατά την Έξοδο, λοιπόν, ο Θεός, ετοιμάζοντας συναγωγή για τον εαυτό Του, λέει στον Μωυσή: «Βγάλε τα υποδήματα από τα πόδια σου». Διότι καθένας που πρόκειται να πλησιάσει σε καθαρά λουτρά, πρώτα βγάζει τα υποδήματά του. Επειδή, λοιπόν, είχε περάσει πολύς χρόνος και «όλοι μας πλανηθήκαμε ο καθένας στον δρόμο του» και αυτή η συναγωγή παρέμεινε στα δικά της κακά, ο Θεός δεν αποκάλυπτε ακόμη «το λουτρό της παλιγγενεσίας», αλλά το ανέβαλλε για πολλά χρόνια, και αργότερα αποκάλυψε το πανάγιο λουτρό στην αγία Εκκλησία· στο πρόσωπο δηλαδή του Μωυσή αφαιρώντας τα υποδήματα, στους προφήτες βγάζοντας τον εξωτερικό χιτώνα, αφήνοντας μόνο το περίζωμα στον Ιερεμία, ενώ στον Ιωάννη, αφού απέβαλε όλα τα ενδύματα του κόσμου, τα μετασχημάτισε σε ένδυμα από τρίχες καμήλας. Στον ίδιο δε τον Σωτήρα και στους μαθητές Του αφαίρεσε το «σχήμα του κόσμου», και από ψηλά, από τους ουρανούς, μετά την κάθαρση των υδάτων, τους έντυσε με ένδυμα «πυρός και Πνεύματος». Όμως οι Ισραηλίτες, αν και έβλεπαν τη χάρη Του, δεν αναγνώρισαν ότι είναι Θεός. Γι' αυτό και ο προφήτης τους θρηνούσε κατηγορώντας τους για την ατιμωτική συμπεριφορά που επρόκειτο να δείξουν προς τον Σωτήρα, λέγοντας: «Αυτά ανταποδίδετε στον Κύριο, λαέ μωρέ και ακάρδιε;»

Έχει γραφτεί λοιπόν: «Και συνέβη, όταν ο Ιησούς βρισκόταν στην Ιεριχώ, να σηκώσει τα μάτια του και να δει έναν άνθρωπο να στέκεται απέναντί του, και η ρομφαία του ήταν τραβηγμένη στο χέρι του. Και πλησιάζοντας ο Ιησούς είπε: "Είσαι δικός μας ή με τους εχθρούς;" Και του απάντησε: "Εγώ είμαι ο αρχιστράτηγος της δυνάμεως του Κυρίου· τώρα μόλις έφτασα". Και ο Ιησούς έπεσε με το πρόσωπο στη γη και του είπε: "Δέσποτα, τι προστάζεις τον δούλο σου;" Και είπε ο αρχιστράτηγος του Κυρίου προς τον Ιησού: "Λύσε το υπόδημα από τα πόδια σου· διότι ο τόπος στον οποίο στέκεσαι είναι τόπος άγιος"». Εδώ λοιπόν θα παρατηρήσεις, από τα ίδια αυτά λόγια, ότι αυτός δεν είναι άλλος από εκείνον που είχε αποκαλυφθεί και στον Μωυσή, διότι ακριβώς με τα ίδια λόγια και για αυτήν την περίπτωση λέει η Γραφή: «Όταν δε είδε ο Κύριος ότι πλησιάζει για να δει, τον κάλεσε ο Κύριος μέσα από τη βάτο λέγοντας: "Μωυσή, Μωυσή". Και εκείνος απάντησε: "Τι είναι;" Και του είπε: "Μην πλησιάσεις εδώ· λύσε το υπόδημα από τα πόδια σου· διότι ο τόπος πάνω στον οποίο στέκεσαι είναι γη αγία". Και του είπε: "Εγώ είμαι ο Θεός του πατέρα σου, ο Θεός του Αβραάμ και ο Θεός του Ισαάκ και ο Θεός του Ιακώβ"».

Πρόσεξε δε μήπως από τα λόγια προς τον Ιησού υποδηλώνεται ότι πρόκειται για τον ίδιο που μίλησε και στον Μωυσή στο όρος μέσω του αγγέλου· διότι όσα λέγονται τώρα σε αυτόν, τα ίδια ειπώθηκαν παρομοίως και στον Μωυσή από τον Κύριο μέσω του αγγέλου, όταν άρχιζε τη θεοπτία, σύμφωνα με το: «Λύσε το υπόδημα από τα πόδια σου» και τα εξής. Όντας δε πολυώνυμος ο Χριστός του Θεού, τώρα αποκαλείται αρχιστράτηγος της δυνάμεως του Κυρίου· όπως και στον Ησαΐα, Άγγελος μεγάλης βουλής, στο χωρίο: «και θα θελήσουν να είχαν καεί στη φωτιά· Διότι παιδί γεννήθηκε για εμάς, υιός και δόθηκε σε εμάς, του οποίου η εξουσία βρίσκεται επάνω στον ώμο του, και το όνομά του καλείται, Άγγελος της μεγάλης βουλής».

«Εμφανίστηκε δε σε αυτόν άγγελος Κυρίου μέσα σε πύρινη φλόγα βάτου», και μετά από άλλα: «όταν δε είδε ότι πλησιάζει για να δει, τον κάλεσε μέσα από τη βάτο λέγοντας, Μωυσή Μωυσή, μην πλησιάσεις εδώ· βγάλε τα υποδήματα από τα πόδια σου, διότι ο τόπος πάνω στον οποίο στέκεσαι είναι γη αγία», και λίγο παρακάτω: «και είπε ο Κύριος προς αυτόν, εγώ είμαι ο Ών», και πάλι: «μίλησε ο Κύριος στον Μωυσή και του είπε, εγώ ο Κύριος εμφανίστηκα στον Αβραάμ και στον Ισαάκ και στον Ιακώβ, όντας Θεός τους, και το όνομά μου δεν τους το φανέρωσα· και σύναψα τη διαθήκη μου μαζί τους».

Και λέει ο αρχιστράτηγος του Κυρίου στον Ιησού: «Λύσε το υπόδημα των ποδιών σου· διότι ο τόπος στον οποίο στέκεσαι είναι γη αγία». Αυτά ακριβώς είχαν ειπωθεί από τον Κύριο και στον Μωυσή, όταν άρχιζε τη θεοπτία στη βάτο, όπως δηλώνει η Γραφή: «Όταν δε είδε ο Κύριος ότι πλησιάζει για να δει, τον κάλεσε ο Κύριος μέσα από τη βάτο λέγοντας: Μωυσή, Μωυσή, μην πλησιάσεις εδώ· λύσε το υπόδημα των ποδιών σου, διότι ο τόπος πάνω στον οποίο στέκεσαι είναι γη αγία». Ένας λοιπόν και ο αυτός Θεός ήταν εκείνος που αποκάλυψε το θέλημά Του και στους δύο, όπως αποδεικνύεται από το παράγγελμα. Αλλά τώρα μεν προστάζει μέσω του αρχιστρατήγου της δυνάμεώς Του, ενώ στον Μωυσή μέσω του αγγέλου που εμφανίστηκε. Καθώς δε υπερουράνιες στρατιές και υπερκόσμιες δυνάμεις και αόρατα πνεύματα, θείοι άγγελοι και αρχάγγελοι λειτουργούν στον παμβασιλέα και πανηγεμόνα Θεό, σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί από τον Δανιήλ: «χίλιες χιλιάδες τον υπηρετούσαν, και μύριες μυριάδες στέκονταν ενώπιόν του», ποιος άλλος θα μπορούσε να είναι ανώτατος όλων εκτός από τον Θεό Λόγο και την πρωτότοκη Σοφία και το ένθεο γέννημα; Εύλογα, λοιπόν, έχει αναγορευθεί στην προκειμένη περίπτωση και «αρχιστράτηγος της δυνάμεως του Κυρίου», όπως σε άλλα σημεία και «άγγελος μεγάλης βουλής», και σύνθρονος του Πατρός, αιώνιος και μέγας αρχιερέας. Έχει δε αποδειχθεί ότι αυτός ο ίδιος είναι και Κύριος και Θεός και Χριστός, χρισμένος από τον Πατέρα με έλαιο αγαλλιάσεως.

Λέει δε ο Μωυσής: «Α! Τι σημάδι είναι αυτό από τη βάτο, θαυμαστό και απίστευτο στους θνητούς; Ξαφνικά η βάτος καίγεται με πολλή φωτιά, αλλά ολόκληρος ο βλαστός της παραμένει χλωρός. Τι συμβαίνει άραγε; Θα προχωρήσω για να δω αυτό το μέγιστο θαύμα· διότι δεν μπορεί να γίνει πιστευτό από τους ανθρώπους». Έπειτα ο Θεός τού μιλάει: «Στάσου, άριστε, μην πλησιάζεις, Μωυσή, πριν λύσεις την υπόδεση των ποδιών σου· διότι η γη πάνω στην οποία στέκεσαι είναι άγια, και από τη βάτο εκλάμπει σε σένα ο θείος λόγος. Πάρε θάρρος, παιδί μου, και άκουσε τα λόγια μου· διότι είναι αδύνατον σε θνητό άνθρωπο να δει το πρόσωπό μου, αλλά σου επιτρέπεται να ακούσεις τα λόγια μου, για τα οποία έχω έλθει. Εγώ είμαι ο Θεός των προπατόρων σου, για τους οποίους μιλάς, του Αβραάμ και του Ισαάκ και τρίτου του Ιακώβ. Ενθυμούμενος δε εκείνους και επιπλέον τις δωρεές μου, βρίσκομαι εδώ για να σώσω τον εβραϊκό λαό μου, βλέποντας την κακοπάθεια και τον πόνο των δούλων μου. Αλλά πήγαινε και μετέφερε τα λόγια μου, πρώτα σε όλους μαζί τους Εβραίους, και έπειτα στον βασιλιά αυτά που έχω προστάξει, ώστε να εξαγάγεις τον λαό μου από τη χώρα». Έπειτα, παραλείποντας ορισμένους διαλόγους, ο ίδιος ο Μωυσής λέει: «Δεν είμαι εύγλωττος από τη φύση μου, και η γλώσσα μου δυσκολεύεται στην ομιλία και είναι ισχνή, ώστε να μην μπορούν τα λόγια μου να ειπωθούν ενώπιον του βασιλιά». Έπειτα, σε αυτά ο Θεός του αποκρίνεται: «Θα στείλω γρήγορα τον αδελφό σου, τον Ααρών, στον οποίο θα πεις όλα όσα έχουν λεχθεί από εμένα, και αυτός θα μιλήσει ενώπιον του βασιλιά· εσύ μεν θα απευθύνεσαι σε εμάς, εκείνος δε θα τα λαμβάνει από εσένα».

Μήπως επειδή το θεωρητικό μέρος της ψυχής περισφίγγει το επιθυμητικό και δεν το αφήνει να περιφέρεται αλλού; Διότι αυτό που διακατέχεται από έρωτα για κάτι δεν θέλει να διαθέτει την ίδια δύναμη για τις άλλες ηδονές. ΙΘ΄. Όσον αφορά τα υποδήματα, εκείνος μεν που πρόκειται να αγγίξει την αγία και θεοβάδιστη γη, ας τα βγάλει, όπως ακριβώς και εκείνος ο Μωυσής πάνω στο όρος, ώστε να μη φέρει πάνω του τίποτα το νεκρό, και για να μην παρεμβάλλεται τίποτα ανάμεσα στον Θεό και τους ανθρώπους. Όπως επίσης, αν κάποιος μαθητής αποστέλλεται για να κηρύξει το Ευαγγέλιο, ας πορεύεται με φιλοσοφικό φρόνημα και απέριττα· αυτός, εκτός από το να μην έχει χρήματα, ούτε ραβδί, και να φορά έναν μόνο χιτώνα, πρέπει επιπλέον να περπατά ανυπόδητος, για να φανούν ωραία τα πόδια αυτών που ευαγγελίζονται την ειρήνη και κάθε άλλο αγαθό. Εκείνος όμως που φεύγει μακριά από την Αίγυπτο και τα αιγυπτιακά πράγματα, ας φορά υποδήματα, τόσο για τη γενικότερη ασφάλειά του όσο και για την προστασία του από τους σκορπιούς και τα φίδια, τα οποία τρέφει σε μεγάλο αριθμό η Αίγυπτος, ώστε να μη βλάπτεται από αυτούς που παραμονεύουν τη φτέρνα, και τους οποίους έχουμε λάβει την εντολή να καταπατούμε. Σχετικά με τη βακτηρία και το αίνιγμα γύρω από αυτήν, αυτή είναι η άποψή μου.

Αλλά και αφού έπλυνε τα πόδια της, δεν δέχεται πάλι στο πέλμα τον μολυσμό της γης· διότι λέγει: «Έπλυνα τα πόδια μου· πώς να τα μολύνω;». Άλλωστε, ούτε ο Μωυσής, ο οποίος με θείο πρόσταγμα ελευθέρωσε τα πόδια του από το νεκρό περίβλημα των δερμάτων, όταν πατούσε την άγια και φωτισμένη γη, αναφέρεται ότι φόρεσε πάλι υποδήματα στα πόδια του. Αυτός, αν και φιλοτέχνησε την ιερατική στολή σύμφωνα με το πρότυπο που του υποδείχθηκε στο όρος, αναμειγνύοντας στο ύφασμα τις λάμψεις του χρυσού, της πορφύρας, του βύσσου, του υακίνθου και του κόκκου, ώστε να αστράφτει η σύμμικτη ομορφιά όλων αυτών, δεν κατασκεύασε κανένα στόλισμα για τα πόδια. Αντιθέτως, καλλωπισμός του ιερατικού ποδιού ήταν το να είναι γυμνό και ελεύθερο από κάθε περίβλημα· διότι ο ιερέας πρέπει οπωσδήποτε να βαδίζει επί της αγίας γης, την οποία δεν είναι θεμιτό να πατάει με νεκρά δέρματα. Γι' αυτόν τον λόγο και ο Κύριος απαγορεύει τα υποδήματα στους μαθητές, επειδή τους προστάζει να μην πορεύονται σε οδό εθνικών, αλλά να προχωρούν μέσω της αγίας οδού. Και βεβαίως δεν αγνοείς καθόλου την αγία οδό, μέσω της οποίας προστάζονται οι μαθητές να τρέχουν, έχοντας μάθει από Εκείνον που είπε «Εγώ είμαι η οδός», την οποία δεν μπορεί να εγγίσει εκείνος που δεν έχει απεκδυθεί το περίβλημα του νεκρού ανθρώπου.

Αλλά προς τον Αβραάμ, ο οποίος δεν είχε ακόμη αποφύγει τη συμβίωση με τους αθέους, λέει: «Έξελθε από τη γη σου, και έλα σε γη», όχι αυτήν που θα σου δώσω, αλλά «αυτήν που θα σου δείξω», σαν να υποδεικνυόταν μέσω εκείνης κάποια άλλη πνευματική γη. Προς τον Μωυσή, όμως, μετά τη φυγή του από την Αίγυπτο και την ανάβαση στο όρος, τι λέει η πρώτη φωνή του Θεού προς αυτόν; «Λύσε το υπόδημα από τα πόδια σου». Αυτό είναι ένα άλλο μυστήριο του σταυρού, το οποίο ακολουθεί αρμονικά το προηγούμενο: διότι, λέει, έστω κι αν εξήλθες από την Αίγυπτο και άφησες την υπηρεσία του Φαραώ και περιφρόνησες το να ονομάζεσαι γιος της θυγατέρας του Φαραώ, και στο μέτρο που εξαρτιόταν από εσένα ο κόσμος εκείνος της πονηρής υπηρεσίας λύθηκε και έχει καταργηθεί, εντούτοις πρέπει να προσθέσεις κάτι ακόμη. Τι είναι αυτό; Το να λύσεις το υπόδημα από τα πόδια σου, να αποβάλεις τους δερμάτινους χιτώνες που ενδύθηκε η φύση μας και μέσα στους οποίους ενεργεί η αμαρτία και σε χωρίζει από την άγια γη. Λύσε, λοιπόν, αυτό το υπόδημα από τα πόδια σου, πράγμα που σημαίνει: μην ζεις πλέον κατά σάρκα και στην αμαρτία, αλλά ας καταργηθεί και ας νεκρωθεί η αντίθετη προς τον Θεό ζωή και το φρόνημα της σάρκας, και ο νόμος που υπάρχει στα μέλη, ο οποίος αντιστρατεύεται τον νόμο του νου και αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας, ας μην επικρατεί πλέον, ούτε ας ενεργεί, νεκρωμένος από τη δύναμη της θεοπτίας.

Άραγε δεν είναι αυτός ο Σταυρός; Διότι σταυρός είναι πάλι, σύμφωνα με τον θείο Παύλο, το να σταυρώσει κανείς τη σάρκα «μαζί με τα πάθη και τις επιθυμίες». «Λύσε λοιπόν», λέει, «το υπόδημα από τα πόδια σου· διότι η γη πάνω στην οποία στέκεσαι είναι γη άγια»· και του φανέρωνε ο λόγος τον αγιασμό που επρόκειτο να γίνει πάνω στη γη διά του Σταυρού μετά την επιφάνεια του Κυρίου και Θεού και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού. Διότι τότε ο Μωυσής προέβλεπε την τότε μελλοντική παρουσία του Χριστού, κοιτάζοντας προς εκείνο το μέγα θέαμα, τη βάτο που δροσιζόταν μέσα στο πυρ· ώστε και η εν Θεώ θεωρία του Σταυρού είναι μυστήριο, μεγαλύτερο από εκείνο το προηγούμενο μυστήριο. Διότι ότι αυτά είναι δύο, το υπαινίσσονται και ο μέγας Παύλος και οι θείοι πατέρες μας· ο μεν λέγοντας όχι μόνο ότι «για μένα ο κόσμος έχει σταυρωθεί», αλλά προσθέτοντας ότι «κι εγώ για τον κόσμο»· και οι δε παραγγέλλοντάς μας να μην σπεύδουμε να ανεβούμε στον σταυρό πριν από τον Σταυρό, εφόσον υπάρχουν οπωσδήποτε δύο λόγοι και δύο μυστήρια του Σταυρού.

Τα δε κρέατα 〈ψημένα στη φωτιά〉· διότι είναι πύρινο το λογικό σώμα του Χριστού· 〈«Φωτιά ήρθα να ρίξω στη γη, και τι άλλο θα ήθελα αν έχει κιόλας ανάψει;»〉. 〈Όχι ωμό〉 το κρέας, για να είναι ο λόγος εύκολος στην επεξεργασία του, προσιτός και ευπρόσδεκτος· 〈ούτε βρασμένο σε νερό〉, για να μην είναι ο λόγος υγρός, ούτε υδαρής, ούτε χαλαρός. 〈Κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια〉, 〈**〉 ως αόρατη βουλή, τα πόδια ως άνθρωπος. 〈Κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια〉, αρχή και μέση και τέλος, συγκρατώντας, συσφίγγοντας και συνενώνοντας τα πάντα μέσα Του με άλυτους δεσμούς, έχοντας γίνει αληθινά 〈«μεσίτης Θεού και ανθρώπων»〉. 〈Κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια〉, Θεός, Λόγος και άνθρωπος στη γη. 〈Κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια〉, σε ύψος και βάθος και πλάτος 〈**〉 και στα ριζώματα της γης. 〈Κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια〉, νόμος και λόγος και απόστολοι, ο νόμος ως αρχή και ο λόγος ως βουλή και οι απόστολοι ως πόδια· 〈«Πόσο ωραία είναι τα πόδια εκείνων που ευαγγελίζονται τα αγαθά»〉. 〈Οστό δε δεν θα τσακίσετε από αυτόν〉, για να γίνει γνωστή η ανάσταση με το σώμα· διότι λέει, 〈«Βάλε τα δάχτυλά σου στα σημάδια των καρφιών, για να γνωρίσεις ότι το πνεύμα δεν έχει σάρκα και οστά»〉. 〈Άζυμα μαζί με πικρά χόρτα θα φάτε〉· διότι πικρά είναι για σένα, ή πικρών έργων τα μυστήρια· 〈«Η γη σας είναι έρημη, οι πόλεις σας καμένες από τη φωτιά, τη χώρα σας την καταβροχθίζουν ξένοι μπροστά σας, και έχει ερημωθεί, κατεστραμμένη από ξένους λαούς»〉. 〈Θα φάτε με σπουδή〉 το πάσχα· διότι πρέπει να αγρυπνεί και να νήφει καθένας που πρόκειται να προσέλθει στο μεγάλο σώμα. 〈Οι οσφύες σας περιεζωσμένες〉· ας παύσουν οι ανεξέλεγκτες πηγές της γενέσεως, 〈οι〉 σαρκικές περιπλοκές και οι ρυπαρές ηδονές. 〈Τα υποδήματά σας στα πόδια σας〉· βάσεις που ορθοτομούν, στηρίγματα που δεν χωλαίνουν· διότι είναι ριζώματα της αλήθειας. 〈Τα υποδήματά σας στα πόδια σας〉, τα οποία ο Μωυσής μεν έβγαλε, ο Ιησούς όμως φόρεσε· διότι λέει, 〈«Λύσε το υπόδημα των ποδιών σου»〉, για να δηλωθεί το παροδικό του νόμου, 〈«Του οποίου δεν είμαι ικανός να λύσω το λουρί των υποδημάτων Του»〉, για να φανερωθεί το πανταχόθεν περιεσφιγμένο του Λόγου. 〈Τα ραβδιά σας στα χέρια σας〉, τα σημεία της θείας δυνάμεως, τα στηρίγματα της λογικής ισχύος, η ράβδος μέσω του Μωυσή, η ράβδος μέσω του Ααρών, η καρυΐνη ράβδος, η ράβδος που έσχισε τα βάθη της θάλασσας, 〈η ράβδος〉 που γλύκανε την πικρία των πηγών, η ράβδος επί της οποίας αναπαύθηκαν τα επτά άγια πνεύματα του Θεού· 〈«Πνεύμα σοφίας και συνέσεως, πνεύμα βουλής και ισχύος, 〈πνεύμα γνώσεως και ευσεβείας〉, πνεύμα φόβου Θεού θα τον γεμίσει»〉.

Το ακροατήριό σας είναι για εμένα στέφανος, και ένας μόνο ακροατής από εσάς ισοδυναμεί με ολόκληρη την πόλη. Διότι μερικοί μεν στόλισαν με στεφάνια τα κύπελλα του κρασιού, άλλοι συγκρότησαν σατανικά συμπόσια, και άλλοι ετοίμασαν πλούσιο τραπέζι· εσείς όμως τελέσατε μια τόσο σπουδαία παννυχίδα, και καθαρίσατε ολόκληρη την πόλη με το πάτημα των αγίων σας ποδιών, διασχίζοντας την αγορά με το βάδισμά σας, και καθιστώντας τον αέρα άγιο. Διότι γίνεται και ο αέρας άγιος από την ψαλμωδία, όπως ακούσατε σήμερα τον Θεό να λέει στον Μωυσή: «Διότι ο τόπος στον οποίο στέκεσαι είναι γη αγία». Αγιάσατε το έδαφος, την αγορά, και μετατρέψατε για εμάς την πόλη σε εκκλησία. Και όπως ακριβώς ένας χείμαρρος που ρέει ορμητικά και φερόμενος με άφθονο ρεύμα ανατρέπει τα πάντα, έτσι ακριβώς και ο πνευματικός χείμαρρος, ο ποταμός του Θεού, που ευφραίνει την πόλη του Θεού, γέμισε από ύδατα και καθάρισε τον βούρκο της ασέβειας.

Μια ψυχή που έχει ενωθεί με τον Θεό μέσω της καθαρότητας δεν θα χρειαστεί άλλον λόγο για διδασκαλία· επειδή φέρει μέσα της η μακαρία τον αΐδιο Λόγο ως μυσταγωγό, οδηγό και φωτισμό, όπως ακριβώς θυμάμαι ότι είναι και η δική σου ιερότατη και ολόφωτη κορυφή· διότι γνωρίζω το πανάχραντο φρόνημά της όχι απλώς με θεωρητικό λόγο, αλλά με ενέργεια και πείρα, το οποίο εξαστράπτει προπάντων με πραότητα που εξολοθρεύει τα θηρία των παθών και με ταπεινοφροσύνη, κατά το παράδειγμα εκείνου του μεγάλου νομοθέτη. Ακολουθώντας τον πράγματι κατά πόδας, ω καρτερόψυχε, και προχωρώντας πάντοτε προς τα ύψη, παραλίγο να ξεπεράσεις ακόμη και εκείνον στο εγκώμιο της αγνείας, εννοώ, και στο έπαθλο της σωφροσύνης, μέσω των οποίων κυρίως, όπως δεν μπορούμε μέσω άλλων, δυνάμεθα να πλησιάσουμε τον Θεό, τον πανάγιο και χορηγό και βοηθό κάθε απάθειας, ο οποίος μεταθέτει μέσω αυτής από τη γη στον ουρανό εκείνους που βρίσκονται ακόμη στη γη. Σε αυτές τις αρετές επιβαίνοντας σαν σε άρμα φωτιάς, με αόκνα βήματα, όχι μόνο φόνευσες αυτόν τον Αιγύπτιο και έκρυψες το κατόρθωμα στην άμμο της ταπείνωσης, αλλά και ανέβηκες στο όρος και είδες τον Θεό μέσα από έναν ακανθώδη και δυσπρόσιτο για τα θηρία βίο· και απόλαυσες τη θεία φωνή και την ολόφωτη λάμψη· και έλυσες το υπόδημα, δηλαδή κάθε νεκρό κάλυμμα· και έπιασες την ουρά, δηλαδή το τέλος, εκείνου που από άγγελος μετατράπηκε σε δράκοντα· και τον παρέδωσες, ρίχνοντάς τον στον ζόφο, σαν στη δική του φωλιά και στον κατώτατο λάκκο, στην Αίγυπτο και στο σκοτάδι· και νίκησες τον υψηλό και αγέρωχο Φαραώ· και κατέπληξες τους Αιγυπτίους, και θανάτωσες τα πρωτότοκά τους, το οποίο αποτελεί το μεγαλύτερο επίτευγμα.

Δʹ. Ιωάννου του ταπεινού μοναχού και πρεσβυτέρου του Δαμασκηνού, λόγος εις το Άγιον Σάββατον. αʹ. Ποιος θα εξαγγείλει τις δυναστείες του Κυρίου και θα κάνει ακουστούς όλους τους επαίνους Του; Ποιος θα διηγηθεί το απέραντο και αχανές πέλαγος της αγαθότητάς Του; Ποιος την ασύλληπτη αγάπη προς τους δούλους Του; Ποιος τη συγκατάβαση που ξεπερνά κάθε νου; Ποιος την ευσπλαχνία Του για εμάς και την άρρητη μέριμνα που απορρέει από αυτήν; Δεν υπάρχει κανείς, ούτε κι αν μιλούσε με τις γλώσσες των αγγέλων και των ανθρώπων· ούτε κι αν είχε συγκεντρώσει μέσα του ολόκληρη την ανθρώπινη σύνεση. Διότι, αν και το πνεύμα είναι πρόθυμο, εντούτοις η γλώσσα είναι αδύναμη να εκφραστεί και ο νους σκοτεινός για να κατανοήσει. Επειδή το μυστήριο της θείας οικονομίας είναι ομολογουμένως μέγα, και δεν συλλαμβάνεται με τη νόηση, αλλά προσεγγίζεται μόνο με την πίστη, απαιτώντας ψυχική αγνότητα η οποία συνίσταται από τον θείο φόβο και πόθο. Διότι δεν είναι δυνατόν να αποκτήσει κανείς την κάθαρση της ψυχής με άλλον τρόπο, παρά μόνο με τον θείο φόβο και έρωτα. Ούτε, πάλι, να δεχθεί τη θεία έλλαμψη, αν δεν καθαριστεί προηγουμένως η ορατική δύναμη της ψυχής. Επειδή το Θείο είναι απρόσιτο στους βέβηλους· και μόνο οι καθαροί στην καρδιά θα δουν τον Θεό, όπως λέει ο Χριστός, η όντως αλήθεια. Καθώς και στη θεοφάνεια που έγινε παλαιότερα στον Μωυσή στη βάτο, προστάζεται πρώτα να βγάλει το υπόδημά του, και έτσι να πλησιάσει στο σύμβολο που του εμφανίστηκε.

Για το ότι η δημιουργία και η προσκύνηση των εικόνων δεν είναι νέο εφεύρημα, αλλά αρχαία παράδοση της Εκκλησίας, δέξου το πλήθος των αγιογραφικών και πατερικών μαρτυριών. Ο Κύριος στο ιερό Ευαγγέλιο κατά τον Ματθαίο λέει τα εξής, μακαρίζοντας τους μαθητές του και μαζί με αυτούς όλους όσους ακολουθούν τον κανόνα τους και βαδίζουν στα ίχνη τους: «Μακάρια είναι τα δικά σας μάτια επειδή βλέπουν, και τα αυτιά σας επειδή ακούν. Διότι, αληθινά σας λέω, ότι πολλοί προφήτες και δίκαιοι επιθύμησαν να δουν αυτά που εσείς βλέπετε, και δεν τα είδαν, και να ακούσουν αυτά που εσείς ακούτε, και δεν τα άκουσαν.» Επιθυμούμε διακαώς λοιπόν και εμείς να δούμε, στον βαθμό που είναι δυνατόν να δούμε· «διότι βλέπουμε σαν μέσα σε καθρέπτη και με τρόπο αινιγματικό» και μέσα από την εικόνα, και μακαριζόμαστε. Ο ίδιος ο Θεός πρώτος δημιούργησε εικόνα και έδειξε εικόνες· διότι τον άνθρωπο τον έπλασε κατ' εικόνα Θεού. Και ο Αβραάμ εξάλλου, και ο Μωυσής και ο Ησαΐας και όλοι οι προφήτες είδαν εικόνες του Θεού και όχι την ίδια την ουσία του Θεού. Η βάτος ήταν εικόνα της Θεομήτορος, και όταν ο Μωυσής επρόκειτο να την πλησιάσει, ο Θεός είπε: «Λύσε το υπόδημα από τα πόδια σου· διότι η γη, στην οποία στέκεσαι, είναι γη άγια.» Αν λοιπόν η γη, στην οποία φανερώθηκε στον Μωυσή η εικόνα της Θεοτόκου, είναι γη άγια, πόσο μάλλον η ίδια η εικόνα;

Και όταν οι δαίμονες άκουσαν ότι αυτό το λουτρό είχε κηρυχθεί μέσω του προφήτη, ενήργησαν ώστε όσοι εισέρχονται στους ναούς τους και πρόκειται να τους προσεγγίσουν για να προσφέρουν σπονδές και κνίσες, να ραντίζουν τους εαυτούς τους· μάλιστα δε, ενεργούν ώστε να λούζονται εντελώς προτού έλθουν στα ιερά όπου βρίσκονται εγκατεστημένοι. Διότι και το να διατάσσονται οι λάτρεις από τους ιερείς να βγάζουν τα υποδήματά τους όταν εισέρχονται στα πιο ιερά τους μέρη, οι δαίμονες το μιμήθηκαν, μαθαίνοντάς το από τα όσα συνέβησαν στον Μωυσή, τον προαναφερθέντα προφήτη. Διότι, κατ' εκείνον τον καιρό που ο Μωυσής έλαβε την εντολή, κατεβαίνοντας στην Αίγυπτο, να εξαγάγει τον εκεί λαό των Ισραηλιτών, ενώ ποίμαινε στην αραβική γη τα πρόβατα του θείου του από την πλευρά της μητέρας του, του μίλησε ο δικός μας Χριστός με μορφή φωτιάς μέσα από μία βάτο και είπε: «Βγάλε τα υποδήματά σου» και «πλησίασε και άκουσε». Εκείνος δε, αφού τα έβγαλε και πλησίασε, άκουσε, και έλαβε ισχυρή δύναμη από τον Χριστό που του μίλησε με μορφή φωτιάς, και αφού κατέβηκε, εξήγαγε τον λαό, κάνοντας μεγάλα και θαυμαστά έργα, τα οποία, αν θέλετε να μάθετε, θα τα διδαχθείτε με ακρίβεια από τα δικά του συγγράμματα.

Αλλά αυτοί οι λόγοι έχουν διατυπωθεί προς απόδειξη ότι ο Ιησούς Χριστός είναι Υιός του Θεού και απόστολος, ο οποίος ήταν προηγουμένως Λόγος, και εμφανίστηκε άλλοτε με μορφή πυρός και άλλοτε με ασώματη εικόνα, τώρα δε, έχοντας γίνει άνθρωπος κατά το θέλημα του Θεού υπέρ του ανθρώπινου γένους, υπέμεινε να πάθει όσα ενέργησαν οι δαίμονες ώστε να υποστεί από τους ανόητους Ιουδαίους. Οι οποίοι, μολονότι υπάρχει ρητή αναφορά στα συγγράμματα του Μωυσή: «Και μίλησε άγγελος του Θεού στον Μωυσή μέσα σε φλόγα πυρός στη βάτο και είπε, Εγώ είμαι ο Ων», «ο Θεός του Αβραάμ και ο Θεός του Ισαάκ και ο Θεός του Ιακώβ», ισχυρίζονται ότι αυτός που τα είπε αυτά είναι ο Πατέρας και δημιουργός των πάντων. Γι' αυτό και το προφητικό Πνεύμα, ελέγχοντάς τους, είπε: «Ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε, και ο λαός δεν με κατανόησε». Και πάλι ο Ιησούς, όπως προείπαμε, ενώ βρισκόταν ανάμεσά τους, είπε: «Κανείς δεν γνώρισε τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός, ούτε τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας και σε όποιον ο Υιός τον αποκαλύψει». Οι Ιουδαίοι, λοιπόν, επειδή θεωρούσαν πάντοτε ότι ο Πατέρας των πάντων είχε μιλήσει στον Μωυσή, ενώ εκείνος που του μίλησε ήταν ο Υιός του Θεού, ο οποίος καλείται και άγγελος και απόστολος, δικαίως ελέγχονται και από το προφητικό Πνεύμα και από τον ίδιο τον Χριστό ότι δεν γνώρισαν ούτε τον Πατέρα ούτε τον Υιό.

Θεωρία στον Μωυσή περί των αφαιρούμενων υποδημάτων Αυτό ενδεχομένως διδασκόταν στην αρχή της γνωστικής του αγωγής και εκείνος ο μέγας Μωυσής, εκπαιδευόμενος από τη θεία φωνή, όταν πλησίαζε για να δει το φως που φανερωνόταν μυστικά στη βάτο, η οποία του έλεγε: «Λύσε τα υποδήματα από τα πόδια σου, διότι ο τόπος στον οποίο στέκεσαι είναι γη αγία». Που σημαίνει, νομίζω, το να έχει η ψυχή αποδεσμευτεί ριζικά ως προς τη διάθεσή της από όλα τα σωματικά, εφόσον πρόκειται να πραγματοποιήσει μέσω της θεωρίας τη γνωστική πορεία προς τη νόηση των υπερκοσμίων, και μέσω της αποθέσεως των υποδημάτων να επιτύχει την τέλεια αποξένωση από τον προηγούμενο βίο της προσκόλλησης στη σάρκα.

Έτσι, η ίδια η περιτομή καταργεί την περιτομή, προεισάγοντας την αφαίρεση του γράμματος, όπως και ο νόμος καταργεί τον νόμο, όταν τον ενοράται κανείς με καθαρότητα. Διότι, ούτε εκείνος που δεν έχει περιτμηθεί κατά πνεύμα θα μπορούσε να προσφέρει την υποσχεμένη χαρά, την οποία ο ίδιος δεν απέκτησε, και τον ευγενή καρπό της άρχουσας διανοίας, που ευαγγελίζεται τον θάνατο, τη ζωή και την ανάσταση του Μονογενούς, ούτε θα μπορούσε να οδηγήσει προς την αγία γη εκείνος που δεν έβγαλε το υπόδημα από τα πόδια του. Πώς, άλλωστε, θα μπορούσε αυτός στον οποίο δεν επιτρέπεται ούτε να την αγγίξει, ούτε να κατανοήσει καθόλου την ανάφλεξη της βάτου, ούτε να συνομιλήσει με τον αρχιστράτηγο της δύναμης του Κυρίου, προτού καθαρίσει τις νοερές και λογικές του πορείες από κάθε περίβλημα; Αλλά ούτε τη δόξα του μωσαϊκού προσώπου θα μπορούσε να αντικρίσει κανείς, εάν δεν είχε αφαιρεθεί προηγουμένως εκείνο που το καλύπτει, ούτε τα άγια των αγίων, εφόσον τα φράζει το καταπέτασμα. Όταν όμως αφαιρεθεί κάθε κάλυμμα, εκλάμπει η χάρη και η αλήθεια, η οποία μέσω του υπηρέτη Μωυσή έκανε την αρχή της και προτυπωνόταν, και παρουσιαζόταν σαν να έφερε ενδύματα εξαιτίας της αδυναμίας εκείνων που έβλεπαν, καθώς δεν άντεχαν τη λαμπρότητά της, ενώ τελειοποιείται και φανερώνεται μέσω του Δεσπότη Χριστού, ο οποίος χορηγεί την ικανότητα της όρασης και αφαιρεί την προηγούμενη αμβλυωπία. Γι' αυτό και ο Ίδιος λέει: «Δεν ήλθα για την κατάλυση του νόμου ή των προφητών, αλλά για την εκπλήρωσή τους».

Διότι, τι είναι πιο ένδοξο από τη θεία επιστασία; Ή τι είναι πιο ευκλεές από τους τόπους στους οποίους, κατά θεία οικονομία, επιφοιτά; Από πού δοξάστηκε το όρος Σινά, και αναδείχθηκε φοβερό και απρόσιτο; Πώς άκουγε ο Μωυσής όταν άγγιζε τη θεοβάδιστη γη: «Ο τόπος στον οποίο στέκεσαι είναι γη αγία»; Λαμβάνοντας την εντολή να απαλλαγεί από τα γήινα και τα σαρκικά, πράγμα που φανέρωνε, μεταξύ άλλων, και η αφαίρεση των υποδημάτων του.

Αλλά και το αναγορεύει ολοφάνερα Θεό, ονομάζοντας δάχτυλο του Θεού εκείνη την πνευματική και θεία ενέργεια, με την οποία εξέβαλλε τα δαιμόνια, και αποφαινόμενος ότι η βλασφημία εναντίον του ως αναμφίλεκτου Θεού είναι ασυγχώρητη και στον παρόντα αιώνα και στον μέλλοντα. Και αυτό το ίδιο το Άγιο Πνεύμα, το οποίο παλαιότερα μίλησε και ενέργησε τις οράσεις στους πατέρες και στους προφήτες, και αργότερα εκχύθηκε αφθονότερα στους ιερούς αποστόλους και έλαμψε επισημότερα μέσω αυτών και μέσα σε αυτούς, μυεί μεν τον Ησαΐα σε εκείνη τη φρικτή όραση, μέσω της σεραφικής υμνωδίας, στη μία ταυτόχρονα και μάλιστα κατά την ουσία, αλλά τρισυπόστατη αγιότητα της θεότητας, με το να συνάπτονται αμέσως και κατά τρόπο εξαιρετικά θαυμαστό τα τρία αριθμούμενα «Άγιος» σε έναν Κύριο. Επίσης, πριν από αυτόν, μυεί τον μέγα Μωυσή στο όραμα της βάτου στο ίδιο μυστήριο με άλλον τρόπο: με το να πει Εκείνος που κατέλαβε τη βάτο με μορφή πυρός χωρίς να την κατακαίει «Εγώ ειμί» σε ενικό αριθμό προς δήλωση της μίας φύσεως, και έπειτα να προσθέσει τρεις φορές το «ο Θεός», για να καταδείξει το τρισσό των υποστάσεων, καθώς και το ότι η καθεμία είναι ολόκληρος και τέλειος Θεός. Διότι αυτό ακριβώς θέλει να δηλώσει η προσθήκη του άρθρου, αφού τίποτα δεν είναι μεριστό και τίποτα δεν είναι ατελές στην Τριάδα.

Και γιατί, ενώ ο ιεράρχης προσπίπτει στον Θεό και προσεύχεται, το έδαφος του ναού δεν τον δέχεται άμεσα; Ή μήπως, επειδή δεν έχει δεχθεί ακόμη την τελετή, δεν έχει εναρμονιστεί ακόμη με τον τελεστή; Και εφόσον δεν έχει γίνει ακόμη οίκος προσευχής, πώς θα μπορούσε να δεχθεί καθαρά αυτόν που προσεύχεται; Επειδή και αντιθέτως, ο Μωυσής, όταν επρόκειτο να πατήσει πάνω στην «αγία γη», έπρεπε να βγάλει τα υποδήματά του, ώστε να μην παρεμβάλλεται κανένα ενδιάμεσο στην επικοινωνία του με τον Θεό, όπως ακριβώς και ο λαός των Εβραίων, που τότε ήταν αφιερωμένος στον Θεό, έπρεπε να πατάει τη γη της Αιγύπτου φορώντας τα υποδήματά του.

Μην με καταφλέξεις, λοιπόν, σε παρακαλώ, αλλά λυπήσου με· θέλεις να λύσω κι εγώ, όπως παλαιά ο Μωυσής, τα υποδήματα, και να σε πλησιάσω, και να σε ακούσω, και αφού μάθω να σου πω: Χαίρε νύμφη ανύμφευτε;» «Τώρα ζητάς να με πλησιάσεις και να διδαχθείς τι είμαι», είπε η Μαρία στον Ιωσήφ. «Πλησίασε και άκουσε τι είμαι, και είμαι αυτό ακριβώς που βλέπεις σε μένα· εμφανίστηκε σε μένα κάποιος φτερωτός, του οποίου η μορφή γέμισε όλο τον θάλαμο και εμένα μαζί του· διότι, ενώ οι θύρες ήταν κλειστές, στάθηκε μπροστά μου και μου μίλησε ως εξής: Κεχαριτωμένη, ο Κύριος είναι μαζί σου.»

Μην πλανάσθε, αδελφοί, μην τολμήσετε καθόλου να αγγίξετε ή να πλησιάσετε τον απρόσιτο κατά τη φύση. Διότι όποιος δεν αποταχθεί τον κόσμο και τα του κόσμου, και δεν αρνηθεί την ίδια του την ψυχή και το σώμα, και δεν γίνει ολότελα νεκρός ως προς όλες τις αισθήσεις, μην κοιτάζοντας καθόλου με εμπάθεια τις ηδονές του βίου, μην επιθυμώντας καθόλου τα πράγματα του κόσμου και μην αντλώντας ηδονή από κάποια ανθρώπινα λόγια· όποιος δεν γίνει κωφός και τυφλός στα πράγματα και τα ήθη του κόσμου, στις πράξεις και στα λόγια, βλέποντας μεν όσα το μάτι από τη φύση του μπορεί να βλέπει, χωρίς όμως να αφήνει τίποτα να εισέλθει μέσα στην καρδιά και να αποτυπώνονται σε αυτήν οι τύποι και οι μορφές τους, και ακούγοντας όσα δέχεται η ανθρώπινη ακοή, παραμένοντας όμως σαν άψυχη και αναίσθητη πέτρα, χωρίς να θυμάται ούτε τον ήχο ούτε τη δύναμη των φωνών, αυτός δεν μπορεί να προσφέρει στον Θεό καθαρά τη μυστική και αναίμακτη θυσία, σε Εκείνον που κατά φύση είναι καθαρός. Διότι, όταν αισθανθεί ότι τα κάνει αυτά στ' αλήθεια, έχει χωριστεί από όλο τον κόσμο και τα του κόσμου, και θα καταλάβει και θα πιστέψει αυτά που πρόκειται πάλι να γράψω: τον σκοτεινό αέρα, που ο Δαβίδ ονομάζει τείχος, και οι Πατέρες ονόμασαν θάλασσα του βίου, τον υπερέβη, τον πέρασε, εισήλθε στο λιμάνι, στο οποίο όποιος βρεθεί βρίσκει κάθε αγαθό. Διότι εκεί είναι ο παράδεισος, εκεί είναι το δέντρο της ζωής· εκεί ο γλυκύς άρτος, εκεί το θείο πόμα· εκεί ο ανεξάντλητος πλούτος των χαρισμάτων· εκεί η βάτος καίγεται χωρίς να καταφλέγεται, και αμέσως λύνονται τα υποδήματα των ποδιών μου· εκεί η θάλασσα σχίζεται, και περνώ μόνος μου και βλέπω μέσα στα ύδατα τους εχθρούς να καταποντίζονται· εκεί βλέπω το ξύλο να ρίχνεται στην καρδιά μου, και όλα τα πικρά μεταβάλλονται· εκεί απόλαυσα τον καρπό της πέτρας που αναβλύζει μέλι, και η ψυχή μου έκτοτε δεν γνώρισε θλίψη· εκεί βρήκα τον Χριστό, τον χορηγό όλων αυτών, και τον ακολούθησα με όλη μου την ψυχή· εκεί έφαγα το μάννα και τον άρτο των αγγέλων, και δεν επιθύμησα πλέον τίποτα από τα ανθρώπινα· εκεί είδα την ξερή ράβδο του Ααρών να ανθίζει και θαύμασα τα θαυματουργικά έργα του Θεού· εκεί είδα τη στείρα ψυχή μου να καρποφορεί και πώς το ξερό δέντρο παράγει ωραίο καρπό· εκεί είδα τη βορβορώδη και άσωτη καρδιά μου καθαρή και αγνή και παρθένο, να ακούει το «Χαίρε, Κεχαριτωμένη, διότι ο Κύριος είναι μαζί σου και μέσα σου στους αιώνες»· εκεί άκουσα το «πλύσου στην κολυμβήθρα των δακρύων», και αφού το έπραξα πίστεψα και αμέσως ανέβλεψα· εκεί τάφηκα σε μνήμα με τέλεια ταπείνωση, και ήλθε ο Χριστός με αμέτρητο έλεος και σήκωσε από εκεί τον βαρύ λίθο των κακών μου και είπε: «Έλα έξω, σαν από τον τάφο του κόσμου»· εκεί είδα πώς έπαθε απαθώς ο Θεός μου, και πώς έγινε νεκρός ενώ είναι αθάνατος, και αναστήθηκε από το μνήμα χωρίς να λύσει τις σφραγίδες· εκεί είδα τη μέλλουσα ζωή και την αφθαρσία, την οποία ο Χριστός χαρίζει σε όσους τον αναζητούν, και βρήκα μέσα μου τη βασιλεία των ουρανών, η οποία είναι ο Πατήρ, ο Υιός και το Πνεύμα, θεότητα αδιαίρετη σε τρία πρόσωπα, την οποία όσοι δεν προτίμησαν αντί όλου του κόσμου, και δεν θεώρησαν δόξα, τιμή και πλούτο το να προσκυνούν, να λειτουργούν και να παρίστανται μόνο, αυτοί καθίστανται ανάξιοι και της άχραντης θέας και της τρυφής και της χαράς και όλων των καλών, τα οποία δεν πρόκειται να μεταλάβουν αν δεν μετανοήσουν, εάν δεν διδαχθούν όλα όσα είπαμε και δεν γίνουν όπως πρέπει και δεν πράξουν με προθυμία όλα όσα είπε ο Θεός μου. Και τότε μόλις, με πολύ φόβο και ευλάβεια, εάν ο Θεός το προστάξει, ας αγγίξει κάποιος τα άψαυστα· διότι δεν επιτρέπεται σε όλους να λειτουργούν τέτοια μυστήρια. Αλλά, ακόμη κι αν δεχθεί όλη τη χάρη του Πνεύματος και είναι καθαρός από αμαρτία εκ κοιλίας μητρός, αν δεν γίνει με προσταγή και εκλογή του Θεού, ο οποίος θα πληροφορεί την ψυχή του με θεία έλλαμψη και θα την πυρπολεί με τον πόθο της θείας αγάπης, δεν μου φαίνεται εύλογο να ιερουργεί τα θεία και να αγγίζει τα άψαυστα και φρικτά μυστήρια, στα οποία ανήκει δόξα και τιμή και κάθε προσκύνηση, τώρα και πάντοτε και εις τους αιώνας των αιώνων.

Ο υπεράγαθος δεν αρνήθηκε να γίνει γέννημα του δικού του πλάσματος, αγαπώντας δηλαδή εκείνην που είναι ωραιότερη από όλη την κτίση, λαμβάνοντας εκείνην που είναι πιο άξια από τις ουράνιες δυνάμεις. Γι' αυτήν, λοιπόν, ο θαυμασιότατος Ζαχαρίας λέει: «Τέρπου και ευφραίνου, θυγατέρα της Σιών, διότι, ιδού, έρχομαι και θα κατοικήσω ανάμεσά σου», λέει ο Κύριος. Γι' αυτήν ακριβώς και ο μακαριότατος Ιωήλ, όπως μου φαίνεται, παρουσιάζεται να αναφωνεί κάπως έτσι: «Έχε θάρρος, γη, χαίρε και ευφραίνου, διότι ο Κύριος έκανε μεγάλα έργα σε σένα». Διότι είναι γη, πάνω στην οποία ο ιερότατος Μωυσής διατάχθηκε να λύσει το υπόδημα του σκιώδους νόμου για την αντικατάστασή του από τη χάρη. Είναι γη, πάνω στην οποία υμνείται ότι έχει θεμελιωθεί κατά σάρκα από το Πνεύμα, εκείνος που θεμελιώνει τη γη πάνω στην ασφάλειά της. Είναι γη, που δεν επιδέχεται σπορά, και η οποία καρποφορεί τον τροφοδότη των πάντων. Είναι γη, πάνω στην οποία δεν φύτρωσε το αγκάθι της αμαρτίας. Αντίθετα μάλιστα, μέσω του βλαστού της ξεριζώθηκε σύρριζα.

Εξαγνίζεται πρώτα ο Ισραήλ όταν επρόκειτο να πλησιάσει στο όρος που φλεγόταν από πυρ και ήταν γεμάτο σκοτάδι και θύελλα, και ούτε έτσι ανεβαίνει, επειδή δεν ήταν ασφαλές· αλλά στεκόταν κάτω έντρομος, κατατρομαγμένος από τους πολυειδείς φοβερισμούς του Θεού. Βγάζει και ο ίδιος ο Μωυσής το υλικό υπόδημα, προσερχόμενος να αγγίξει τη θεοβάδιστη γη, όταν μυούνταν με θαυμαστό τρόπο στο θέαμα της φλεγόμενης βάτου, η οποία αποτελούσε προτύπωση ενός μεγαλύτερου μυστηρίου.